Skip to main content

Full text of "Vaderlandsch woordenboek. 35 deelen [and] Byvoegzels 1-3"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves bef ore it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



z^%s^ cl. 79 



-^ 



1 



Digitized by 



Google 



■^ "^^^^r Til ■^^'4A^. 

1^ ^£sé.^ 4^ —13^^" 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



Digitizëd by 



Google 



VADERLAND SC H 

WOORDENBOEK. 

XV. D E E U 



^Mlf 



Digitized by 



Google 



\ r 



Digitized by 



Google 



VAD E R LA N D S C H 



WOORDENBOEK; 



Ü O O E 



JAC. O BUS KOK. 



yiJFTIENbE DEEL. 



FAA-FRA. 



MBT KAAKTXir, PLAATMU m JPOtATJtAITTKir, 



«•• ABiSTELDAM bij 
JOHANNES ALLART, 

MOeC^XXZTL 






Digitized by 



Google 



^ * " s ' ^ r 






' : ,"..T.:' ' :\ \ 






Digitized by CjOOQIC 






VADERLANPSCH 

WOORDENBOEK. 



FAA. 

JD AAH, een Dorp ui de Groninger Ommtlanden^ nibij Grê- 
ningen^ in her Kerklfjke gecombineerd, mee Oldekerk ea 
Niekerk; de Predikant der drie Dorpen heeft zijne woonplaats 
te NMerk, als leggende tusfchea Oldekerk en Faan. Nabif 
Fsan legt het Huis Beima. 

Bacbuhs, Qeegr. H* 237* 

Faaw» (.••••) Heer van Mepfche^ was, in hec Jaar 17.^0; 
Regter van Oouer^LangewM^ in de Groninger Ommelan* 
den. In opènbaare fchrifceQ van disn tijd, werd hij openlijk 
befchuldigd, als hadde hijtie band in de ftrafoeffeningen , over 
de gruwelijke zonde van Sodomie; doch alie die befchnldigin* 
gen waren flegts gegrond , op het geen van de zijde dec 
veroordeelden was voortgébragt, zonder eenige agt te (han op 
bet geen de Heer faan, ter zijner verontfchuldiginge, daar 
tegen aanvoerde. . Hevige gefchillen veroorzaakte dft nader<» 
hand, tusfcben de Ommelanden en de drie andere Kwanieren» 
doordien, in het Jaar 1734, i^eker verzoekfchrife, ten he« 
hoeve van eenige gevangenen om Sodomie , aan de zes Onder* 
kwartieren in handen gefield was, tegen den zin der drie ande*» 
ren, met.magt om daarop een afdoende vonnis te vellen. De 
Baron van lintelo. Heer van Stedum^ onder het twisten, 
hier over, zig uitgelaaten hebbende, in woorden, welke de 
zes Kwartieren zeer aanftootelljk voorkwamen, werd gelast^ 
zig uit de Ommelander Fergadeting te onthouden. De rechts» 
pleeging, die, middelerwijl , door ddi Heer faaic, over de 
befcbnldigden gehouden was, werd bij de zes Onderkwanle* 
ren verworpen, en door de drie andere, die zijne zijde hiel* 
den, goedgekeurdt 

XV. Di(BL, A Beide 



Digitized by 



Google 



s FAAN. (..;..) 

Beide partijen vervoegden zl^, federt, bij de Algemeene 
Snaten, die eene uttfpraak doeden/>ver her gefcbil » wa;irin de 
zes' Onder k warneren genoegen nanyen. De Sctd» biervin de 
lucbc g'?kreei;en hebbende « irok zig de zaaH aan, en nam bet 
euvel opf dac de Suaten eenige ichikkingen fcheenen te wil» 
len maaken^op de rechrspleegin^ in de Ommelanden ^ die, 
huns oordeels, door twee leden konden geregeld worden. 
Maar die van de zes Ou derk var tieren der Ommtlanden ver- 
ilonden, dat zij op zig zelve konde^i huisbouden, zeifs in bet 
Huk «van recbtspiceginge, zonder dat zij verbonden waren, zift 
te onderwerpen aan de de fchiRkiug van der Hoofdmannen* 
Kamer 9 bij weiKe de 'rechtsf leeging» over de befchutdiging van 
Sodomie^ was goedgekeurd. De zt^ Ondorkw:)rtieren voeren 
incusfchen voort,, met het maaken van fchikkingen» op de 
rerhtspleeginge in de Ommelanden <, cragtende dezelve imevoe* 
ren , op bet gezag der Algemeene Sraaten , zeer i^en den zin 
der Stad , die verslond , dat hierdoor de Hoogbcrid der Staaten 
van 't Gewest, meer ot'min gekwetst werd Ooii oordeelden 
de drie i'nderkwanieren . dat de Landfcbaps Vergadering on^ 
wettig was, zo lang zij, gelijk tegenwoordig, alleen uit de 
zes Ondtrk war tieren beliond. De Vergadering werd, derhal« 
ven, opgefcbort. De Aigemeene Staaten verzuim Jen vtrvol* 
gens riet, dd Stad te vermafnen tot het hervatten van de Ver* 
^deringe, alzo de gemeente niet weinig leed, door de op* 
ithoriing van dezelve, l^ocb de Stad . de zijde der drie On- 
derkwartierien houdende, was biertoe ni^t te boweeggcn, za 
hng d« drie Kwartieien bden van de Veigadering bleeven. 
Oaderruifcbeii kon roeit de bewilliging ^ex Staaten van het Ge* 
^esi, in overcetikomst ^ wegena de onzijdigheM der Oos/en* 
fHkfche Nederlanden i daardoor niet bekoomen. Hierom bo* 
fluoten de Algemeene Staaten, in de maand December, van 
Bet Jaar F733f de gefchilien, in de Ommelanden^ die, bebal» 
ven het Huk der rechtspleeginge , ook bet begeeven der Amp* 
ten betroffen , door bun gezag en uitfpraak , te befliifen. De 
Stad nogrhan^, fcbooii de Algemeene Staaten erkennende 
^oor bandhaavers van het Ommélander* Reglement ^ ynxttoe 
zij, weieer, door beide de leden, verzogt waren, vond geet» 
genoegen in de uitipraak, door de Aigemeeae Scaacen gedaan/ 

Ook 



Digitized by 



y Google 



fABUR, (EGIDIUS) PABER. (JACOBÜS) 3 

Ook was dezelve oiet naar dea zin der drie Kwartieren. Duf 
werd de Landdag, andermaal, afgebrooken» en de verwijde- 
ring groocer. De rechtspleeging van den Heere faaw, onder 
aoderen ooic» over negen van zijne EIgenërfden, die liem, 
naar zijn zeggen, 'in de kuiperije lang wven tegen geweest, 
werd, door de zes Onderlcwartieren, verdagc gemaakt, bij de 
Algemeene Staaten. De Stad» daarentegen, verdeedigde die 
rechtspleeging; beweerende, naar waarheid, dat men den Hé^« 
re PA AH , als Rechter, vee/e valscffheeden bad aangewreeveti : 
ook bewerkte zij, dat deeze rechtspleeging, die zo veele ge* 
fchillen veroorzaakt bad, ten uitvoer gebragt werd, in het 
volgende Jaar, 

radtrlandfche Hifiorie, XIX Deel, 
bl. 3^, X71 en Ï73. 

Fabm, (jfcGlDttrs) Monnik van de Orde der Carme// f en ^. 
gebooren te BrusfeL Hij onderyvees de Jeugd, te Leuvetp^ 
in de Godgeleerdheid , en werd , door zijne Leerredenen , zeer 
vermaard. Hij was in groote achting bij Keizer maximiliaaw, 
die, om zijnent wille, zijne Orde zeer bevoorregtte. Hij 
overleed , In het Jaar 1596 , nalaatende eene menigte Godge. 
leerde Sdiriften, in de Latijn f che taal. 

Foppjiws, BibU Belgiea. 



Faie&, Cjacobds) was een tijdgenoot van den beroemden 
FABER sTAPüLBNSis vau VicardU ^ die te zaamen, over en. 
weder, briefwïsfeling hielden met srasmus* Onze fadbr on* 
derwees de Jeugd, iu zijne Geboorteftad Deventer ^ in de taa« 
len en wetenfchappen , en gaf ook eenige fchrifien in *t licht. 
Onzeker is het, ondertusfchen • of hij die jacóii va» Dsvjsrr. 
TER geweesr zi;, welken eenigen houden voor den Aardrijis*' 
befchrijver vaii Friesland^ weike in de Cbronijk van seba». 
tiAAV MunsTBBOs is ingdast» ca waavvaa de kaarten teMecJk^ 
/mvervaafdjfd zijn.' 

Zie MVWi^rH^fim Dofin/fU, Ub; II» 

A d VA« 



Digitized by 



Google 



4 FABER, (JOHANNES) FABER, (PETRUS) cat. 



Fablr, (johannes) Rechtsgeleerde te MecheUn. Door 
veelvuldig Qudeeren en fcbrijven liad bij zijne bersfenen zoda* 
Big gekrenkt, dat hij in hoogen ouderdom, te KeuUuy ils een 
éwaas hij den weg liep. Hij ftierf aldaar, ia ansoede, tus- 
&hca de Jaareo 1570 en 1580. 



Faber , ( jOHANNBs ) gebooren in het Dorp fFeert , fai Br#» 
J^ndi hij heefc gefcbreeven, de reda fronuneiaiicne ; ' en dt 
arte Metrsca. 

Ibsdtm. 



Faber, (petüüs^ gebooren te iVl/fflrr^^«, Hij was een God- 
geleerde van de Orde der Prtdikheeren^ en heeft zijnen mees- 
ten tijd te fi.ome doorgebragt, alwaar hij, in groote achting, 
averleed in het Jaar 1525 ; zijnde door vergif omgebragt» 

Ibidetiu 



fABRa, (TniAEüs) weri, in het Jaar 1578, te Leetr^aof 
den^ hl Friesland^ gebooren, en teide aldaar de gronden zïj* 
ner lludién. Vervolgens werd hij Hoogleeraar in de rechten , 
te Franeker^ in plaatze vanjULius beima, en overleed, den 
17 September, in het Jaar 1623. De Hoogleeraar bouricius 
deed de Lijkrede over zijnen Amptgenoot* Zijne fchrifcen 
vhid men genoemd , door 

Tal* audjleas. 



Fabricius. (albert) Hij was een derStutsleden, welke, fn 
het Jaar 1732, als Gecommitteerden van wegen de HeerenStaa- 
ten van Holland , mee en benevens de Heeren karil filips vah 
POKP, WILLEM BUTS en B.,x>AAT, naaf Utrecht en Oi^eHjsfel 
gebonden werden, om, ware bet mooglijk, te beletten, dat 
de Prins van Oranje ^ willxm di IV, in Gelderland , toe 
Scadhouder verkooren werd i en , daanagen 9 te bewerken , dat de 

toeii 



Digitized by 



Google 



FABRICIÜS, (CAREL) PABRICIUS. (CHRÏSTOFFEL) J 

toSmmüige Regeeriagsform » buiten het Sndhottderfchap , zo 
wel in die Provincie, als in Hallaftdy Zteland, Utrecht^ en 
Óverijifiiy gehandhaafd werd. Dotfb deeze bezending, zo als 
«te de Gefchledenisfen van dien tijd , bekend is , liep vruchce- 
ioos af, dewijl die van CeJJerJand^ met faun voorgenoomea 
oogmerlc, doorghsgen. 

FaderL Hifiorit, Deel XVIll , bl. 244, enz/ 



Pabhicius, (carzl) een nicftekend Schilder van perfpifti* 
veiv» en daar voor, sfls de beste van zijnen tijd, bekend, wat 
ook teüios een goed Pourcraitfchilden Onzeker is de lijd ea 
plaats zijner geboorte. Zeker is het, dat hij , veele Jaaren /n^c 
De/fi gewoond heeft : gelijk ook zi]n naam , ki de Stads At> 
chiven, op het Jaar 1654, den ia Oftobcr, bij het fpringen 
van \ Kruidmapzijn» bekend fhiat , nevens die van zijne 
fchoonmoeder éu broeder, midsgaders Amon drkke^^ Koster 
van de Onde Kerk, met wien hij toen bezig was ,001 hem te 
pourtraiceeren; oQk mathias spoors, zijn leerling; alle wel- 
ke, door het inkorten van hec huis, onder de pulnhoopen^ 
deerlijk verplet en gefneuveld zijn. In faurictus alleen vond 
men nog eenig leven, na dat hij , nevens de anderen, ua ver* 
l0op van 6 a f uuren, order de puin, waarondet zij bedolven 
waren, werden weggefleept* Om dat de huizen der Geneesi» 
meesters^ voor het meeste deel, waren ingedort, werden zij 
in het Gasthuis gebragt, alwaar, een kwartier uur daarna, 
jABRictus den geest gaf; hebbende hij oog naauvi^ijks deU'Oa* 
Verdom van dertig Jaaren bereikt. 

IIouBRAKZN, ScAüuèurg, III Deel, 
bl J37t 



Fabriciüs. (oiRiaTOFPEL) Eerst was W} een Karmeüter* 
Mdnnik^ gebooren te Brusfel^ daarna, bet Pausdom verlaa» 
tende, uouwde hij eene vrouw, en onthield zig,eenigen tijd, in 
Engeland. Daarna, door zijne Geloofsgenooten , terug on tbooit 
den, bediende hij de Antwerptnaars ^ een poos, als Learaar. 
2t8 oMuaden had bij dit «mpt wtargenoomen , wanneer hij , 
* A 3 do<ïr 

/ . 



Digitized by 



Google 



FABRICIÜS. f CHRISTOFFEL) 



dloor xekere vrouw, lavoe maroribt geoaimd^ die zig ge« 
peerd9 mee bet verkoopen van Bonnetten, en voorgaf • door 
bem in den Godsdienst (e willen onderweczen worden, op 
den 2 Julij van het Jaar 1564. verraden werd; nevens eenen 
OLivxER PK BAK, van Aality Iloogleeraar der Latijnjche 
taaie te Beidelbcrg^ die, ten dien tijde, iq Aniwerpen élg 
ontbield, om eenige zaaken te verrichten, ^Fabricius werd, 
daags na zijne gevangenis , op den pijnbank geworpen , eti 
ondervraagd naar zijn ampt, huwelijk , niedcdienaars , en naar 
't beleid der heimelijk^ .Vergaderingen. Zonder iemand te 
willen bezwaaren , deed hij openlijk belijdenis van zijn ge<* 
loof, en van/het geen bij gepredikt bad* 

Pe Geestelijken redetwistten met hem, op hunne gewoone 
wijze, en behandelden hem ongemeen bard. Ook zogten zij 
fijnen medegevangene te ondervragen; doch deeze weigerdo 
te antwoorden, en beriep zig op den Keurvorst, zijnen Sou* 
vrain; die ook, door een afgezant, zo veelte weeg bragt» 
dat bij, den 1 November, uit zijne gevangenis ontilag^n 
werd. 

Fabaicius zogt noch vond uitkomst, dan in den dood. 
Ten vuure verwezen zijnde» droeg hij dit kruis, met eene 
buitengemeene Haiidvastigbeid, zagunoedigheld en Christelijke 
gelatenheid. Vrienden en vreemden troostte hij , met brieven , 
uit zijne gevangenis, kort yóóv zijnen dood gefchreeven; 
zelfs aan zijne verradcresfe, i^angis makgrijct^ vergeevende 
baar bet gepleegde misdrijf, en haar vermganende tot bekee* 
ringe, *s Nachts vóór zijnen fterfdag, vergaderde het volk, 
in groote menigte, voor zijnen Kerker ^ als meenende, dac 
bij in *c dttifler zou worden omgebrag^. Hij hield zig bezig 
met het zingen van Pfalmen en Geestelijke liederen. Den 
volgeuden morgen, den 4 Oétober, ter llrafplaatze gevoerd 
wordende, zag 'bij, dat bet volk, van alle kanten toefchie" 
lende, zeer beroerd waa; Vreezende voor oproer, fprak hij 
bet aan, met deeze woord<;n ; Lieve ^ broeders I dat tig nie^ 
tnand vi^ordoe^ om mij te verlopen ^ laat de Heere ai/n werk 
in mij vüibrengem anderen vermaande hij, dat zij bij de 
fccrf , door hem voorga/leid , zouden volharden. Sommi* 
ficni i^\ bporeode, xeiden tpen: firijd vnmelijk^ yifa(^rd0 



Digitized by 



Google 



FABRfCIOS. CCHRïSTOFPEL) 



ifeder: want du is de uure. De Schout, dit hoorende, 
riep tot zlioe dienaars : vangt, f mijt ^ fiaat dpodi en dreigde 
ie fchieten. Op de markc gekeomen ti\xi^^^ knielde f abri. 
ciüs bii den houclU^el, om God ce bidden; maar men ruk* 
ie bem rerfkNid naar den brandQapel, en éxowg hem aan fiea 
paal; waaraan hem de beul, mo« een ijzeren keien, vasc 
hegue « en een drop om den haU wierp , om bem bec fpree* 
ken te beletten Terwijl bii aan den ftaalc Rond , begonnen ve^ 
Ie omftanders verfcheiden P/aimen ce zingen. De Hcllebar- 
diers riepen, dat z\] zwijgen zouden, en kwamen van dreigen 
tot flaan. V Va/k wferp met fteenen, en\iil met suik eene 
woede, dat eerac de beul , en daarna de Schout de vlugi 
nam,- foependiï de laaüle, eer hij vlugtte: Burgers^ fiaai 
hij\ lÊfij tijn het ntet^ die hem dooden , maar het regt de% 
Kotangs. Doch 'er n-as niemant , die een voet voor Aeja 
verzette, of een band voor hem uitflak. Men iict het volk 
begaan. Eenlgen fprongen hierop in 't perk, om den Predi» 
kant te ontzetten, rukten de paaien uit den grond, en den 
keten los; maar het was ce laat. Want de beul bad, vóór 
zine vlugi, mee een ijzeren hamer, hem de h^.Tsfenin inge- 
Hag^, en , van agteren, met een ponjaard doorftoken. Men 
liet het vuur, dat al ontfteekcn was, branden^ men zag *er 
den man, fchoon zo doodelijk gekwetst, nog lang in leeven, 
zijn hoofd verroef en j zijn mond, lippen en hadden 'openen eii 
fluiten: tot dat hij, eindelijk, in hei vuur valfenue, den 
feest gaf Het gemarteld Jijk^ na dat het vuur gebluscht 
wav , bleef wel agt uuren leggen. Ten laacden werd het aan 
een groocea fieen gebonden, en in de Scie/de g^fmet^ten. 
Das deerlijk was het einde van christoffkl fabaicils, in. 
bet Yi ]aar zijns Ouderdoms. Het opt'Oer, *t welk, geJuiU 
rende z\\nen marteldood, l^egonnen Was, 'duurde ifog eenige 
da?en. *sDaa^ na zijnen dood, werd, op de man,t, ccn 
gtiigi aangeplakt, te kennen geevende, dat *^r binnen ^üt* 
verpen waien, die met eede zig verbonden hadden, om' zij* 
aea dood. te wreeken* £enigen der^ zaïvienverouuiienen gnt* 
moeiten, dieo zelfden dag, lange mak rist op Itraat» vie. 
ka op haar aan, met fcheidwoordeu en ücei^n, en zouden, 
naatfchijnlijK , baar hebben afgemaikt^ baddezijuiet tijdig, in 

A 4 ecö 



Digitized by 



Google 



FABRICIUS. (FRANCISCÜS)^ 



een huis, de^vlugt genoomen, Eenen van hun, welke, bi} 
den dood van FABRiaus, met fteeoen geworpen had, deed de 
Landvoogdes , met de koorde , ter dood brengen ; hier mede 
bragt zij den fchrik onder de Gemeente, en hield alzo de Stad 
Ih nut. 

Zie I. V. M£TEREH« NedêfL Gefch. I Deel, 
bh 33; BRAKDT, Hift. der Refirmatie^ 
I Deel, bl« 149, 2^3 en 163. 

Fabstcius, (FRANCisctJs), een Geneesheer van Roermond 
geboonig, praétizeerde te Aken^ en fchrcef > in he.i Laiijn 9 
vcrfcheiden werken. Ook heeft hij den Lif Jenden Christus^ 
van cRBCORius naziakzbnus» uit de Griekfche in Latijnfche 
vcrfen overgebragt. Hij overleed in 't Jaar 157a. 



PoNTAWüS, Gilderfche Gefchieden.^ 
fol. 59- 



Fabricius, C^ranciscus) een beroemd Taalkundige, Zooi» 
van JOH. FABRiciLfs rolland, die de beroerten é^ï Munjler» 
fihe IVederdoopert befchreeven heeft. Na dat hij, in' het Va- 
derlanü , eeaig onderwijs had genoten , reisde hif naaf Frank* 
r$jkf om de lesfen van türnebiüs en bamus te hooren. In het 
jaar 1563 , werd hij Reétor te pus/eldorp. Met grooten vlijt 
bekleed je hij dien post , en maakte , door zijne geleerdheid » 
veele vrienden : onder 'anderen , de beide uiTTENnovÉNs, dé 
jüNïüssw, en anderen. Hij overleed te Dusfeld$rp^ den 45 
Maij, in het Jaar 1573. Zijne veelvuldige fchriften zijn aan* 
geweeztn , door vossius. TauArfus en teissier gewagen mee 
lof van hem. 

Fabbiciüs, (frahciscüs) Doétor en Profesfor In de H, 
Aodgeieerdheid en Redeiieerkunde , op de Hooge Schoole te 
Leiden f Lid van het Koninklijk Genootfchap \n Engeland ^ 
Predikant te Leiden^ en aldaar overleeden, den 17 Julij, van 
het Jaar 173^* Om ^smans leevensloop en karakter te ^che^ 
«en, zuHeo wij ona )>edienen van de Lijkrede, óp hem ge« 

daan» 



Digitized by 



Google 



FABRICIÜS* (FRANCISCüSy 



èaoï, door den Hoogleertar joban vah dsn bohert, 7. A 
ZóoH 9 den i6 van de matnd September des gemelden Jsart* 

De vader van frinciscia PABKicim» johahnes FABuciui 
genaamd» was afkomftig van aanzienlijke Amfleiéamfeh^ 
Kooplieden, in die Sud gebooren» in bec Jaar 1632. Johan^ 
TÊt% 7ABRICIUS was eerst Predikant 9 op een Dorp, het Zandi 
genaamd, gelegen in bet Marquizaat van Bergen óp den 
"Zoom^ en daarna op een ander Dorp, Nieuwkerk^ in de na« 
buurfcbap der Stad Meurs. Hij begaf zig in huwelijk, te Am* 
Jleldamt met xathabiita fslbieb, dogter van ftiAins fbi> 
SIER, wiens broeder, bans felbieu, nevens zijnen Neef; 
MiCHi£L, ooder de Regeeringsperfoonen der Stad Oóuda^ be- 
kend zijn geweest, Frans, de moederlijke Grootvader vaiï 
onzen franciscus , was een aanzienlijk Koopman te AmSth 
dam^ Lid van den Burger -Krijgsraad; en Ouderling der Gere* 
formeerde Kerk aldaar. Bij katbarina felbzrr., heeft }q* 
tiANNLs verwekt , vijf kinderen , die allen , uitgenomen fran* 
Ciscus, jong geftorven zijn.' Hij werd niet gebooren te 
' Mtufi , alwaar zijne ouders toen hunne woonplaats hadden » 
inaar te Amfieldam^ ten huize van opgemelden zijnen moeder- 
lijken Grootvader, op den 10 Aprii, van het Jaar 1663; wor» 
^ende hij ook, In die' Stad, door johannes i^£lbi£r, ten 
doop gehouden. Frakciscus, pu vijf Jaaren ouJ zijnde» 
ierloor, éerst zijnen vader, en kort daarna zijne moeder, ea 
kwam dus onder het opzigt vin zijnen Grootvader felbibri 
die hem, met zijn tiende Jaar^ in de Stads openbaare Schoo» 
lenbragi, tot het leeren van de Latijnfehe en Gritkfche taa* 
kn. Drie maanden had hij hier naauwlijks doorgebragt, of de 
dood ontrukte hem ook deezen getrouwen Voedftervaderi die» 
«cbter, op zijn doodbedde, hem verklaarde, zijn uiierft^n wii 
te zijn, dat hij, op heï voetfpoor van zijnen vader, zig tot 
den Predikdienst fbhikken en zou trachten bekwaam te maaken. 
hm deeze begeerte voldeed bij fai allen deele. Na, te Ant* 
Jttldam , te hebben genooten het onderwijs der Hoogleeraaren 
DB RAV , woLzooRii en FRAKcius , begaf hi| zig » in het. 
\fst 1681 9 baar. Leidenz Hooge Scboole, aan welke hij vijf. 
Jaaren lang, de vermaardHe mannen van dien tijd hoorde* 
Tbasu keerde, hij ^ hi het Jaari68<, uns AmfteUam terug, 

A5 . al. 



Digitized by 



Google 



}« fAURTCTüS. CFRANCTSrOS) 

•Iwaar hli, In het volgende Jiar, loi den Predikdienst bekwaam 
gekeurd en toegelatteo, en, nog In de maand November vaa 
dat zdfde Jaar, beroepen werd ie Velun. Negen Jaaren be- 
diende bü deeze Gemeente , geduurende wtlken djd . verfcheif 
den beroepen door hem werden afKeOagen. Eindelijk nam bi| 
het ber 'cp te Leidtn aan, en werd *er, den 7 Maij, in hel 
Jaar i6v6 , in den dienst bevestigd. 

. GediMJrende ziji verblijf te t^eizen^ h«d hij. op den aa^ 
Eebruarij in liet Jaar i6s>o. zig in huwelijk begeeven, met 
ASiNA VAN T.Jti^OEN, eene vroinye, zo vermaard om haaro 
(Jeuicd ais ?ai»zieniijR Gellacht. .Uit dit huwelijk werd hem ééa 
zoon, jonANisEs genaamd, gebooren, die op den ouderdoiB 
van 04 Jaaren overleed» . 

In het jaar 1705» werd fbakct8Cü8 famiciüs, ca den doo4 
van JAC0BÜ8 TBiGL^ND, tot Hoogleraar in de Godgeleerdheid, 
door Curatoren der I iooge School • te Leidtn , aangefteld 1 met be- 
houd van eeae halve Prcdikautyplaats; welken halven dienst 
hii ook geifouwelijK . heeft Waargenoomen,.. tot in het JaaC 

I734* ■ - . ' 

iNa vede Jaaren, te Leiden ^ onderweezen te hebben, ia 

de konst om gewijde Reden voeriiigen te doen, werd hij, itt 
het Jaar .yaa verwaardigd met een nipuwen, en, tot dieo 
i(\K\ , onbekenden tijtef, van Hoogleeraar 4n de gewijde Red«* 
nfeer'uonsi; vier {aaren daarna, werd hij aangcnoomeu . tjH Lid 
der E,hieifche Koninklijke MaaUckuppij , ier voortplaniing^ 
van het Euangelie, in de Ovetzeefcke Gev^eit^n ; yeiXk^ 
Maatfchappif, iit het Jaar 1701, door Koning wili-eii pw 
III was op*?eregr. In bovengemelde Lijkrede, vindt men de 
aanzienlijli* Eeraropien, welk FABRiciLS.aan de hooge Schoo. 
Ie te Lêi^n , bekleed heett, opgeteld; dsjoiede eene aaowf}* 
zteg van yiine iithfifien: van welke wij hier. alleen opnoemen»; 
zijne phgftge Redenv/>erifig ^ gedaan iden fi Feöruarij, vah het 
Jaar ^755, ter gelegenheid van het vijftigftc Jubeljaar der Hai^ 
ianafche Academie, lö Uiden i bi) welke gelegenheid hij» ten 
derdehmaale, het Keé^:^raat dier Academie nedcrielde; Deeze. 
Redenvoering is, ckwr dibk fMOüT, nft bel Latijn vertaald, 
en, met Pfaaien en Pounrfliien, onder welke ook dat det 
Hoogleennra, 4loerp. vak dzb ia, la gr, 4^0 in druk uicge» 

gee» 



Digitized by 



Google 



PABRICIÜS, (FRANCISCüS) enz. ' « 

foeven. Onder de , Gerchiedkuodige Gedenkdukken via oai 
Vaderland, vecdlent dU ftuk geplaatst te warden. 

Fabkiciüs ftierf, zo als gezegd la, dea 27 Juüj, in hdt 
Jaar 1738» In den ouderdom van j6 Jaareki, in tegen\roordig* 
beid van zijnen Araptgenooc, j, vaw dejt howjwt, T, ff. Z. 
en van zijne Huisvrouw; van welke beiden liijj mee de vol* 
gende woorden, een Christelijk en geloovigaflcheid nam: ,, Ik 
^ üerve iu dat geloove » dat ik altijd gepredikt heb. Ik vet> 
»9 zoeke u, zoo ik iets op ^ vermag, en gebiede liet u, dat 
„ gi] dit aan allen zegt, ^ die iet8 van mfj begeerea te weeten, 
», Ik hebbe» m dit Jaar, de Sijnode niet kunnen /Njwoonen; 
^ maar zeg mijnen broederen, dat ik licenen gaa naar de He* 
9, melfcbe Sijnode, en dat ik ben daar afwacbte.^ 

Fabriciüs, (oKOKoiua) werd, in de 107 zitting derNatio»' 
naale Sijnode ie Dordrecht^ xien 11 Maart, in het Jgar idip, 
jn plaats van johannes btstzr veld, Hofpredikfr te Stegen^ 
die den 18 April overleden was, in de Sijnode tq^elaaten» 

Beanot, ni Deel, bUsoa, 



Fabricius, (joriANNRa jAcoBüs) geboortIg uit Keuh^ of 
Bergsland , was eerst Predikant te Zwol , en naJerhand te 
Suhbach. Hij overleed te AmfielêaiH^ den 4 Maart 1657; 
hebbcnds aldaar gefchreeven het verffokU Bgipien^ otverhatt*, 
deling over de waarê BqUv aardigheid. . ' • . 

FABRicroa, (joHAWNES lodewtk) gebooren te SekafhuU 
Z€ny den 29 Julij, des Jaars 163a, alwaar zijn vader Reaor 
was. In zijne Geooorteflad de ceHle g-ronden van geleerdheid 
gelegd hebbende , vertrok hij naar Keulen , tot zijnen . ouder 
broeder sbbaldus, ooder wiens opzigt, hij zig aldaar, in de 
Latijnfehe en Griekfche taaien , en in de Wijsbegeerte oefen* 
de. In 't Jaar 164B, kwam hij m zijne Vader((ad terng. Het 
Jaar daaraan begaf hij zig naar Heidelberg^ alwaar zijn gemel* 
de broeder tot Hoogleeraar in de Griekfcke taaie bevorderd 
was. In het Jaar 1^50 bevond hij zig te ü f recht ^ en verwierf 
'er eerlang vrijheid, om de Jeu^d te ondeirwljzen. Twee Jaa. 

ren 



Digitized by 



Google 



n FABRICIÜS* (JOHANNES LODEWYK) 

leir dMma reisde hij, met den Heer ox^^a lahe» zoon Yan 
den Gouverneur van Rtes^ tls -HofiBeescer, naar Parijs. Drie 
}aaren bleet hij hi deezen dienst, en begaf sig vervolgens, 
als Pedagoog , of Hni^onderwijzer , in dienst van den 
Edelman le cocq. In het Jaar 1656, nam hij de reize, over 
Sazeif oaar Ueidelberg ^m ^ alwaar hij , onder voorzittinf 
van den Hoogleeraar frbduk spahhsim, openllfk disputeer^ 
de y meester der konden wlerd , en kort daarna , tot Hoogieeraar 
in de Griek fche taal aangefield; wordende ook, fchoon hij 
geen vast beroep had, tot den Predikdienst toegelaaten. In 
dat zelfde Jaar, vertrok hij, op bevel van den Keurvorst, 
net den Baron loD£WYk van rotbenschild, als Hofaiees*» 
ter, naar Farijs^ en vervolgens naar ^sGravenhage. In het 
Jaar 1660 , reisden zij te zamen naar Engeland^ van waar d« 
Baron naar Farijs^ en 7 kbkicius nxkr Leiden keerde, alwaar 
hij ook den eerécrap van DoAor beklom. Te Heidelberg^ 
vervolgens, tot Hoogleeraar in de Godgeleerdheid aangedeid, 
werd hem het opzigt over de Letteroeffeniugen van den Kenr* 
prins, en over het Coilegie der wijsheid toebecrouwd. In het 
Jaar 1664, werd hij KeurpaUzifche Kerkenraad, en in het jaar 
1666, Ti2AT Schaf Auizen gezonden, om de reden van den Lof* 
iaringfchen krijg af te vradgen. Toen, In het Jaar 1674, ^^ 
Fratijchea voor Heideiherg gerukt waren, nam hij de wijk 
naar Fredriksburg^ en van daarnaar Keulen; doch kwam, in 
dat zelfde Jaar,.ter^. In het Jaar 1680, moest hi^, na *t 
bjeden V2\\ langen tegen(hud, nevens een K^QmCcheu Geeste* 
lijke, de Eendrachtskerk ^ te Jfïanheim^ inwijden^^ Na dat 
ilesdelhergy in het Jaar 168S» aan de Franfchen was overge* 
gaan, verkreeg hij, op voorfpraak van den Raad van Schaf" 
kuizen^ vrij geleide, om naar Zwiizeriand te mogen gaan; 
doch keerde , in het volgende Jaar, te Ueidelhetg terug. Doch 
aizo die Scad, door de Franfchen^ bij aanhoudenheid , ont- 
rust werd, begaf hij zig van éxa vmx Frankfort ^ en vervol* ~ 
gehs. op aanhouden van den Koning van Engeland en de Alge* 
jneene Staacen , naar Zvfitzerlsnd^ ter onderlleuninge van den 
Engelfchen Gezant, en ter bevorderinge van de belangen der 
Algemeene Staateo. Bij uitneemenheid. deed hij hier vee| 
werk, om de* H^aldenzen met den Hertog; van Savcijen te be<* 

vre# 



Digitized by 



Google 



FABRICIUS. (WILLEM) ent. 13 

vredigeo. Wijden gebruikten bem hier de Algemeeoe Stat- 
SQ, om met gemeldeo Hertog , in hunnen ntam , een verbond 
te fluiten ; *t geen hem ook gelukte* Zo ótsl hij hier zijn ont* 
&g veritfeegen htd , keerde hij terug naar Heidêlherg» Kon 
vóór de ovtfdrooming, bngt hij alle de oude Hukken en 
handvesten der Kerken en Hooge Schoolenaar ^r^^^cA, en 
v» dtar naar Frankfort in zekerheid* Hi] overleed in deez* 
Stad, in het Jaar 1697 ; wordende zijn dood, door de Paltzh 
fche Kerk, lang betreurd. 'sMaos Jeveo is^ in de iMtijnfcht 
taaie» door bsid^o^mus befchreeven» 

. FABjticrus; (wrLLEii) deeze was^ in het Jaar 1(72, Vroed* 
fcbap der Stad Haarlem^ en werd, in dat zelfde Jaar, na dal 
de opgeruide Gemeente aldaar, even als in andere Holiandfchê 
Steden, de Regeering had gedwongen, wiljlem dbit III tot 
Stadhouder, uitteroepen , met drie anderen , afgevaardigd , om 
den Prinfe, van die verheffing, van wegen de Stad Haarlem ^ 
de tijding te brengen IVlet de verandering, die gemelde Stad^ 
houder in de Vroedfchap te Haarlem maakoe , werd ook dee^ 
ze Mr. WILLEM fabiicius , als de 39 in rang der Vroedfchaj»* 
pen, op nienw aangelleld» op den 14 September des gemeldea 
Jaan. 

Faderi. Hifi. XIV. Deel; Handvesten yan 
» Haarlem 9 foU 570. 



Fabricius ds la basskcouk. Hij was Predikant, in de 
Waaljche Gemeente, te Amflerdam ^ in *t Jaar 161 5» en 
zeer berugt , door de Kerküjke gefchillen » die aldaar 
voorvielen. Hevige twisten waren, iii die Gemeente, ont- 
daan , met den Predikant simon goulart. Na dat deeze in 
zijnen dienst, gefchorst was, werd zijne zaak gebragt op de 
SquodeteMVi/^/^ivr;, en aldaar voorgefteld, dat defFaalfcke 
Gemeente te Amfieldam voomeemens was, fabkicii» ds la 
BAssicoux op den Predikfloel te brengen , ten minden tot zo 
lange dat goulart zig met de Kerk verzoent zonde hebben. 
De leden der Sijjodaale Vergadering, dit gantsch niet naar den 
zin zijnde^ nadden zij den Kcritenraad» daarvu aftezien.ter 

aiakt 



Digitized by 



Google 



SJ^ FABRICIUS öE LA BASSECOUR. 



2a&e van sijae ongelladigheid eü gegeevene ergernisfe. Hij 
was , zeideö zij , Priefter geweest in de Roomfvhe Kerk , van 
'c Pausdom tot de Hervormden overgegaan » en weder afgeval- 
len tot de Roomfche Kerk , de waarheid der Hervormde L»eer 
verzaakende. Naderhand zig wederom bij de Gereformeerden 
vervoegd hebbende , was hij een ijveraar voor de Contra^^Re* 
MOfiftranten geworden* De Leden van het Gonfiftorie ver- 
2weegen dit voordel der Sijnode» en bragten, met toeflemming 
Van de Magidraat» FAaRicius ds la bassscovr op den Pre«- 
dikftoel. Doch, vóór zijne bevestiging, vergaderde de fVaah 
fch^ Sijnode te Amfterdam. Hier werd het Confiaorie zo he- 
vig berispt over het verzwijgen van het verhandelde te Middel^' 
lurgt ósit het den Predikant la viOnk traanen koste, en bij 
genoodzaakt was , tot zijne veifchoning » Intebrengen , dat de 
genegenheid van de leden der Gemeente voor fabricios niec 
had konnen gekeerd worden. De Sijnode beklaagde zig nader* 
hand openlijk , zo wel over het gedrag van het AmfteUamfche 
Confiftorie, als over den perfoon» door hetzelve ten Predik- 
ftoel gebragt* Ook werd zijne beroeping niet erkend, vóór 
het Jaar 1617, op een IFaalfche Sijnode, die toen te Leiden 
gehouden werd. Na deeze erkenning verzette zich FABftictui 
DB l& BASsscotJR» it Amftcldattt ^ openlijk, tegen de Remon* 
ftranten^ en hunne gevoelens, die door hem, zo als in de 
brieven van zrrBLLius verhaald wordt, befchuldigd werden, als 
Landverraaders , en die briefwisfeling bielden met de Jefuiten» 
De Remonftranten , onder anderen xhellzus , antwoordden 
hierop, en in een gedrukt gefchrift, *t welk in de Franfch^ 
taal, in het Jaar 1618, in het licht kwam: „ dat Basfecourt 
y, en zijns gelijken zelfs verraders waren van den Staat en 
^, Kerk, wanneer zij zulke dingen wisten die niet aanbragien 
„ en beweezen , daar het behoorde; of dat zij agterklappers en 
„ lasteraars waren, als zij het volk met zulke dingen aan het 
„ hollen hielpen, zonder iet te konnen bewijzen/* Fabri- 
CIL8 DB la bas.-ecoür fchreef, daarentegen, dat men hem 
met onwaarheid betigtte; maar erkende, gepredikt te hebben, 
daf V veek luiden in het land waren ^ gelijk Achas^ die 
goede miene waakten^ en niettemin verraders van het f^a* 
dirland wsrisi, nicttegenfiaandê hunmn gaden raad tn 

VQ9r* 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



xv,D?p!r, 




Digitized by CjOOQ IC 



L . . ^IIIII^^^^IP 



^ABktCIÜS BB tA BASSECOÜR, €02. 15 

1 I . ' 

tHrzigfigUid fnr zo vetlZi mei hunnt dwaUngin tnyalfck^ 
keringen , kef oordeel Gods over het lamd haaien^ UitT£N« 
JBOCAAAT bewees dtarna , üit een eigen gefchrift vtn fabu* 
CIOS , dac hi] daarin gezegc had , datter drit pf vier Peigrimt 
i^Remouftrantfche Predikanten) nnar Antwerpef^ wmrtn ge* 
géUM » om de JefuUen , Capueijnen en atmeren Compagnons ie 
bezftken; en dêt een dtneiven een boek uit de BiHietheek 
der Capueijnen gegoolen had. Fabricius beefx die niet onc* 
kend; maar een der Remonfiranten gaf daanegtn een boekjt 
in *c ligt, waarin bij ronduit verkiaarde» dat het gezegde, hiy 
boven gemeld^ een puure logen wasi maar dac. Integendeel, 
4rie of vkt van de ^ontra^Rimonffrantfehe Predikanten (die 
^iiarifl met naamen genoemd werden , ) in gezelfcfaap van een 
Remonfirantsch Predikant « door de;i Schrijver mede^enoemd» 
te iamen . komende van eene fFalftke Sljnode , gebonden te 
Breda f alleen uit nieuwsgierigheid i om dat tij Antwerpen 
nooit gezien badden % derwaarti waren getrokken ; dat zij «e 
fiunea aldaar geweeic waren in bet Klooster der Capuüjnen^ 
sonder bij dezelven nat of droog geproefd te hebben i en<dac 
si] aldaar tot de Bibliotheek toegelaten tijude, een der vier 
C^trai^emonftrantfche Predikanten, (welks naam doorliem 
niet genoemd word) een klein gefchreeven boekske helmeilik 
kad medegenomen» Dus ontzagen de partijen, in dien tijd, 
elkander niet het geringQe« Fabbicius hz la BAsascobR 
^ord ook nagegeeven^ dat hij, in de maand December van 
het Jaar ]6i8» op den JPredikfioei te Dordrech', zo hevig 
t^en de Remonfiranten uitvoer* dat de Magiflraat dier Stad 
tig. genoodzaakt vond, bij Plakaat daar tegen te voorikn* 

, Zie tJiTMBOoAAUT • tariL Hijlorie; skANOT, 

Reformatie f II. Deel, bl. 265 , 2(k;, 543, 
en 544 y en de Twisifchriften van dien tijd. 



FAntciüs» (aHeht wmsoLn) bij welke laatftebenaaming 
deeze vermaarde Staatsman*, bij alle ^brijvers, zo bbamdt, 
WAOBVAAR, als CBBsaixR bekend geweest is ,^ was gebooren ia 
bei Jaar 1547 , werd , in het Jaar 1577, Raad in de Vroedfchap 

der 



Digitized by 



Google 



J5* FAMllCIÜS. ( ARENT MEYNËRSr ^ 

der Sttd Haarlem^ en naderhand in den Jaare 1583» In] Afte 
of Oftder Oaroij vtn Prins Willem de» I » in dato den 91 Oc* 
cober, tot Raad in de Vroedfohap dier Stad aangeddd. Mij was 
Scbq»en aldur, in de Jaaren 1588» 1596» 1593 en 1599 1 
Borg^mceÜer in de Jaaren 1 595,' 160a, 1607» 1608, 1610 ea 
I0i8» Gecommitteerde in het Collegie der Ed. Mog* Heeren 
Gecommitteerde der Stuten van Bolland en H^ntfrietUtnd ^ in 
bet Zuiderkwartier, Ao. i($oo, 1601, 1604, 1605, i6o5^ 
161 9, 1620 en 163 1 • Gecommitteerde Raad ter AdmiraHteic ti 
Hoorn in 't Jaar 1589» w Amfhldam ^ io \ Jaar 1613, lói^, 
t5o9 9 1623 en 1024. in wef ke posten zijn ExI. tnedt tot de 
voomaamde Staatszaaken gebruikt werd » ais onder anderen « 
op aandrijving van *8 Lands Advokaat van oLCCKBAaifftTsLT » 
als Gedeputeerde van H, H« Mog. de 9uaten Generaai ^ tot dt 
ëlreftie van zuken, geduarende liet vermaarde <beleg der Stad 
Cstende , in het Jaar 1603. Waar in de Heer fabvicios i:i| 
zo loiTrlijk gekweecen had, dat *s Lands Staaten hem daar na 
ter erkentenisfebefttonken hebhen, met eene ïilVeren vergulden 
kop , boven op verliert met het Wapen van Holland^ en svan 
binnen in het dekfd met de afbeelding van de be^gering di«r 
Scad, wielke als nog bernat bij deseeKs nagaat, den Wel Cd» 
fieere rABRiciua, en daarenboven een Lijfre>ne van hondert 
fnldens Jaacs, ten laate van Holland en Pi^ezffriesland 9 ter 
keuze of ten zijnen naame, of ten naaiüe van zijnen zoon» 'ge« 
procnreert bij maria willcmsoooteb, blijkens den inhontf 
van dit oaderftaande getuigfciirifc 

„ De Ridderfciwp £deien ende Steden van Hoilafidt ^enèt 
Westvrieslandt, reprefenteerende de Staten van denfelven Lan* 
de, doen condt allen fsgenswoordigen end* toecommenden 
dien defen aangaan fel , dac -wij gdetfi hcttbende op de goede 
mercfcelicke ende 2cer noiabeie dienden , den gevnieerden Ne- 
derlanden in *t generael ende den voorfz. Landen in *t particu* 
lier goedwilllchlick gedaen ende beweefen bij Arent Meijnercs 
&c. , Bargerme^fter der Stadi Haerlem » onfeft gewcf sden 6t- 
commitleerde Raed ende Gedeputeerde van de £d. Mog. Hee* 
fen Staten Generael van de Vereenigde Nederlanden tot direftie 
van de faecken van de bdegerde Scedt van Oosteljode, Jat 

be« 



Digitized by 



Google 



^»^ 



FAiRICIUS. (ARENT MfiYNERTS) ' 15** 

fteroidem Tm «tte aootfteekelickbeljd en gedWnt hebbende 
lot conreratiie van defelve Sctdt vaa Oostcijnde end» det 
CrlK^fasvolcke, fo daer binaea geweest fijnde, alt vatt tfjd tot 
tlM aff ende aciigebnu;bt weefende daer inoe hij gebrnHckt heb- 
bende falcte vnqtcHIe ende eznordinaria devoir dat atte *t iku 
Ve, atdtf ezcnordinarit vergoedioge vereljacbte, wij omme 
deofehieK daer ouer te vereeren ende ons danckbaet te cfconc* 
jegei» alfiilcke moeljten ende traaaille, als in *t bekljc ende 
vutictoere» van de vooifz, iasc bU Jien U gedaen, den voor 
iioeBi|>de« Arent Meijocfti &c. (bomiÊ de vereeringe van «ene 
%filoeren vergüiden Cop ouer de twee konéert ponden van XL 
grooo 't pont waerdichf verckn bonen op mee V wapet^ van 
den voorfa. Lande ende binnen in den dexfele, met het pour« 
cnit van de belegeringe van de voorfz. Stede van Oosteijnde) 
geconllicueert hebben» ali wl) hem conftiineeren op ende lot 
laste van de voor& Lande, een Lijffrente jegens den pennhick 
xome van hoodert ponden van XL groot *c pront tCaers; ten 
Lijue van Meijuert Arents &c» fijnen foone oude omtrent fe* 
nenthieo Jaereni geprocreerc bij Maria Wlllems &c. zijne 
Hnijsvronwe. So ist dat wij tot vaste verfekerheijt van de 
voorfz* LijSirenten van hondert ponden munte voorfz. tCaers 
den voofn. Arent Meijnerts &c. ten behouue van fijnen fooae 
eer goeder trouwe belooft hebben , als wij belcuien bij defet^ 
laerlicx ten ende ten behouue als bouen geJuereade t* lenen 
van de voorn. Meijnert Arents &c« ende langer oijet te doen 
biitaelen op ten eerden Janoarij daer van *t eerfte Jaer Renten 
gevallen ende verfchenen fal fijn den eerden Januarij des Jaers 
festbien hondert ende vier, lastende ende ordonneerendc Cor- 
nelis van Mierop Heere van Hoocht ende Aertswoude &c« on- 
fen Ontfanger Generael van den voorfz. Lande , ofte anderen 
In dec t\id wefende, onwederroepclick ter tijd thoe de voorfz. 
Rente affgeftorue falweefen, vuijten middeie tot betalinge van 
des gemene Lants Renten gedestineen ofte noch te descinee* 
len , de voorfz. Lijfrenten van hondert ponden munte voorfz. 
Jaeriioi als uoren te 'betaelen » of^e te doen becaelen aen de 
voorn. Arent Meijnerts &c^ vuijte eerfte ende gereetfte pen* 
nlngen van den felven ontfanck ten tenocden binnen feiT weec* 
ken nt den voorfik verfcbijndach, vrij gelts fouder eenige cor- 

dnge 



Digitized by 



Google 



^5"' FABRICÏUS. (ARENT MEYNERTS) 

**— — ■— I I —————— ^——M^i—i» 

ciuge van vcrpondioge, hcmderfle, vijfticbfle penningen ofc^ 
eenige andere impoficien ofte ommefifgen hoe die genaempc 
fonden mogen worden, niiettegenlbende eenige Ordonnanüêu 
ende Placcacen airede gemaeclcc ofte nooh te maedLen » die tif 
gens' defe beloften eeniglifitits fouden mogen ffrijden» dewelkQ 
wij als nv voor als dan ende als dan voor ah nv^ gederogneót 
gerennndiieert, ende te buijten gegaen hebben, derogneereilt 
renunchieeren ende gaen te buijiea bi| defèn ende toe meerdei 
verfekerheijt van de betalinge der voorfz. Lijfrenten , in ge- 
valle den voorn, onfen Ontfanger Generael ofte anderen in der 
lijd in gebrecinn waren de beuelinge'als voorfs. is te doen, 
bebben wij duar vore verbonden , ende verbinden bij defen, 
alle des gemeljne Lants middelen ende ineompden in de re« 
fpeéüue Steden, ten eljnde de betaiinge voorfz. daer vuijc ce 
mogen doen , ende fal H ièive den Ontfanger ofte Colle^eur 
derfeluer valideeren , mits quicantie van d^felue betalinge ende 
blijclie van *t leue van den voorn. Meijnert Arents &c. ovcp* 
brengende, 'ende tot onderkoudenisfè van aHe ende eenen ijege* 
]lclc dér voorfz. poia^en, hebben wij voorts te buitten gegaea 
ende gerenunchieert , gaen te buijcén ende rennnchieeren bij 
defèn, «ille reófaten, exceptien, gratiën ende beneficien gege« 
uen pióe noch te geuen daer mede het onderhoudt van defeii 
ofte eenich poinft van dien foude mogpn worden ontgaen, en- 
de namenilick de Rechten difponeereude dat generaele denuo- 
chhtie van geénder waerdefj is» ten waère i^eciaele voorgaet 
gedaen in den Hage onder onfe groten Zegel e ende Signature 
van onfè Gecommitteerde Raden den twaleiFJen Augusii AnuQ 
festhien Upn^ert ^nde dri je ^ ^ van Olenbasnf velt ) 

Holparik CorneliflT. 
1603. 

In b^t Jav l6ig werd zijn Ed. mede aangéfteld tot een det 
Gedelegeerde Rechters, over de Heeren j. va» OLDENBAawa"' 
\a^.p , PE GROOT ^ HOOKiBfiKTs. Het waamcemen van dien 
t)Oj?, zo\i fon)inigen geen ai ie gunfttg denkbeeld van bea;! 
'^oen Yormen, yrare bet niet, d^it men in het zekere onderrigc 
W«fi% dg| tij nlmn^er in het doodvonnis over dien ver- 
SW4«U SUIWffl^a g^ft^wd, «Q ^Qk yrtft^odig gew^Jgeri 



Digitized by 



Google 



FADllIClüS. CaRÉNT MEYNERTS ) 15' 



faftf, de bept&lde ibm van 2400 gulden datr voor te ontvangen, 
£0 dat zijn £d. in dat fameufb doodvonnis , volgens bet getnf« 
genis van zijn zoon , niet heeft geflemd, ik>ch lieeft konnen 
ilemmen » kan men opmaaken / nit bet getuigenis, dat de Heer 
riBaiciua aan oldenbarniveld gegeeyen heeft, met te zeg* 
gen : ' Dat Holland noiit Ferfonaadje gedraagen hadt , die dên 
Advocaat gelijk was^ en dat hij zich nergens in hadt vergree^ 
f en f dan alleen in eene zaak: dat hij met Huza zijn hand 
aan de Arke des Meeren hadt geleid. Wat aangat de befchul- ^ 
digmg tegen den Heere /abricius, ten aanziende Heer joHui 
DE HAAiü I PeBrioüSLTis te Haarlem , bij W40EjfAA^, verkeerdelijk 
^lc B^i^i^s Hidorle van de Rechtspleeging aangehaald , zal op 
bet Atu BE HAAN ( JQ9AN ) ter toets worden gebragt. 

De Heer AEEWT fabricius, Meijnertszoon ^ ftierf te Haar- 
iem^ den ib December, in bet Jaar 1694, en werd aldaar in 
Noordertrans van de Groote Kerk begraaven, zijnde zijn Gntf 
gemerljt, No. loz. Qnd^r zijn wapen op de-^erk uitgehou- 
wen, leest men: 

ffier leid een dapper Heer in V Sant 
JRen vader van* het Vaderland 
Oüitende was zo niet ver maart 
Hadt zijne trouw haar niet hewaart^ 
In voeler lei Regeeringsflaat : 
Genoot de Stad en V Land zijn Raad 
Gods Kerk heeft ook zijn dienst befpeurd 
Das Kerk en Raadhuis hem betreurt. 
Hij was getrouwd geweest met maria lakemav, dogter van 
wxtLtM laUeman en an^etje warrenloos; welke wtllem 
IJIEEMAH in de Registers van den Krijgsraad der Stad Haar* 
iem^ ia 't Jaar 1548, gemeld word als vinder van de Burgerij, 
en in 'i Jaar 1550 geweest Regent van 't L,eprozenhuls- Zij- 
ne vrouw was geboorüg van /ontwerpen* 

Volgens, megedeelde berichten^ Het origineele Schilder!]^ 
waarna het bier bijgevoegde Pourtraii in bet koper is gebracht» 
berust bü- den Wel Ed, Heer fabricius. Zie verder wage. 
KAAR, Fdderl. Hifi. X Deel,, brawds, Hijlorie der Rechts* 
f leeging, in 4Hh . CwisjER, Tafreel^ V Deel. » 

Fa- 



Digitized by 



Google 



$é FAGEI<, (FRANGOIS) PAGEL, (BENJAMIN) eni. 

Fac£l^ U de naam van een Geflochc, manraa mea de tf- 
)fo(tist en Gefbchtlijsten» als oorfprookdijk aic Fiamnd9r0m^ 
yittdc bij siK]»£BU8» ia zija Flandria lUufirata^ Tom. z. 
fdg. 3g3. Een.- Gedacht» welk in UoiUnd^ geduureode een 
reeks vaa Jaaiea, manneD heeft opgeleverd» die de aanzlea* 
U}k(le Ampceii bekleed hebhen. Die kan blijken uit de gedruk* 
te ITjsceu vaa de Prefidencen en Raden van de Hoven van Ju* 
•fiiüt, in Ihliané^ 

Onder anderen viud men» op die lijsten* op het Jaar 1619 ^ 
featld, den Heer 

FACKt, (FRAsrcoii) Raadsheer in denHoogcn Riad; over- 
leden in het Jaar 1Ó44. Deeze was de vader van den Rud. 
Penfionaris van Holland. Verder eenen anderen 

Fagbl» (iaamcok) Prefidoit in den Hopgea Raad, in den 
Jaare lé??* 

Faohl, (benjamin) Raadsheer in den Hove van Holland ^ 
in 't Jaar 1674. 

FageLi' (nicolaas) Buigemeester der Stad Nijmeegen^ 
Postmeester Generaal van Gelderland ^ broeder van den Raad- 
Penfiooaris van Holland. 

Fagel, (prancois nicolaas) van wien nader. 

Fagel» (hendsik) Griffier van H. H. Mogende, een 
Seaatsdienaar van zeer groote bekwaamheid ; hij was de vader 
van * 

Fa€bl, (fbancois) mede Griffier van H. H. 'Mogende, 
van wiens wel verfoedene pen de In* en Uidandfche Scaatknn* 
«iigen eenpaarig bekenden , dat *er maar weinigen gevonden 
wbrden, die, in hetHelien van Refointien en brieven, zoeéne 
groote wijsheid , duictel ijkheid , republikeinfche rondborstigheid , 
minzaamheid en omzigtxgheid wisten aan den dag te brengen. 

Zijn broeder was: 

Paoel, (coeneus obrbit} Raadsheer in den Hove vaa 
Holland^ CommisTarls Politiek, wegens Hun £d. Groot Mo. 

gende 



Digitized by 



Google 



FAGEL, (HENDRIK) FAGEL. (GASPAR) 17 

genJe op de fijtiodale Vergaderingen van Noord* Holiandi 
eeo Regter en Regtsgeleerde van uitmantende geleerdheid. Hip 
1/ec na éia Zooa : 

FiiGEL, (hsndrii) Commies van H. H. Mogenden, die, 
in het Jaar J728, zijnen oom» den Heere hkndbik faobl, 
opvolgde als Griffier van H. H. Mogende. Nog meer andere 
aanzienlijke mannen :ü]n uk dit Geflacht voongeiproo» * 
ten, doch die wij, bij gebrelt van voldoende berigten, 
niec' allen Icunnen noemen. ^Hierom moeten wij ons verge* 
noegen , met de meest vermaardfle dier mannen nader te doen 
kennen. 

F40EL, (gaspar) Raad»Penfionatis , Groot-Zegelbewaarder, 
en Stadhouder van de Leenen van Holland ^ Hoogheemraad 
v^xi Rhijnland y enz. een Staatsdienaar, van wien, in gedrukte 
gefchriftett. met lof en laster gefprooken word. Hij werd ge- 
booren in het Jaar lóap. De Regeerders van Haarlem benoem* 
den hem , in *t Jaar ié53, tot Penüonarisvan hunne Stad; ia 
het Jaar 1670, na het overlijden van den Heere ruisch, werd 
hij , op den 5 November , tot Griffier van de Staaten Generaal 
verKooren, H. H. Mogenden zonden hem, in het Jaar 167a» 
nevens twee andere Heeren , aan den Prins van Oranje , wrL- 
EïM B£N III , om hem kennis te geeven van het befluit, bij* 
hun genomen , om zijne Hoogheid te verheffen tot de waardig* 
held van 'Kapitein Generaal, ed met een te verzoeken,, dat bec 
zijner Hoogheid behaagen mogt, zig , door den Griffiop , ( dien men 
nngaf , tot die verheffing . hemel en aarde bewogen te hebben) 
te laaten inleiden in de Vergadering van H. H. Mogenden, om 
aldaar zijne Commisfie te ontvangen, en den eed te doen.,' 
De Heer vaob%' leidde den Prins, bij de hand, oVer da 
galderijen, tot in het vertrek van H. II. Mogenden, en, na 
het afleggen van - den eed , weder terug. Algemeen Word ge* 
zegd, dat FAGEL, rot den post van Griffier, een meer dan ge*, 
woone bekwaamheid bezat, en, in dien benarden tijd, eencn 
ijver voer het Vaderiand betoonde , die voor alle gevaaren pal 
Hond. Na dat de Koning van Frankrijk^ met zijne Krijgs* 
magt, de Betuwe genaderd was, kwmf volgens echte verbaa* 

XV DEEL B - leu, 



Digitized by 



Google 



»| FAGEL, (GASPAR) 

len» de lieer Raad • PeufipnarU j. ds witt, op eeneri morge» 
icD vier uureii, bij den Griffier F4GfL» b^^ia v^rklaarende , ^/^z 
hij ten einde raad zijnde , geen kan% zag het langer te hou* 
den; en dat daarop de GrifHer h^tn te gemoet voerde, dat 
vihufs DE U, ruini zo^ m^ig Ah tQQJ^wy^ i^ iy> ^# Prê'^ 
vintien in. veje} k^nard^r J^{ h^ g^lfragt} dat het alleen 
a^rA^iit^ op Qqrdaathi^id ^f^ kfgel^^ R^qluti^\ Holland en 
Zi^cland hadden alles ^ ^^attfj^ ^^ hilBi&^fheM dapperen tegen' 
Weer v,an noden w,a.^ 

Bij da^ :(el(€l^ (^Dkb«el4 bleef deeze Minifter, Mj gelegen- 
h^id vau die z^i s^^odedinge ^.efolucle « bjLj ^ jneerderiicid 
van Holland f uitgezonderd Atnfteldamy genoomen, om een 
deputatie, met onbepaalde magc, te zenden aan den Koning 
van Erankrijkt om met denzclven te bat^delen; in welk gevat 
de. Heer ihoti, weigerde» als Gi;iffier^ die opbepaidde volmagi 
te ceii^enen* Gij n^oog^* z^^idebij, gerug(leun4 door de Afge- 
vaardigden ^" Amfteldm^t het land aan Frankrijk verkoo^ 
pen i niaar ik htwpe d^t h^t nipa^- aap u z^i ftaan , het 
ZJBlve /< UjiV4ren* E4rd<r liet ik mij aan. ftukken kappen ^ 
dan dat. ik zf^lk eenA hjifif^lttg zoude op mij nee^men. Na dac 
4e H^fiT ja^UN. D^ Wi-VTJ, op den ia Aiigusiiis vaa het Jaar 
1/Ü72» :tija QQiQag als ilaad-SepQonaris van H^land;^ op des- 
a^ifs v|s^g^^ Hor^et^gen Hft4» Vfcrd in de plaats van hem^. 
(•Zög{ l^ i»« cJtER9) OA^Pi^R FA03JI vevk^rm.^ ifif [ehoon een. 
étfnh(inë^lin& y^ 4f« ^C4«^ *'^« Ö/-i*jy> , ^ fypubHtik met 
ze^r veel getr^uwk^id en ^ lof ^eefi bediend* De Griffier. 
UoiR dsi) op, tojt dien ifi gQWÏgtigea pQSt, vim^ Raad- 
^enfiopari^ van Holland. • 19 die verwardfte g$2(|eidbeid 
XüH biinmn,, en in zo dri»g^i%ci|j$ta nood vap bqiten,. ea 
faf blijkea van zijnen ü ver. xóofi hec V^ei;^p4* I^ocb ^inde- 
sen ^ceekea *er vait op. eene wiize,. di/|« 1\#b^ op verre na 
ao y/eel eer aiec aandoet. Uit eei) gemaakte n^pina^ie» tot die 
20 gewigtig. ampt» w^d de Heer g« f^gbü.» qp deo so Au* 
gvattts, mee meerdeAeid vaa temmen gefcooren» en^ deji 97 
van die maand 9 bet ampt vaa Gdffièt of^gedragea aen de^^im 
oii^er broeder, den Heerê hbxdbix fa^rl» De Heer jan 
ftpRoNssEN diende vervolgona als tweede GrUSer» tot den is 
jiRnij van het Jaar idSi ; wanneer getneidft Heer mj^tprik 

r A- 



Digitized by 



Google 



FAGEt. (GASPAR) ïp 

■■ w i Uil ■ 

FiC£L ,<le82elfs zoon , dfsa HeerFXAKcois , facsl , den 7 Auga$« 
tas vfti>dac zelfdojaar» totCoumies vao Hun Hoog Mogende^ 
bevorderd zag^ wordende vervolgens» den 13 September, van 
het Jflar 1685» ^^ ^^ ppstTin ajaen Heer vader, zonder be* 
zwaar Van het land, geadjuogeert, en eindelijk In deu Jaare 
1690, den HeerRBiTORjK r^Oftl ^verUeden zijnde* tot Com- 
mies aangefteld; en het ampt van- tweeden Griffier vernietigd. 

Na de verheffing van den Prins van Oranje toi Stadhouder^ 
de Heer g« faoeI dus hefror4erd en aangebeld zijnde, 
vond de Heer faoel, In deszelfs perfbon wcderlceerig eeneo 
eerHen ^Staatsdienaar, éin zijne Mangen 'ongemeen ter harte 
simm« Ook riodc men aangetekend , dat gemelde Prins, 
bi) de ontvangst der cijdinge van ^ijne aapftellinge, ongemeea 
ver/]eugd was. Zijne ongemeene bekwaamheid , zijne getoon* 
de kordaatheid y in dit hac]»lljl^e fijditip, waarin ZQ veeren 
onder de vreeze zugtosn , zegt men , wai de oorzaak van het 
volmaakt verttonwen, d/it de Stadhouder in den Raad^Penfio- 
naris ftelde. Zelfs wil men ^t de Heer j. db wxt zou gezegd 
hebbeni iiaf hij niemand kende f zq kekm^a^m tat dét^Zf bf^ 
diening i dan den Heer Griffier faoel; e^nt kediening, on' 
dithevig aan kiippen , di^ met geene omzigtigheid ^ hoe groot , 
gemijd konden i^orden. G. leti , in zijn Tieatro Belgico^ 
gedrukt \xx bet }aar 1690, getuigt, zo als pok algemeen be* 
kend iy, d^t nooit in de Republicik aeteil^fr 2aaken voorvie^ 
ien, dan geduureade het Miniilerfchap vqi ^dlen He^. £n^ 
echter, heeft, vojgeos het eenparig getuigenis, de Heer 
Raad-Penfioji^rjs, niettegenfiaiaode 41e die oneindige zwaik- 
tlgbeden , dien verfchrikkeiijkea» en r^eds zo verre doorgedroa- 
gen aanval d^r tw^e magtigfte Vorflen van £uropa« mitsgadeis 
andere zaaien »^°.gfoote beflommeriog, die ampt klockmoedig 
getorst, en vervolgens den tijd v^ zestien Jaaren, met lof* 
en Jastei beUiee4. 

Men zag, b\nnen de twee eerl|e Ja^r^n van zijn ]Vïin|(lcrie, 
den oot\9g v^ de j^refv^en verwij^^f^ > ^^ Republiek geöerkt, 
^aor 9anzi^$ijijk& ^Uif^fien ; n^^ def lf^,^er^ Spanje^ Dene* 
Vkflrkon. firqfi^ftf^g ^ piQö-- an^re Ywijen; in Ènfef^ndy 
jpq^er de Y^ó,^. ysipn^ g^f^^l^t^met dat gevplgi^dap des.- 
zefs KoijüBg 4^ ^iig moesc i^^k^; zo dacde Republiek^ 

B a met 



Digitized by 



Google 



so 



FAGEL. (G«PAR> 



Biet eene harde voorwaarde, der Keulfch* uegotiatie ontging. 
Voorts werden de voorgevallene zaaken tot zo eene gelukkige 
gedaante herfleld» dat ais men, te Nijmeegen^ de Vredeson- 
derhandelingen aanving, de vijanden, van alle huniie gemaakte 
conquesten, niets overig hadden, dan alleen Méafiricht ^ *€ 
wefk naderhand mede moest worden afge(bian. 

£en kleine fchets van zijne doordringende kennis in de zaa- 
ken van £urópa , zo fh het dirigeeren der Krijgsoperatien , als 
het makai van Traktaaten, en het neemen van voordeelige 
maatregelen, kan worden opgemaakt, uit 'een gefprek, tus- 
fchen hem, enden Engeifchen Ambasfadeur w. tbmpu, ge- 
houden den 3 Januarij, in het Jaar 1677 5 ^ '«»*ft« beeft het 
ons , in zijne Memofien , nagelaaten ; het komt hierop 
iriu 

Na vooraf te hebben ter nedergefteld, een gefprek, welk 
bij te vooren gehouden had, met den Prins van Oranje, over 
den jV/ym^e^/r^f» Vredehandel , zegt hij : „ Twee dagen daarna 
fprak ik den Penfionaris fagel over eenige gemeene zaaken » 
raakendé mijne Ambasfade in den UMag^ die in de handen vaa 
den Secretarie van die Ambasfade gebleeven waren. Deeze 
discourfen geëindigd zijnde , vraagde bij mij , of ik de Vrede 
vmNijmeegen)sngi'i Ik antwoor ide , dat dewijl hij zo on wee* 
tend fcheen, van het geene daar was voorgevallen, ik het hem 
zou verhaalen ; dat zij Holl^pdcn hunne zaaken aldaar , ais 
braave lieden (wel te verslaan fpot tender wijze) hadden aan^ 
gelegd. Dat zij, om de Geallieerden tot het Congres te doea 
fpoeden, voorgegeeven hadden, daczij, na het verfchijnen van 
dien dag, de vertoonde volmagten hadden gewraakt, en nieui- 
we verzogt; mitsgaders de Mediateurs van -den eenen na den 
anderen te doen gann, en aldus verfpilt den tijd van twee 
manden; zulks, dat zij het fpoor der Keizer fche en Spaan» 
fehe Miniders volgden , het welke ik oordeelde haar opzet te 
zijn , om zelfs die pas verder te houden.** 

,, De Penfionaris antwoordde mij ernllig, en mee een be^ 
droefd aangezigt, dat ik, de Staaten en den loop van 
haare zaaken , zederd ik den Haag vertaaten hadde niet 
kende, of wilde kennen: dat zij niet alleen de Vrede vaa 
harte wenschten^ maar di« ook noodzaaklijk voor baar oordeel- 

den; 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) tii 

éea; dat zij tot de Vredehandelioge op die djd zekerlijk ge- 
leeden zouden zijn, indien deFranfchen eeoigzJnu aanneeme- 
Üjke volmagten hadden overgeleverd, of zig verbonden nieuwe 
te zuilen i>6Z0zgen « en dat de Staacen ^elfs op geene Vrede , 
volgends de preteniien van haar Geallieerden zouden dringen : 
ook konde hij niec verzekeren , dat zij geene feparate vrede 
zouden maakcn: ik zeidedat dit een werk van zodanig gewigt 
was, dat ik mij verzekerde, dat zij zig nog wel een Jaar 
daarop zouden bedenken. Hierop trok hij zijn doel wat nader 
bij njiï, en begon een discours f met meer ijv&r en erasi, dan 
mee den ftaar van zijn gezontheid toen overeenkwam, zeg« 
gende eerife/ijk: dat zij genoeg op die zaak gedagt 'hadden , 
en door die veel bedagt te hebben, begonden te bevinden, 
dar 'er geen remedie was.*^ 

„ Dat zij aan Spanje veel verpligt waren, om dat, die 
kroon in den Oorlog getreeden was , om haar Land te be- 
houden, en daardoor ook Vlaanderen te bewaareii; dog dat 
zij de Spaanfchen geepe kwade vergelding hadden gedaan, in 
bet continueeren van den Oorlog drie Jaaren lang, aiieenlijk 
ten aanzien van het intrest van Spanje, dewijl *ef niets van 
gewigt lusfchen haar en Frankrijk overbleef, dat zij zig ver- 
der verpligt hadden, om in het aandaande Jaar een Oorlog 
te voeren, en zalka ook met zo veel magt, als zij, in 't 
voorleden Jaar zouden j^edaan hebben, indien de Geallieer- 
den, haaré beloften volbra^ hadden. Maar dat Span/e geene 
xorge droeg , dan om haar ie laaien zien , dat zij beflooten 
hadden te vergaan* Dat dezelve de Hollandlfche Vloot, van 
Stcilien t'huis gezonden had^ zonder de beloofde beualinge ea 
het zelve op de wederkomfte, aan de Staaten 'hadden over- 
gelaaien,'' 

„ I>ai de Staaten niet één duiver werd betaald , van een ' 
groote fomme, die de Spaanfchen dezelve fchuldig waren , we- 
gens togtkosten en vivres in Me laaifte zomer, vin welke men 
magazijnen voor 't aangaande Jaar zou opregteu , zonder de- 
welke haare legers in dat land niet konden marcheeren, dewijl 
2ij verzekerd waren, geen magazijn te zullen vinden, da: 
Awr de Spaanfchen verzorgt was. Dat zij aan Spanje , de 
loodzaaUijkheid hadden voorgedragen, om alleenlijk zo ve4 

J5 3 ' wc(< 



Digitized by 



Google 



ts MGEL. (GASPAR^ 



welgereguleerde magt op de been te Houden , als gefnoé^ was , 
om haar Steden te befchermen, terwijl dè Prins met bet Ie* 
ger van den Staat te veld zou gart , eri alle groote faelegerïir 
geo ion verhinderen oT onnut maaken , döch dit af zondfct anr- 
wüord ; dat zij , dezelve naderhand verzoet hadden , om zö 
veel benden van de Duitfche Vofften, baate Geaillecrden , 
over ie neemen, als haar voömaamfte Steden zouden Iconneö 
verdedigen; maar dat zij dezelven iniegendetl uit htor land 
dreeven* Dat zij den Keizer altijd verklaard hadden , dat ten 
zij , zijn leger in Frankrijk tukten of ten minde dezelve tot 
«en baialje dwongen, door zodanige magt, die groote Fran- 
fcbo dettchememen kon trekken uit Vlaanderen , dat het land van 
deze zomer, of ten uitterfle in de aanftaande niet behouden 
kon worden , indien de Keizerfchen de winterkwartieren ia 
den EI&j, of aan die zijde van den Rhijn niet betrokken. 
Maar dat men teWeenen , Vlaailderen zo weinig, als de Hol- 
landers Hongarljen aanmerkten ; en om dat de Horogduiifch^ 
Officieren haar particulier belang in de winterkwartieren van 
Duitschland beter vonden, als in eert verwoest Itad, gelijk dea 
Elzas was, moesten haar legers den Rhijn ó&tt winter' pasfee- 
ren, en daardpor alle de voordeelcil van de laatfte, en hop« 
van de aanftaande vcidtogt verliezen. Dai door gebrek aan 
magazijnen in Vlaanderen, tWee of drie fterké Ftoniier|^laatfen, 
aldaar in de aanftaaiide Zomer zouden verlöofen ^atfn. Voor dat 
de Keizerfchen in het veld zoude konnen verfchijöen 5 en , dat 
in die^ Kamerijk , Valcncien en Mons geuomön wierden , alle 
de anderen zoude afvallen, ter oorzaake van te teeds gelede* 
ne, en indien den Oorlog nog duurde nog te lijdene ellenden. 
Dat de Prins niet inagiig Wtt, öm het te beletten of vroeg 
genoeg in het veld te konnen komen, om te marcheeren , door 
gebrek van provifien iri Vlaanderen, werdende dat land woest, 
door de ongereguleerde conuibutien j of lén mihften niet met 
een leger gedekt, hètWèlk bekwaam was otó èen Oag te wagen, 
•of eenStadt te ontzetten , terwijl de Spaanfche troupeo zo zwak 
waren, en de Frahlthen zts fterk zouden zfjo, Qp een tijd als 
zij g^en vijand hadden, om aan dett Rhijn een diverfie te raaa^ 
ken Dat de vrienden van den Prins niet konde lijden, dal 
hJi ie veld ging, «Iteanlijk om Stede» m liJn geiigt i« veriia. 
' zea 



Digitized by 



Google 



FAGEL. fGASPAR) ö| 



zen, en misfchien We! gaatsch VJasmderen, terwijl mert ver- 

wigtte dat hij het befchermen zoude , daar hij op zekeren tijd 

'tweemari in bet zeh'C verhinderd werd, door de mlsdageh der 

Spaanfchen , die nogthans niet zoude nalaiirén hetn to wei , afs 

zijn vijanden buiten , en zijne benijdefs binnenslands , 'dfe na 

die gelegenheid haakten, te bcfchuldigen. Dat de Staaieii on* 

deitusfchen van Frankrijk alle cönditien konden verkrijgen , dit 

zij begeerden , het zij , door de ontruiming van Maalrlgt ; eèh 

Reglement van Koophandel, of eénige voordeeleu ain het Buis 

van Oranje; en wegens, dit laatrte ülles wat de Prins ïéifs 

zou konnen begeereo : dac zij ten dien eijdde alle wecken ertt« 

(lige brieren van JVlonfleur d^Ëstrades ontvongen , om ëen £ïfpa- 

rate vrede te maalden, en hoewel hij daar tofe met het üiicerfifc 

leedwezen zou treden , kon hij nogihans niet befpenren , Wat 

men anders zou konnen doen: ook kende hl! niemant in Hol* 

land, die van dezelve gedagien niet Was. Dat hij toet nflj niét 

fprak als een Ambüsftdeur, maar ais een vriend, wïens gevoi- 

len hij agtte, en verzogt, dat hij mij openhenig, defterkte tk 

zwakheid geopenbaard hebbende, verheugd zou zijn, in hft 

weten van het geene ik dagt, dat zij, in alle dezfe omflahdig- 

heden , en verval van kaateh ftadt door zo langiuvrtgtn Oor* 

log^ fouden doen. Ik beantwoorden het complimért vaA deti 

Penfionaris, doch verfcboónde iiiij vim hét vérklatiren van tfiij. 

ne gedagten aan een perfoon, die zo bekwaam was, om mtf- 

fures te neemen , die de gevoeglijkift voor Bfet beleid der Siaa- 

ten en zijn eigen waren; iVfatr iï véirzdgt van frem tt weten, 

wat hij dagt, dat van Vlaanderen éoü Worden,' indien de Hol* 

landers een feparate Vrede (Toten ; om dèt het iioiididt van dai 

land het zelve was , waarin dè feit Vali hifn gei^etvrën zo veel 

belang hadden als zij. Hij aiitvVoorde: dat het ine^nniza* 

mcr , of in twee , maar wèarfchijnlijker in èèn'eh , verlooreii 

zou worden : dat hij geloofde dat Kamerijk , V^léncfen-, N^ 

men en Mons in eenen zomer !Eondeh verlooren gaat^ \ dat nk 

derzelver verlies , de groote bhinèiandfdie Steden ztg rfet zoti* 

den ifagten te Verweeren , nirgehom'en Amwerpen èrt Oostèif- 

de, voor Welke men misfchien met Wkifirljk èehfgè mefures 

zou konnen ueenien * gelijk ik wist , dit dé PÜtifiHèh , aan rfe 

Hesr i>t witT , op haar eerde inval gedaan hiddéü ld -het Jarar 

B 4 Ié67 



Digitized by 



Google 



s« FAGEL. f GAS^AU) 

i(>67« ïk vraagde bem» hoe hij dage dat de Staaten met 
Frankrijk , naa het verlies vaa Vlaanderen , zouden moéten le- 
ven ? en of hij wel dagt , dat het anders , dan volgens discre« 
tie der Franfchen kon zijn?" 

,, Hij verzogt mij te gelooven , dat indien zij konden hoo- 
pen » om VlaanderenN^oer den Oorlog te behouden » zij nooit 
op een feparate Vrede fouden denken ; doch indien h^^t dog 
verlooren moest worden , wilden zij liever , dat zulks zou 
gefchieden, door de Vrede, die het land zo niet zou uicpuc« 
ten, nog den Prins onteeren; dat zij na het verlies van 
Vlaanderen» fodanig met de Franfchen zouden moeten leven, 
dat zij dezelve zouden doen begrijpen , dat het meer haar in- 
cest was, den Scaat te behouden, als te verdelgen; dat 'er 
geene keur was , maar dat men het als een desperate remedie 
jnoest inzwelgen; dat hij op eenige herdellinge, door becer 
beleid in de Spaanfche zaaken^ gehoopt had, of dat eenige 
voornaame ondemeemingen van Hoogdnitfche legers, aan die 
sijde tegens Frankrijk, de Vrede tot eenigzints redelijke condi- 
lien getogt zonden hebben : dat hij voor zijn deel , altijd van 
gedagten geweest was, dat £ngeland zelfs op de eene pas, of 
de andere , die Frankrijk zoude maaken , hou op zoude roe* 
pen ; en dat indien wij te vreeden waren , de helft van Vlaan- 
deren , verlooren te zien gaan t wij nogthans het gantfche ver- 
lies, nog dat van Slcilien ten aanzien van onze Negotie, in de 
Uiddelandfche Zee niet zouden gehengen. Dat de Koning de 
.Vrede al twee Jaaren in zijn hand had gehad, en dezelve , 
ivanneer *t bem beliefde, gefloten kon hebben, op fodanige 
conditien , als hij zou denken , dat met de regtvaardigheid, en 
jde veiligheid, van de rest van zijpe gebuuren en zijn eigen ^ 
zouden overeenkomen. Dat een ijder wel wist dat Frankrijlc 
jn geen Haat was, om zijne Majefleit eenige conditien, die hij 
20U mogen begeeren, afceflaan, of een Oorlog tegens Enge* 
Jand, in conjunctie met de Geallieerden, te wagen,- dat het 
jnhide bliik van het zelve. Indien het maar eenigfiotsin Frank* 
jijk gelooft werd, genoeg, was, om de Vrede te veroorzaa- 
ken; dat zij dit alles overlang, door den Heer van Beuningen» 
in Engeland hadden voorgedragen» en aangeboden om zijne 
Majefteit arbiter van deVrede temaaken» en decondiuen aan- 

te- 



Digitized by 



Google 



FAGEL..( GASPAR) «5 



teneemen, dte hij zou voorfchrijven » dog' zondier het minfte 
^cwooTdf maar dat alles zo koel als hec mooglijk was» 
werd aaagehoocd, hoewel veele luiden dagten, dat wij rede« 
neo hadden 9 om wat gevoeliger deswegèns te zijo; dat dit 
hem te meer aanporden cm te denken» dat eene feparate Vre* 
de noodzaaklijker was» dan al het andere; dat hIJ bekende, 
daf men het allereent moeit bezoeken « maar dat bif het op 
't laatst» een ongeneeslijke wonde bevonden .bad.'* 

„ Dat hi) wel wist, wat ik door d« vraag, hoe zij met 
Frankrijk leven zouden naa het yerüet van Vlaanderen^ 
verftond : dog dac bet oogmerk van .Frankrijk meer q^ Ita- 
lien of Dojrsc&^snd, of wel misfchlen op Engeland zou zijn; 
dat bet intresc van de Franfchen niec kou zijn, om den S^ac 
te verdelgen of te cgnquesteeren » maar om denzelven m 
ooafhangiijkheid v^n die kroon 'te bewaaren; dat zij beter 
nut van de Holiandfche V4ooten konden krijgen» dan van 
eenige weinige Visfersplaatfen daar men Holland toe zou brengen ; 
indien men haare vrijheden en religie eenjg geweld deed; 
dac de Koning van Frankrijk haar land gezien had , het zelve 
kende, jen ook zo voorbond, dat hij in alle gelegenheden zei<* 
de, dat hij dezelve liever tot vrienden als onderdaanen wilde 
kébben; dog indien ik al befloot dat de Staat in vierentwm« 
lig uuren ^ou verlooien gaan , hei nogtbans beter voor haar 
was, hec verderf toe hec laaide uur uictellellen, en dat het 
des nagts zou gebeuren , als des middags.*' 

,, Dit werd met zodanige hevigheid en ijver uitgefprooken, 
dat hij geen krachten genoeg had , om zijne reden te vervol- 
gen; en hebbende gezegt, dat het geen zaak was, die wij 
tusfcfaen oBS beiden konden befluicen, fch^ide ik van hem, 
na hem gezondheid genoeg gewenscht te hebben, om de ge* 
dagten, en zaaken van zo groote aangelegenheid ^ in die ge^ 
vaarlijke omfiAudigheden uictevoeren en waarteneemen.*' 

ZiQ daar een verhaal, zo als gezegd is, alleen genoeg 
om de bekwaamheid van den Heer o. fagel te doen 
kennen , en mti één den Lezer over de Suacsgeileldheid van 
dien tijd een juist oordeel te doen vellen; en waaruit tevens 
hiijkc, dai de Ridder txmplb niet misustte^ met te zeggen, 

B 5 dat 



Digitized by 



Google 



t^ FAGEL. (GASPAR) 



dtc de Raad^Penfiofltffs de belangen der Hoven.van Europi 
zo goed als iemand kende. 

De Heer vAékt w^i niet alleen een gróót Staatkundige» 
maar tevens ^ea num, die lijf noch leven fchroomde. fllj ver^ 
zelde. nfet^gendadnde liet groot gewigt van zijn ampt, als 
Raad-Penfiónarls, In veele belegeringeh en ondemee»!ttgen» 
den jongen Stadhmid^r, die zig ook getrouwelijk van zijnen 
raad bediende, en een volkoomen vertrouwen op hem fteldê» 
ter bezorging van bèc géén tot den porlog van noden was. 
Toen de Engelfcken de kust met eene landing dreigden, begaf 
zIg de Raad-Penfionaris op de Vloot» en ontbood alle de 
Scheeps* Opperhoofden, aan boord van het Schip» waarop hij 
zf^ bevond, en vertooilde ato hun de middelen» die zij moeas- 
ten te. werk flfellen» om den vijand» die op de hoogte vaii 
Texei en *t Ftie lag » te wederftaan , en de kast voor een lanv 
ding te bevrijden. Tevens vraagde hij de gedachten der aan* 
wezenden» hoeeikdagt» omopdebestmooglijkewijze» de ver* 
wagt wordende Oastindifcke Schepen b veinghèid te brengen; 
met verzekering i di^t alles» wat *er aan volk of Oorlogsbehoef- 
ten ontbrak » terftond zou bezorgd worden. Nog dien zelfden 
avond deed de Raèd • Penfionarts verflag aan de Staaten van 
Höiiand^ en rende den volgenden morgen weder naar de Hel^ 
der^ om den Stadhouder, welke zig daar bevond » het zelfde 
rapport te doen. Op de tijding dat dè Pritis Infnlddels naar 
den Haag gekeerd was» begéf hij zich insgelijks derwaarts» 
en Jeed^ daags dlaraim, zijnde den ir Atignsms» in de Verga- 
dering dei" SMètën, rappon van 't geene hij» met den Stadhou- 
der» overieid enhodtg geobirdèehl had» en beraamde» 'op ftaan* 
den voet, eene order voor de Vloot» welke door den Adaih 
raal tieneraal werd Afgevaardigd» en niet weinig toebragt ter 
verijdeling van de oogmerken <der vijanden. 

Niet minder Was iijn' Ijver voor de behoudenis van dei 
höerfchendèn Godsdienst van den Staat. Twee uitmuntende 
blijken daa^vatt gaf hij : eerst hi het Jaar 1680 , In eene fraai jè 
en kfi^tige dedttftte» tén verzoeke van den Graave van sun* 
DBULlNli» Secretaris van Staat ia Engeland ^ door hem op het 
papier gébragt; en» ttscft den Eyige^chen Gezant sidky» naar 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) 



LtmdèH gezonden, om Koning kiksl d^n II té bew^:eii, 
tor lier geeven van zijne toeftemming » op zekere Rerolutie, 
Mj het Hois det Gettrtenten genomen, oin den Henog tam 
joiK bbicen ffe fuCCfesfle te fluhen. De endere blijïc was 1u 
het Jaar 1687, tOen de Gemeenten vtn Enge UnJ len voor« 
rebiJQ faragten» dat de Hetvormtie God^dleRt niet veilig konde 
2ijn , tndten eeii Koning den Roomfekin Godsdienst bfeicedc 
Ooit leerde dè ondervtoding ectltiiij, dat die bekommering 
maar a! ce gegi'ond wns ; Vi^anneer de Herto,? van juttit , nader- 
hand Koning van Engeland^ den Roomfcktn C^odsdienst, met 
onderdruViking van d/en der Proreffainten , door ailerlci midde* 
ien , poogde te doeft zegevieren. Doch de wetten , ^^ hem 
tegen waren, zag bi] geen kans te konnen vernietigen, teft 
ware de Prinfesfe vaü Oranje ^ als de naaüe Erfgename van 
de kroon, zig Aiede openlijk voor de vernietiging dier wecteo 
verklaarde. Men meeride , in ËngeiMndt dit door te drijven , 
door Kan die verfiletiging den naam te geeven , van TokraniU 
en Frijheid vaii gtr^éien. Een zeker Regtageteerde, met 
oaame jACOBua sTfitvAÉ-r , werd door het Hof te werk ge- 
fteld , om den Wtet fagbl , door brieven , tot het overrehrij. 
ven van bec geVoeltn» van den Prins eh de Prlnfes, omtrent 
die wetten, te bè weegen. 

De R^ad-Pennonaris todnde Zig zeer huiverig , om over die 
ftoffe Iets op het papier te brengen, als zeef wel bewust zijo- 
de, hoe veel dè gedagten hunner Moogbeden van die van hec 
Engelfche Hof verfchildeti. Do&t , hoé iheer hij dit van de 
baud wees, hoe ftèffcér de aiindrWg werd; met bijvoeginge, 
dat dit verzoek gefchieddé, mai voorweeten en goedkeuring 
van den Koning. Willem en MAaiA inmiddels verfiaande, 
dat men het volk in Engeland dieci maaRte, dat de Roomschge- 
zinden , in Mottandi i^let «lleed vrijheid van openbaare Gods- 
dienstoeffenbige hadden, maar ook tot Ale ampten werden 
toegelaaten, vondeti a)g fenoodzaaiKt, daarvan eenè andere var- 
klaarlnge te geeven. De Raad-Penfionaris^ daar toe, door 
hunne Hoogheden^ ^ttzogi zijtiée^ fchreeftben, in *t Lasijn^ 
een zeer bondfgeti brief ^ Inhoudende d0 waare geftddheid der 
Tolerantie, welke hier ce Unde phtata had. Op den 4 No. 

vem- 



Digitized 



:edby Google 



öt FAGEL. (GASPAR) 

.vember, in het Jaar id87» werd deeze brief aan steward 
gezonden. 

Uit Engeland ontving men eerlang berigt, dat het Hof alöm 
verfpreidde » dat de Prins en Prinfesfe tot de vernietiging dier 
wetten geftemd hadden) dit noodzaakte den Prins, om de 
kwaade gevolgen» die daar uit ontffaiau mogten, den brief van 
den Raad «Penfionaris publiek te maaken; wordende dezelve 
.vervolgens door iurnet in *t Engehch^ en door een anderen 
in het Nederduitsch overgezet. De uitwerkzelen van dien 
brief kon men ontwaar worden > door de zeldzaame maatregels^ 
welke het Hof en de Jefuiten daar tegen beraamden* De Heer 
FAGBL had dien brief, alvoorens, aan den Engel/eken ^Gezant, 
^en Marquis van abbeville, in den HuMg^ medegedeeld. 
SiEWART liad aan den Raad - Penfionaris gefchreven, dat hij 
zijnen brief aan den Koning had vertoond. Du alles onaan ge- 
zien, durfde het Engfilfche Hof, bij eed openbaar g^fchrlfc» 
Psrliamentum .Facificum genaamd, met toellemming van een 
Secretaris gedrukt , der Gemeente op den mouw fpelden , dat 
de brief verkeerd was , en dat de Minider van Holland geeu 
deel altoos hadde aan het fchrijven van dien brief. Doch het 
uitgeeven van stewarts eigen brieven, gevoegd bij een brief 
van ^en Heere fa gel aan den Marquis van abbeville, 
waarbij de Mioider van Holland voldoening eischre , wegens 
die la&teriug, ontdekte het gantiche bedrog. De Jefuiten en 
de Engelfche Miniüers verlooren hierop eensfkgs al hun credit 
bij het gemeen. Het groot en gewigtig nut, door den brief 
van den Heeie fa o el, aaii het Proteflantfche belang, in het 
hachelijklle lijdgewricht , waarin het ooit geweest was , te we- 
ge gebragt, vindt men , onder anderen , bij een voornaam En' 
gehch Hi(l<»riefchrijver, l. ecard, Hofprediker vanden Aarts* 
bisfcbop van Canterburij^ 'm deeze woorden erkend. „ De 
,, brief van den Raad - Penfionaris (zegt hij) diende om 't 
,, waare belang der Natie te onderfchragen , en veroorzaakte 
\^ een voikoomen vertrouwen op den Prins en de Princes, bij 
„ de Kerk van Engeland en bij de DIsIènters, dewelke toen 
„ begonnen hoop te fchtppen van die zijde, bijaldien eenige 
„ geweldige middel^ tegen hen werden ter band genomen.'* 

Een 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR.> «9 

£«i «ader Engeisci Schn)V9x van dien tijd zegt» onder ande» 
ren; «, Ik moet bekennen, dat 'er, fints faec Haiv^lijk van 
if hunne Hoogbeden- , nieu is voorgevallen » dat zp veel tot 
„ welfland van het Proteftantfcbe wezen heeft toegebragt, al» 
,y deeae brief van den Heere faoal.'* 

De ProteQancen waren la hunne hoop ook^niet bedrpgeo. 
De Mlniüer, die, met zijne pen , 4iet waare belang de/ Natie 
zo treiFeliik had weteti te ondeifchragen, was vei volgens de 
voqmaamlle bedierder van de grooie £zpediiie op Engeland: 
een wonder voot aUe de yol^tüde eeuwen , en de behoude^ 
nis van het Prote/lantoidom in Enf eland. Men veripreidde, 
op zi)neu xud, dat de< Prins een oogmerk h^d naar deu kanc 
van Keulen^ I>e Franfche^^ Ambasiadeur was zeer opmerk. 
zaam;.Aij n)eirade« aü *ejc i^ts wegens Engeland op 't tapijt 
kivam, eeii^ ftribbeling onder de 'Leden , of ten minflen een 
ttitfleU te zulten. te Vfeeg (irengen; ,maar de groote vooruit* 
zigten van den Heere faobl» zegt buauzt, kwamen allea 
te boven. De ^aad-PenO^ narist pm zijn voomeemen bin- 
aenslands vast te fieUen» ontbood» van tijd tot tijd, de Prö- 
dikanten , uit (^ aanzieoUikde Siedqn » en gaf hun te kennen» 
dat 'er geen ^kiddei was» tot l>ehpud van de Religie en het 
Vaderland, .dan de £;tpeditle op Engékmdi hunbeveelende^, 
des Prinfèn f egivaardige ondemeeminge in hunne, gebeden in« 
dagdg €e zija* ' Doch bij beleefde den uiiflag niet. £v,enwel 
gelokte het bem,'dea Prins. bij zijn vertrek te begroeten p en 
uit naam der Staaren e^e gelukkige reize te wénfchen. Kort 
daarna werd hij van eene ziekte overvallen* Zcunmigen vcir- 
haalen* dat wanneer hij, op zijn ziekbedde» vernam» dat de 
Prins te Tor^iSV voet ü^u lai^d ge^et .bad,' bij met rgropte blijd* 
fchap lou gezegd h^hf^ejïi\Nu gajf(gerusf Pan hier jchci^ 
deni In het va$t yettrou\^en naaqilijk. van eene goede uit* 
kojnst det zaake » waarvan hij het vpornaan;i(te b^weegr^d .ge; 
weest.was. Hij (llerf op den 15 December» i|i het Jaar i683^ 
in den ouderdom van 59 Jaaren, en werd^ hl de groote Kerk 
ia ^iHage begraaveo^. 

Deeze grooie Staatsman ,; van wienajoren laster veibazepd 
veel gefcbreeven Is^ was middelmatig van lengte; van eeo 
aangenaane gefialce tai wezens levendig» vavdig ea vrolijk 

van 



Digitized by 



Google 



go FAOEL. (GASPAR) 

Van gefest, en, volgens hét getuigenis zijner lijdgenooten , dö 
lireirprekefidfte man, die jmmer in Holland leefde; zijne aan« 
fpraaken en ' voorfteMiuge» wareh lieftalig en mlalijK. De 
Sdhwjver, dien wi} boven hebben bijgebrtgti tenbewi|ze van 
het nut van zijnen brief, om aantetoonen , dat da brief %vaar- 
KJk van hem ^vas , geeft dit volgende van zijn Karakter op j 
„ De bfief, zegt hij, is den Autheur geffjkrde ftof ia wig- 
„ tl;;; de redenen bondig, de ftljl deftig, vdi zirt en klaar; 
„ gelijk die van een Régtsgdeerden; ze treeft doorgaans een bewiii 
;; die de Reïtgie en het bameur van den Schrijver uftdrukt, 
,1 g^-'ïïjk de ftoflfe en de raethode'zfjne bekwaamheid en oor- 
„ decT te kennen geeven; aHe deeze iroedanigheden maakea 
„ het Karakter van den Heer fagél uit.*'- 
' 'Iri iijne jeugd had hij , roet éene bitzoiidere' naarftigheld , 
zig op de Studie dér regten toiegeléld; en die voltrokken 
hebbende, eeiiige- Jaaren, met 16f, a4s Advocaat, voor bet 
Hof gepleit; van "welken tijd Wj naderhand altoos met veel 
genoegen fprak. Nooit Is hij gehuwd geweesh De eenigfte 
vlek, die hemtsaangewféeven, is', dae"hljal tégroóie ijveraar 
%vas voorde belangen vén Prinfe wilüm deh hl. De Hee* 
ren johak 'de witt en oaspar tkott maaktèh dos eèn vol* 
maakt contrast. De eerstgenoemde (lelde, 4at.de*Reipobliel: 
zonder Stadhouder wel en gelukkig konde beHtefd worden t 
daar pagcl al hét weivaaren van dezelve van het Stadhouder* 
fchap deed afhangen; zeggende, dat d« -Republiek zonder 
Stadhouder , zonder' fM of leven was» Hoe groet die beide 
inahnen ook mogen geféést zijn, is het, echter i van agfe* 
ren gebleeketi , dat zij beiden hunne denkbeelden , ten' nadee* 
Ie van' de Republiek, «e verre getrokken hébben. De reden 
deezer aankleevih'ge aaiti het Huis van Or4rn/(^$ etf b^zonder 
aan den peVfóbn van WitlrM tmir ITT, door hem verklaard 
aan den Aftjezart vart öróot^BrUtanje), waj, ^volgens diens 
Terkharinjr „ de liefde voor zijn Vaderlüiid, 'doordien hïj 
>, (fagel) va«teljjk gèlcWfde, dUt door' den Prins alleen h«t 
y. Land behouden kon worden/* Een gdoöf, ^t welk/ onzes 
bedunkens, Vreeite^ ^ritige miilachting vMr aliê waare Vader- 
'laudfche lleuentéli 'in- Big bevatte. GaM tVd)»der daa ook ^ 
dat eeft-maU vatt dies la^otid (^ de Re{>übttek r- »» hQo£de 

van 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) f^ 



van zijne bekwaamheid ea gewigtige, Arapcsbei^iening , vn 
W1LLJ8M DKN .ijl j ^19 al zijuc grooihcld aap h§ïq verfehubdtgd 
vas, ongen^eo b^miod werd. Burnst, di^ fig veel mocUe. 
gcgeevcn h»eJX, oujk hei egt Karakter van §eu Raad-Penfioua- 
ris te doen i^aoiieii, zege, d;ic hij een man was , vol vm 
mped^ als c^ ^akei^ voor den wind gion^eB; mut dac hec 
ganuch andei^ m^c hem g^eld was , M hachelijke omftandig» 
heden., ^n, op M»e andere jtfaa^Sj^^at Ml alioos geueegea 
wai, zig z^y^R. ce .vleijeo^ Doch» gantfch an<ieri U hei af- 
beeldz^i, welk :o,^eti van henmaakc, zeggende, „ Hy (de 
,^ lUad'Penfiopivris} Ifiweêt z^, in aUe opzi^ce^, mei 24^ 
%> groo^e yaardigèeW^ lp alje de Raad^ver^deriogen . dac 'er 
„ geen voorbedd yai^ waa^ hij wist, zo veive het zijn Arapt 
,, raaltre^ hec Schip van llaat» onder de z waarde tempeesten 9. 
^, ifl eene goede haveg leLfticren, mei ^ulk een beleid en 
SM kJoekmoedigbeidf. dat men met wnarhfiid zeggen kan, dat. 
,, hij den Staat ^Qr «waare Scbiphreuken' beeft behoed ; waar 
9, door hij dan. ook, na zijnen diKid; door veelen beuensd iz 
„ geworden; 9ÜQde 'er ntecs ten zijnen nadeele te zeggen, dan. 
,, alleenlijk, dai hij niet gemakkelijk te genaaken was» «Doch 
„ zijne vedv«ldigp betigheden» en onopboudenlijke arbeid. 
^, beletten hen» ieder te woord id flaaa, en. vooral niet voor ' 
,, die .geenen, die tot heni k wannen» oia blQOijbe compHnen- 
„ ten te mi^lkcii/* Andeced, die Sig beKUitlgd hebben, om zij* 
nen Jof tc vj^^br^iden, verttiaai^n dat hij geheel en al vrij was 
van eenige fchraapzugt; zij brengen bij tot bewijs, dtt»^ 
fchoon h!j twee Jaarei\ bekleed had het Ampt van Gfffficr, 
zestien Jaaren dat van Raad-Penfiooaris van Holland ^ op een 
traktci^ent van twaalfduizend guldena, en vervolgens, door 
den doed'van den Heere van duivenvoorden, geworden 
zijnde Groot Zegelbewaarder van Holland ^ en Stadhouder van 
de Leenen , welke Ampten mede eene ^oede fomme ophreo* 
gen, daarenboven nog Hoog Heemrdad * van AJbi/iyA^iïi/ wa^ 
echter weinig of niets heeft nagelaaten; als hebbende bet grooc- 
'fle deel zljtier' middelen verfpild aan dé Abtdij van Èeeuwen* 
kerst ^ eene plaatze aan de Riddexfthiap befaoorende,* die 
henr tot zijne uitfpanninge' vergund was. Sandsrus in zijn 
fnhttrlijkt yiêandtrên , ii^eid i^g- broeder k zij[nen lof uit.- 



Digitized by 



Google 



FAGEL. f GASPAR) 



Uit iHe her boyenfhinde is ten aüidelijkften gebleéken , dat 
de Raad-Penfloniris fagbl, in vcele gevallen', alles heeft 
doorgedfongen, wat tot verheffing en vermeenïeridg van bec 
gezitg des Stadhouders dienen kon. Ieder kundig lee^er zal 
d^ruic ook ontwaar worden , dat alle de Schrijvers van dien 
tijd, als niet 'voorziende de nadeelSge gevolgen, die daaruit, 
voorde Republieit, te dugten waren, dit alles tot zijnen lof 
hebben uitgemeeten» Maar hoe moet> die lof verminde- 
ren , als men , in de tegenwoordige meer verlichte tijdsom- 
üandigheden , de meeste onheilen , dié de * Republiek van 
binnen zo gevddtg beroeren ^- inzonderheid in de Provintien 
Gelderland Utrecht en Overijsfei-^ gan ;»ijn bedier moet toe- 
fthrijven/* En wel vooral, nu men, in die Proviniieii, her 
drukkend juk -der R^geèrmgs-Reglémenrên ten volte gevoelt, 
en hierom van d^fi ^als wil fchuiven, na het honderd eu 
elf Jaarén gctorscht te hebben. Hóe de zaaken, in dien 
tijd . door hOm bedUurd zijn , blijkt ^eh klaarden nit de 
Refalutieo, Ad vijftn. Brieven en Reglementea, volgens m- 
houd , der Extraden , uit het Register van Hun Hoog Mo- . 
gende, fin Hun Ed. Gr. Mogende, rakende de asfomptie 
ia dé Unie, 'en het bedel ^er Rcgeeringe, van de reapeflii*. 
ve Provintien', die ^nder bet geweld der Franfcken zijn gCf 
bragt gewcesr , en bijzonderlijk van de Provintie van 
Utrecht^ die* wij hier zullen laaten volgen , zullende daar 
mede van het Art. vaa den Raad-Penfionaris facel afliep *^ 
pea. c. .-^ - 



Extr^ff uy^ de Refolutien^ van de 

. Staten GeneraeL 



Fan dapo den ... m 



. Dat de Staten Generael by fekeare hire Retblo^ie, van den 
j.. September J592. feer lofFcHjck hebben verklaert, dat den 
weldandt- van den Lag^jije ;in^t generael, ende elcke Provintie: 
i« 't particulier,. da^r^aen^iea bpogfcitteii geiegeu is, dat eea 

yder 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) ' 3J 

yeder in fijn Gerechtigheydt» Rfichtt ea Privitogiet wierde ge* 
anjoteneert, foo de Wapenen by den Linden deer voor een* 
genomen, ei) noch cegenwoordigh gevoert worden, ende dtc 
het felve gefchiedende, achtervolgens de generale Unie, by de 
Provintien befwooren , fonder op eenige tijden den eenen op 
den «ndeien in *c minften yets te empieteeren , Godt den Ai« 
mogende de gemeyne faecken zegenen, en eene goede nytltom* 
He deer van verleeven fal, ende daer tegens doende, daer 
meerder ongetucic ende ftnffe h^ct namaela foode geraken tt 
volgen* 



ExtraÜ uyt de' Refolutkn van d^ 

Heeren Staten van Hollandt en 

' H^ell'Frieflandtj in baer Ed: 

Groot Mog: Vergaderinge geno^ 

viettm 

Donderdaghs den ^ Augufii 167e» 

By Refumptie gedelibereert tljfide op de SelDe van de Hee« 
ren Gedepmeerden nyt de Provlntie van Gelderlandc, Utrecht, 
en OveryiTel ter GeneraHteyt, ten opficbte, dat de hoogh ge- 
meice drie Provintien, jegenwoordigh onder bet ^weldt van 
de Vyanden worden gehouden , is na voorgaende deliberatie » 
en daer op al-vooreos ingenomen wefende de confideraticn ea 
het boog.wijs Advis van den Heere Pritict van Orangün , goec 
gevonden j ende verflaeó, dat van wegen haer £d: Gr: Mo: de 
fake ter Genera] iteyt daer heenen foude werden gedirigeert; te^ 
eynde de gemelte hare Gedeputeerden van de Provintien vaa 
Gelderlandt, Utrecht en Overyflel, by provifie, en op de d^^ 
vitiüe, en op de befcheydenae manier van de ^flie aldaer? 
mitigadera oock in de Generallteyts CoUegien mogen werden 
jgeéxcnf^rt, ende dat de faekeii onder de hand U doènlijck, detn 
waerta mogen Worden beleydt; dat de gemelte Heeren baer 
vrywillich dienthaive fonder eenige Refplntie van de Bontgeno- 
ten af te wachten, uyt de Vergaderinge van bw Ho: Mo : 

XV. MBL, Q . mlt(^ 



Digitized by 



Google 



jl FAOEL. (GASPAR) 



mlifgwter» aoclc uyt de Cattegfea wt.da Oeoenliteyc tnoges 
•5iënMercn <■ htter oathosdatt. : 

r ... 

Op* 't ps9at M» f0F Vei«i4kdag0 1» gtrapporteafi» 4it n^ 
iieniAi)«k <!» Hecmu (oedai^uttttdan vaa* de Provintie vaa Gel* 
doilindc vwfodn* boddtti , em met d^ GdCommiUtterddBS van 
hte0 Ëdc Gkt IV^: ia G«nfer«ncie te komea., ommft den inhoud 
en van haer Ed: Gt: Mo: Refolutie van den vierden defes lu* 
pe))de Maen^ts genomen , op de admiffie van de gemelce Heeren 
Gedeputeerden, Is naer voorgaende deliberatie goedt gevon- 
den, ende. vtfr^ten, dac de- voovTa. v^rfochte Conferentie van 
wegen Haer |U; Gtz Md: beléefd^iiek geêxcufeen , ende voorts 
by de.voorfz. Rtfolutie van den voorfz. 4. AugulU deiès, ge- 
peiiiüeeit Tal worden. 

ExtraSl uyt bet Register der Refo* 
lutien van de Ho: Mo: Heeren 
Sfnfen Generael- der Fereenigde 
l^ederlqndcn. 

Lutiég den 29. January 1674. 

Den Hecte Raed-Penfionarls Fagefy en andere Bacr Ho? 
Mog:. Gedeputeerden, Mebb'endè, ingevolge en tot völdeenin- 
ge van der félver RefoltiYie Commiflbriael van den 26. defes, 
ii conferentie géweell, m^et deiï Heere PHnce van Orafigie, 
J^bben ter Vergid'eriiige^erappörteert , dat Sijn Hooghheyt 
ienrfaplitelijck ovérwobgèn hebbende , \ gunt in den Jaare 
167^ mei.de Vyanden van defén^ Staei was ghepaffeen , geoor- 
^It hadden, dat men Confldereeren moefte, dat het Godt de 
ijëere Almachtigh gelieft hadde in den felveö Jare 16J2. defel. 
ve Landen feer Avaer te befoecken, toelatende, dèt dfe iBw/«* 
gen* 'van tranckrijck en GroohBHttannien , (bnder eenigö 
leclitveerdigf redenen , den Stact met een feer heilgen Oortogh 
te.WSiier, en te Lande aengegrepen, en voorts foodanige gene- 
rale condemaiii over het gehéiele Laöt oefenden, dat den 
• bOQgh* 



Digitized by 



r 

Google 



FACfeL. (GASPAR) _ 3^ 



Booghgedacbten Koningh van Prafickrijk, en fija Majeöeyca 
Geallieerden , daer door in feer weynigh tijd Meefler ge.wor* 
den waren, van feer conliderabeteFron deren vindden Scaec, 
en van drie gelieele Provinciën. t>at Godc de Heere Almach- 
tlgb daer na de Wapenen van den Staet, en van des felf lioogh 
Geallieerden^ wederom foodaoigh gezegenchadde» dat de Pro- 
vimie van Utrecht in het geheel, oock een goet gedeelte van 
de Provintfe van Gelderlandt en Overyflel , gekomen waren on* 
der defön Staet, het een feer harde iaec^ foude wefcn, die 
hoogh-getnelie Provifltien uyc de Unie te vfïLl&k fècludéeren, 
om dat Godt de Heere Almachiïgh defelve Provintien bet ge* 
figb, en het gebiedt van een Uycheemfch Heer haddè doen 
proeven, en de andere Provintien daer van genadelij ck ver« 
fcboont. Daer de Unie wel expreffelijck mede bracht, dat de' 
Geünieerde Provintien voor des anderen confervatie , göedt en 
bloedt opfetcen moeden. Dat het oock feer hardt foude we- 
fen, de Plaetféi> die voor defen onder de hoógh-gemelte Pro* 
viniien hadden behbort, haér te willen benemen,' of fich toe 
te eygeilen , alleen om dat die aen eenighe van de andere Pro* 
vlnuen nietquaüjck vóégen, ofte dienen fouden : en datmen te* 
geus die geene, die een ende het fel ve lichaam van Staet, met 
die over geblevene Provintien hadden gemaeckt , in diervoegen 
procedeerde» alleen om dat het voorfz. ongeluck haer hadde 
getroffen, en dat de andere Provintien daer van verfcboonc ge- 
bleven waren', feer foude juftificerên de Wapenen van den 
Vyaodt: die den Oörlogh tegen den Staet, uyt geen'anderie re- 
denen hadde aengevangéu, als om dat die aen haer feér wel 
paflon foudeu , en daer-enboven de Zegen van Godt AlmacH^ 
tlg.h mllTchica A^derhouden. £nde dat dié Forten gelegen wa« 
ren, e«nlge ten deele in dè hoogh-gemelie Provintie van H0I-* 
landt en Wcft Vrieflandt, eude ten deele in de hoogh-gêinelte 
Provintie van Utrecht, eeni^e oock in *t geheel in de hoogh- 
gemelte Provintie van Utrecht. Ende dat de hoogh-gemelti 
Sijn Hoogheydt daer nevens hadde geconfidereert, dat de Hee- 
ren Scatcn van Hollandt en Weft- Vrieilandt , genootfaeckt waren 
j^feeweéïi, eénige Porten tot bëfchèrminge van defelve Provin* 
lie ie doen maken. Dat lééde' 6y éxperiéntie bevonden was , 
daide hoogb-gemelte Provintie van Hollandt cu T^eft-Vricflandt 

Ca ie- 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (;GASPAR> 



tegen den aenval der Vyanden, door het inunderen der Lan-^ 
den ntec konde werden befchermt, ten zy de voorfz. inunda- 
tie oock óver de Landen van de hoogh-gemehe^ Provincie in 
ket werck geftelt wierde, van Advfs foude zijn» dat de 
hoogh gemelte Plrovintie van Utrecht : mitfgaders de Provintlea 
van Gelderlandt en OverylTel» foo haed die oock in^fgelljcks 
onder de Macht van den Staet gekomen fullen zijn , wederom 
in de Unie fouden behooren te werden geadmicteert; ende aen 
haer vergunt defelve Scdie en Bangh , die de hoogh-gemelte 
Provfntien voor dato van de voorfz» calamiteyten en defallrea 
hadden gehadt. Dat aen de hoogh-gemelte Provinticn van 
Gelderlandt, Utrecht en OveryfTel, oock wederom fouden be* 
hooren te volgen de Landen en plaeiTen, die voor defcn on- 
der defelve Provinciën hebben behoort, uycghenomen alleen^ 
dat de Souverainiceyc, met allen gevolgen en aenkleeven vaa 
dien, niet uyt.ghefondert over het Landt» of de Plaetfen» op 
deweicke by de hoogh gemelte Provincie van HoUaudt en 
Wed Vrieflandt eenigc Forten zijn geleydc, fonden behooren 
te blijven aen de meer hough gemelte Provinciën, en fulcks 
alles alleen voor foo veel aengaec 'c gunt beflooten is in Wal- 
len» Grachten, en Fortificacien van de voorfz. Forten, fbnder 
cenige verder extenfie op, ofte over het placce Lande, om 
Jefelvè Forten gelegen. Dat oock de hoogh gemelte Provin- 
cie van Hollandt en Wed-Vrieflandt foude hebben vryen toe- 
gangh, acces' en reces cot, en uyt de voorfz. Forten over 
den Bodem van de hoogh gemelte Provincie van Ucrechc, en- 
de dat de hoogh-gemeice Provintie van HoUandt en Wed* 
Vrieflandt, foo wanneer de defenfle van defelve Provincie 
falcks foude mogen komen te vereyffchen, vry en onbekom* 
mert, en fonder eenige oppofitie , of tegenfprake fal mogen 
inundeeren indi(lina:eirjck , foo wel de Landen» die onder de 
hOoghgemelte Provincie van Ucrechc, als onder de hoog ge- 
melte Provincie van Hollandt en Wed- Vrieflandt behooren» 
waer op gedetibereert zijnde, hebben de Heeren Gedeputeer* 
den van de Refpeaive Pro vintien het hoogh-gemelte Advis 
over ghenomen , om in de haren breder gecommuniceerc te 
werden , deweicke verfocht wordtti ^ h^cr daer op ten ipoe* 
dighde te verilarpn. 



Digitized by 



Google 



PAGEL. (GASPAR) 37 



ExtraB vy$ de Refolutien vsn ie 
Hecrcri Staten van ffallandi. 

Frjdsgh den 2 Febn Anno i674« 

By reftmptle gedelibereen zVpde op bet Advlt voi den 
Beere Prineevan Orangie^ ende de Ih H; h«er Ed: Gr: 
Mog: Gecommiueerdeo, hebbende ingevolge, ende tut vol^ 
doeninge van der felvzt Relblutie Commiflbriael van den 24* 
November des voorleden Jaers 1673. overleyt ende overwo- 
gen » tot de Provintie van Utrecht by de gemeene Bon^e- 
Doteo ibude behooren te werden geconfidereert , ende met 
defelve geprocedeent midtigaders wat Intereflen haer £d: Gr: 
Mog: ontrent defelve Provintie van Utrecht in acht te nemen 
hadden » breder onder de Notulen van den 23. Janaary defes 
lopenden Jaers gemelt, hebben de H: H: van de Rldderfphap 
en Edelen y mitfgaders de Gedeputeetden van de refpeétive' 
Steden j in den name ende van wegen Burgemeederen ende 
Vroedfchappen van defelve Steden eendracbtelijck verklaen» 
felijck haer £d: Gr: Mog: verklaren by defen^ dat de boogh- 
ghemelte Provincie van Utrecht: mitfgaders de Provinden van 
Gcideilandt ende Overyffely foo haeft die inigelijcks onder de^ 
Macht van den Staet gekomen fuJlen wefen , wederomme in 
it Unie Tullen werden geadmitceert» ende aen haer vergunt 
defelve Seffie en Rangh, die de hooghgemelte Provinden 
voor date V4p de Calamiteyten en DeMres den Lande in den 
]iTe i6/2« overgekomen» hadden gehadt: Oat aen de hopgh* 
gemelie Provintien van Gelderlant, Utrecht ende OveryiFel^ 
oock vrederom follen volgen de Landen ende Plaetfen, die 
voor defen onder defelve Provrcden hébben gehoort, uycge^ 
nomen alleen dat de Souverainiteyt met allen den gevolde en- 
de aeukleven van dien, 'niet uytgefonden over het Landt, 
ofce de Plaetfe op dewelcke by de Provintie van Hollant en 
Weft-Vrieflandt ecnige Forten ofte Fonificatien zijn geleydt, 
fal blijven aen de' felve Provintie, ende fulcks allei alleen 
Toor foo vad aenpec *t gunt beflooten ia lo de Wallen, 

C 9 Grach- 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) 



Gnurhteti en Fonificaden van de voorfz* Fonen, Tonder -eenL 
ge verder excenfie, op ofte over hec plane Landt, om defeh 
ve Fonen gelegen, beboiid^ijck dac de hoogh*gemeIce Pro* 
vintie van Ujrecbc niec lal vemogen, binnen de honden roe- 
den te reeckenen van het uyterfte van de Fortificatie der 
Yootit, Forten, eenige Hu|ifen, Gebonweo, PJpcagicn, ofte 
yets anders te bouwen, te planten ofte te maken, ofte yets 
«en ofte in d^ Gel^owen ofte Piantagies , die althans binnen 
de yoorfz. hpnderc roeden foudén mogen zijn, te vermaken 
ofte veranderen, het gunt de hoogh-gemelie Proviatié van 
Hoiiandt en WeÖ-Vriefland{ fai vermogen eygener rjuijiorfteyt 
te demolieeren en te vernietigen , 't gunt binnen de voorfz* 
hondert roeden van nieuws ^^boutf^t , geplant, geqae^kt; ofte 
in de Gebouwen ende Plantagies , die iiltbans binnen de voorfz. 
hönderf .f oeden foqden mogen (hen, vermaeckc ofte veranderc 
fQude ppgen zij^: Dac ooi;)i fi^ boogh g^ipeUe Ppvlntie vaa 
I|oil^4( ^n W^fi-Vrii^flan^t (al liebben v^yeq tc^e^ngb, acces 
e^de reci^^, coc ende uyt de voprfz. Forten over d^n Bodem 
van de hopgh-gemel^e Provintie van Utrecht ; Dat iofgeiijcks 
de hoogh-gemelte 'Prpvjniie van HoUapdt end^ Weft-Vfieflaudt, 
foo wanneer de defenCe van d^felye Proviinig ftilcKs foude mo. 
gen komen te vereyfTpheq, vry onbekomipert ^nde fondar eeni- 
ge oppofitie ofte tegenfprsteck fal mog^n iqpqdeeren , indillinc* 
téllfck foo wel de Landei^ die oncfer de l|OQgh-geq}e|te Provin* 
cie^ van Gelderlandt ende Utrecht, als die onder de hooogh- 
gemeltè Proyintie van Hollauc]t en Wen-Vrieflfiu^f ^h^* 
liooren. 

pat. voorts foQ veel bel^rtght 'de Landen, polderen, Dijck- 
gr^ef ofce Waterfchapppn'^ die ippt pfte over de hppgh-gemêl?e 
?rovihii^ vap Hollarii ^n Weft-Yneflandc uYtwa:eref^dè zijn, 
ofte UQph ^pude inogcn 'uYtw&terct^. gelij(;k yafi oi^ts a)le 
<5niftlen, Pfqceflen ^n dlfferenten cppce^neerende liet Dijck 
oVte Heemrêcht, ni^^ allé den gt^^vpj^^ ofc^ aenkleven van 
dien, t^iets uytgcifoj^df rf , ^q^e fulcfts fpp w^| jakendp de Be- 
geeringe van diep, t>oefpn, ^.;^Mckön,.onjpeflijgeq^ al^ aj^^e^ 
anders if at h^t pock foude ijio^f ^ z^'n , f^n^er ]^etf t^ e^cir. 
pleerêp » fulieq mc^t^^ wercij^ g^yeyti|e^t vppr pyc^gra^ e]} 
tiscmn^, {jfcQ by ^eU^)Ua ofte provoca^ef» ^ai^ ^^^IXf^ 

. ■ ' ' ^ voor 






Digitized by 



Google 



fAGEL. (CASPARÏ 



voor dëfi Ho¥e v«n Holkmt, foo wel ivmoecr tiet diffemit 
(bode «Dgm mtOiea tvflbhea Sticlicrclie Dorpn , Poidefs of^ 
logefiMeBM, oDder ^te t«gefas éen «ndefêa, 4bo ivtl ti tiei 
v&rweoea «te In 4m( «yffiHiea. 

' Dat irijden d^o Rtoderdmr van de Veeht veor Mat igele^ 
gen hebbende ia 'de boegk-gemeke Provlntle ^n Utrecbr , ii« 
gnmoveen , eade fn^es fdfo pUets geleyt zi)ttde de €l«y« tot 
Muyden 9 abooc teni eeuwigen dftgen Ai moeiea bKjv«ii ge» 
moveert; en ^K' de hoogh-gènielte 'Pru^rlfitle vao 'Uirecbc 4ea 
vooT(j&. HvBéerdiin nier wederom, *t zy op de phetfé deer dit 
nA 01U9 geh^eo fteeft ofer^s elders, witer bét oock Ibode 
mogeQ zijn f ce ioaee%6ii ofte te leggeé , 'dirèéleltjct of lodireop 
té^jck iD^eeiilger metitérei!. *• ' ' •' » 

inde dat de hèogh^gemdte Prorfmïe ▼ta4IondMl eo-<#Mf 
Vrieflandt vai> tUës' 't güH ToorfÏE< is» %y of ym Vfgeé dé 
'aoogb^gënelte Provfaftfe' Tan CtAèeAzni ertde utrecht beli0«^ 
ü)cke Ade bekomen en verin-egeti bêbbende » aea de boogb- 
gemelte 'ProVitftie Vfln Utredit foUéó lateit de P!ftët(^ aliteQI 
oider dt hoogb-f emelce Pcovfntle vtm fioU^ndt e» Well:Vvief« 
bidt gbtfbraeht, . " 

Eade i» wl{dér% by de genette H: Ht'Tai^ d^ lllddeil<:b«p té. 
BdeTai.: ttitfgtdérs de Oedepiiteerde W de refpeaiv^ Sïtden , 
io éea name endb'yrt wegen Burgefmeefteren enJe ytoeêKïkp» 
pai van ^ de ftlVe 'Steden, goedt gevonden" eb verflacn, géf^A 
latr Ed:^Gr: Mog: goedt vfnden en verflfaen by dfe^ , dar ét 
H: H: der fSver Cecommiiteerde Raden énde Gedép'titeerdè 
Ier* Gnérdkeyt, yèdet voor'foo veel baer aengatt, dêïb'bae» 
Ek'Gt: Mog: Refblütie in de befte fen toichtlgbfte foUöe* 
dac ea Cbo taec behoort ter Execntïe floten fteUe»* • 

Refolutie van Hollandt^^ nop^de 
de Herftellinge in de Overbcer^ 
de jPrevimisfU 



S^fJé^ den 3* /VM- 1<^4* 

I« ter VergaderiBg^ Voor^^dri^j^n^CHr. gergprelföUteiR^ *t 
voor defen » by haer £d: Groot Mog: en vervolgens mede by 

C 4 haet 



Digitized by 



Google 



FAGEL; (GASPAR) 



heer Ho: Mog; goet gevonden wu, dat aUe degeeiie die ia 
de Provinde van Utrecht in eenige Bedieninge waren geweefi » 
bnyten de Funftie van defelve Êedieninge iboden weiden ge- 
houden ten tijden eode wijlen toe nader foude .wefen gerefol* 
veen over de faecken van defelve Provincie, ende dat nu by 
baer £dt Gr: Mog; vaft geflelt zijnde» dat d^ hoogh-gemeitei 
Provinti^» mitfgadersde Frovinden van Gelderiat^c en Overy^. 
fel» Too haeft die wederom onder de Macbt vaa dennet fom 
den zijn geltomen » in de Unie follen werden geadmicteert* 

Oock dat van* noden was, dat gedirfK)Been foude mogai 
werden van en over die ^eene die de Regeeringe aldaer bebbea 
geconftitueett» ende nocbfoudeo moeten conlUtueeren^ dat bet 
evident en klaer was, dat verfcbeyde Perfoonen in de hoogh* 
gemeldd Provinde befchnldight .wierden van haer foodanigh 
bi bare Cbarges niet te bebben gecomporteert , als den $uet 
^laigoede en gheorouwe Bon^enoten hadde iconnen en moeten 
verwacbten, ende dat bet dien volgende piet alleen veel 4>p^ 
it>raeck cauferen» maer onverantwoordeiijck zijn foude» lndie« 
men indiftUiftelijck nOp die.geene, die ^ Regeeringe ald^r 
hadden helpen conftitueren» daer inne (impelijck Werderoot 
herftelde» ende dat *er weynigh correi^e o&e verbeterlngb te 
lipopen foude zijn», indien men bet feWe fimpelijcls aenbevoo^ 
len liet aen die geene> die de I^egeeringe voor defee hadden 
gecoalllcueert, en dat daer uyt fekerlljck in def^ve Provinde 
murmurade en diffidende van de Ingeietenen ontflaen foude («) 
érwijU vuh notabele Bargeren en IngefeUnen van 4e kaoghn 
gffiielfe Provintie over ver/cheyde van de voorfz^ Regenttn 
0ikereyts Jier hadden gekiaeght; £n ;s derhalven inbedenckeif 
gefteit, of Met vau wa^ea baer £d; Gr; Mog: de fa^ck^ tee 

Geno» 



(•) Defe Refolufieh dder nae geewver teert in een Re/blu^ 
tie van de Staten Generael^ alleenlijck met die verandering 
get dat de woorden mêtCüiCül'lmw gedrukt ^ daer uytgelaton 
zijn: ende daerom heeft men het onnodigh geacht^ de Kejqlm* 
pi^ ydé hofr ffoogr Mogt hier nevens ttdrucken. 



Digitized by 



Google 



FAG£L.( gaspar!) 4t 

Geoenliteyt daer heenen fouden behooren te werden gediri* 
feeit» een eyndé by baer Hoogh-Móg: aeo den Heere Prince 
van Opuige fpude mogen tverdea gedefereert de Macht, eade 
AoAorjteyc» oranie naer genomene informacie, van nu af, 'm 
de Hoo^ gemelde Proyintie van Utrecht, mitfgaders in de Ste* 
den ende plaetfen vfln Gelderland ende Overyiïel by de Unie 
gekojaen ,^ ende iii^de feWé Pravincieir midfg^ders andere Ste« 
den ende plaetfen van dien» foa^balell die mede onder de 
maclic van de Unie gekomen fuUen zijn , die gene die de Re. 
geringe in de^jb^ngd gemMe. Pïonnden ofte in dé Steden van 
dien hebb^^osipoièen, ofte eenige ampcen 'C zy van Poli* 
de» Jofllr/tf, ofte «idére hébben geexerceert ofte bekleec, in. 
de faoétle van de vooriz. htjre amptért te continueren , te her. 
üeUea^oCt^ oéök Aèr Va» té verfaieh*^' ende foodanige anderen 
tD bare piaêiM ^oflê *nder(tnt» in de vacante ofte deficierendg^ 
plaetfen ie HeM^', éIs fiin Höogbeyd oordeelen fa! daer toè de 
besnaemfttf , XJai^abërïlé , endé den Landen meeft geaffedio- 
oeerfte ce Wtffeö^-behóndelffck dtt die gene, dlealfoo van de 
Toorfzt BeóhsATtt^.7>{Ut ampten foèden mogen \frerden Veria* 
m, daer ^döTor'^ien d*4one -Gjde'niet fonden weiden gequetft' 
efte benadeelt Itt.bar^'loedén Tfcëfe èn' Faem , eride dat ooirk' 
aen d^aadef^^fiJÖé;" éHe ^éene die bèvbriden fouden 'mogen wor- 
éen halBr nfetMëf irèHdören te hébben "gecomportefert, dóór de 
voorfz. verlalinge niet en fouden mogen pretenderen, geêxi- 
«eert te 'zfj* vtn de Ih^fffe die der itlver competente Rech. 
tns, ifa de Rechten én 't placcaet van dé Landen 'fouden mö- 
i«Q ooTdee]eia 'leg^ hóef Injuftiticte móeten iireiden gedecre- 
leert ende geekeentèért; ende dat alFe het felve foude géfchie* 
èeniineen voor defereyfe, ende fiifcx fonder eenige pra;Judiiie 
ofte confe^nectie vóór het toekomende, ten aenfien van de 
priviiegVcn, Vty ende Gerechtigheden de Itoogft gemelde Pro* 
vintien in '^'gcmeyn, ofte dè Leden en Steden van dien'iii héc* 
particuffer cómpetercndc. ' " ' - 

Waer op gedeliberèert en by de ÖJ IÏj 'dedepifteerdeöa der' 
Stad Amderdam Copyè van liet vóorf:;^ géprópotoeerde veffocht 
rijade, omdie de inrcnde van dè Heerèri hare pfmclpalenydaer 
op te mogen vèrftaen , is <ie finale ttefolutie 4fcnfhalven te 

wmen Hiyrgdlèlt eot nader defibcfttfe .. - . . : 

C 5 I^ffJ/iye 



Digitized by 



Google 



4^ FAqJ2UfG4SPAR) 



Mijjiim g^dureom ky, de Qedeputeer^ 

den -van baer ti^. Mog:, den de 

' '" abfente Ledek yan de Kegeèrhgb 

. ydn diProvimk van Utrecht, jh^ 

' éffJeprefen$e^H$er§n:geJufpêt^- 

i - ■:. y^rt waren. • -. • « 

jt/jTA Uyirecki dem ll'Navemb. 167%. 

. De Hppg: Mog: Heereo ^tsa G«aenial der^ere^nSghifo 

Nedlerifincjcni baddeu voor ck&a ^t.hnerujrterfle droiirheyii; 
^n l^etwei^A^ v^raaeflp 4^.^^ Vyandfio . ws :defea. Suet g^ 
]}9^^br9ern foDder fl&eo^fie Ooot baddea geocqip^n v^firhey* 
4e itpporuDtj^ KfisüDg^a <ler«r LRad^a,.»! .veeLweynigecdu* 
gpa alf onft YP^r-oudercn. Jawo. ba^dett belEtett ,. om i\» rof 
fecuciteyt f i^de .veylig^eydc der gcjede ingi^texsam te acj^triree* 
T^^i^ eucie y^igea^fQ t<kf ,(y baei^Qa«k..t>ad«r andecda meftev 
bad^eo gea^aacl^c. vaa. «do^PfoWniie eode Sttdt VHP Uireplrt 1 
da^ fee( .vQOjtf;^. verlif s«.ha«i: ftro v^I >fnW«HJi?keria5«w©eft> 
ni^i;, a)iee;j om de groüte p^djcketea, ü^ de^ai^^lcj^e dp nocjli 
PY«JghS Prqvimien daer j*3Qr *ijQ g€|ft9rrg)iewflf^* «pded(? 
fch^Qlicke deCpfatjea pnie.dQvatlaciea vim..Moqr)den» B^andeo^ 
ende ffïii.ereïi yinJvtenfijjiQo, iJvyfea, Lwd<?ïi eflwte Gowaflen» 
die dsfi^ive Proyigijeft hibl)ea.JD[iowv Haex.o^k qm 

dat de vpprlf .jii^filfeiï.y 4#e,haer aoa deo iVywdt pxer ge^v^ 
l^ebbea^ Riei eea droppel Bioedfis ten t»efte9 .bi^l>ben gehad « 
Vpur de ^Cojtfcrvaiifi van bei jaJgeA3e3riie Jfeyg ^is49T\»x^t^, de 
yry^ï^^'^?i?J^^'V)in de ware Chriileli}4*^vG#r^fe|f«P!^r5le Re-i 
lij^ie- uiltje. Vrijh^yJM-P»M*e»» by de Voor.*Oud^ï«n fpo.bq^gfe 
geachjjpldfrt .dé. fclve ,dJ^ir . yQor lijf eq.goedt jjiet d^ uytertt?* 
genegentheydt bêbben op gefet, ende.die .^l,9B VW Godt, 
4^0 J^euw i^ma<^s|g^ifo|Q ftec ^ezeegeu; zijn.g^we<?ft,idgtde 
fdve.tejjen aljc appareuj;^ Vau wijfcheliycke ,hp(?ip<^ ftaeqde.ge* 
bleven jiila^ eridp naerfe.mael ^ea |e|ven Go^t <)e Wap^oen vaa 
den' Siaéi^ onder He; lippgh ïv|js belqyd^ ya^.i}p tieere .]Pr/if^* 
•^iM drJ/;^^f eoide dié V9|&,(U Geaiiiêêrdea ^ aia.uu wederom 

- foa- 



Digitized by 



Google 



FAGm(GdSFAR1 «x 



fiiwdnUg^ ffWf^tttt Jvflft»: iat de mvft. Vyi^dtn gmiooT! 
dmdii %im iatnmif»9 -de lyoog|i*gftnMlde if rdviade vat .lAmrltt 
i( £yitf:«^^^ #0<k <nle«4t9M, eode tlacÜeiOroo wed^roa 
2«r <^ yi}i«r .fi^kotv^iOJBde, koasb^a^tejMUBT lio: Afpgr 
m^ flj^h^d^ jr/m JKMfb 9 oyer^eodifin mim ormvAegcft 

cbi «le^ .^pfliil9(if «Mlft.iM^ydMth«vdft fthjldigh.fiin'ca 
4(ien« ato <y^ fftOM féie bMr «ycerü» debvoir aeo^gewtnd o£. 
te dsuei ia ' ^maoc^vMrt hebbeo , dax dcfelve Aiifdie^ ootb 
teutiift van ^et' voa^. vciorval bffk/ben gegmfen .aoa dm 
hoogbf^ntiif .Bem»*iftiticif mtt v6tëoóck dtl «Sja Hoogt 
beydt ^en liifr Oilg»^: ifog: d|er op> wildé J^céö toekooch'» 
des fó/fs jioQj^*V0)r«^' iGoofid^cuien enda-Advyü dü de faecn 
ken 'gekQ\^4fiVk HiP^IWi weisdeB buyica. «Ue . |»r«judide. ofcA 
pnrocmifMNiT <igt..tfHiflfc.ii0oghi6e)b£lte hi^ Bot Mogj gsi^i 
^vonden hebben, dat wy ons foudcD traafpamefleb' oa* fto 
gemeke Provincie van Utrecht , om cjpor minnelijcke induc* 
tien, cnde was bet* Van noode oock 'dOor' krachtige eiide efl 
ficacieufè middelen t§ perfi^deren^ ,de Heeren voor defen de 
Regeeringe van die Provioüe bekléet hebbende, dat de felve 

bedieningen d}^ ,fy^^ vo^t ^j^ce hi[f^^ by provlfie 

ende tpt de voorfz. nadere difpoficie, fouden wüleu onthou- 
dei : foo hebben wy niet kqnnm aMffiJAerf 9 fOf kMmi^s 
te begeeven, om den laft ons by hoogb-gemelte haer Ho: 
Mog: op-geleydt, te volvoeren^ ende hebben oock datgeluck 
epdo ^ ^<ge|i-^^d^»-ilpr wf ^tf ,bipe alhier met grooce 
miaf^^bqydt.U^èb^li .jfrpïjll^qxjj .^p 't verfoeck van de ge* 
ix\eUe l^eerein by A'^fte aen y^dcr yin hzer ter banden gedeit, 
verklaert hebbende, \dat' het (cive was onverminden ende foc- 
dec eenigfa het aldehiiiiiOe pra;|adiiie van de Privilegiën ende 
Voorrechten, dit «dft jK^ogVggmalta Provincie in 't gemeyn, 
ende de voorfz* Stadt^(|e ^i^Qpf^IW^^'^ ^^° ^^^^ ^^ b^c P^'* 
ticulier; mirigadcrs foodanige 'verdere defenfie als yeder van 
de gemeice Heereo in het byf9g4({^(bij^i;.^^l^pjp^ie^i|n« Wy 
hadden oock ten felven eynde doen fommeeren U: £d: met 

iaeckt 



Digitized by 



Google 



^ FAGEL. (GASPAR) 

{^eckt den ftlven daer vsn by Hiffire kennfflè to geven^ ende 
%i den NaeoK van baer Ho: Mog: op het erndigltlte te verfoec* 
ken, dat U: TLd: fich van de exercitie vm de Stadt ofte'Bedle* 
ninghete vooren by de felve bekleedt^ by provifie ende tot' 
de voorfz* naedere difpofitie toe, bnvermindert endelfonder 
praejudftie als vooren wik onthouden, ^y en behoeven daer 
loe niet veele redenen ofte argamémeo te gebrnycken', maer* 
fnlien van U: Ëd: een acquiefcement verwachten. Tonder dae 
U: Kd: ons fal willen neceOiteeren om verdadit te moeten wo« 
fen op andeie middelen, die wy tuiTcben die geene, die foo 
goede ende Oude Boodtgenooten 2i]ngeweefif, geemefaegeii 
geêviteerc Wy Tullen hier op ten TpbedighQen ende uy terlick 
binhen drie daghen naer de receptie deTés te gemoet fien U: 
Ed: reTcripcie om te 'mogen dienen tot -ODfe informatie. Eiide' 
onder des Tuilen wy U: Ed: in de. beToherminge Codes bevee* 
fen ende Uijven. 

ü Ed: dienUwilUge Dienaren. 

' ' Was on^erteycVent , . 

J.' Geelvinck» GaTpar Pagel, W. van Croomomi 
' B. Gemmenicb. Sèato Gockinga. 

! . • i 

'■ Vtriikf deW sj Ntremè. 1673. 



Miffive van baer Éloog: Mêg: dên dt 
Staten van Vrteflandt, en Stadt 
en Landen , . n(wpende het her (lel- 
len der Provinciën die Overbeerfi 
zijn geweefiy van dato den - •* 

' Martijy 1674, 

* EdeU Mogende Hieren^ 

Hér is niet als nyt dé nyterfte bew^'nge van ons gemoet, 
dat wy O: £d: Mog: moeten repreTentercQ dtti deplorabdeo 



Digitized by 



Google 



. FAGEL. (GASPAR) 4S 

coefltod vtn de Piovlmie van Utrecht, muigader$ vin de Ste- 
den ende plaetfen. van Gelder]andt, ende pverylTel, die albe- 
reyds onder de macht van de Unie gekomen zijn, ende die. 
eerft door de Vyanden van den Staet in de grootlle. ongelegent-. 
heydt, armoede ende miferie gebracht aijnde» uaderhandt door 
de langhwijlige Ceflatle van hare Regerioghe , defe hare immi^ 
nerende ruine üaen te fullenaccompleien, foo niet door eene 
rpoedighe herftellinge daerinne forghvnldelick wierde voorfieo, 
dat dan ons bewoogen » ende geoecefliteen heeft onfe gedach* 
ten te laten gaen , hoe ende op wat wijfö de aengroeyende de* 
fordres in de voorfz. Provinciën» Steden ^ ende plaetfen» ia 
welcke door het voor-gemelte defed van Regeringhe, naer 
bebooren gecne (Iraffe nochte correcte geexerceert Itan werden» 
in hare verdere voortgaocit fallen kunnen werden geftuyt , eude 
die Provintie by gevolghe in Staet gefield , van defe hare pre- 
/ente ende onvermijdeltjcke rnine te kunnen overwmnen , ende 
daeromine goed gevonden, met eene klare ende naeckte repre- 
fentatie van het generael verval in dejudtüe, Politie, ende; 
Finantien, die door de voorfz. ceflatle in de Pi o vin tie ende 
voorfz. Steden ende plaetfen, van dagh toe dagh grooter ftaec. 
te werden: De refpeftive Provinciën inftantelijck tevetfocc*. 
Iten, van hare Advyfen en Refolutien t* onfer Vergaderinghe. 
ten fpoedighden te willen in-brengen » gelijck dan dien conform 
eyndlijck op den negenden defes, de Heeren Gedeputeerdens 
van de' vooNgemelte Provintlen hare principale Advyfen , ra«, 
kende de herfleilinghe van de Provintlen van Gelderlandt, 
Utrecht, ende Overyflel, t* onfer Vergaderinghe gcopent heb* 
bende , wy mits de difcrepanüen daerinne vervat , goedt ge* . 
vonden hebben de felve door een goedt aental Gedeputeerdens 
uyi de refpe^ive Provmtten te laten examineren , de difcrepan* 
te conüderatien, in de felve gevonden werdende te concilie*, 
ren ^ bock daer over te hooren ende in te nemen de Hoogh- . 
wijfe . Confideratien ende het Advya van Sijn Hopgheyd den , 
Heere Prince van Orangie^ die. dan daer over methoogh- 
gemelte Heeren Gedeputeerden^ op heden In een langhdurige 
Conferentie, ende opereufe.befoigqe geweeft zijnde, eynde- 
lijck rot herftellinghe van de voor-gemelte drie Provintlen heeft 
geformeert, die by gaendc Advya c^a^^iwlf , dat wy verfoec*; 

ken 



Digitized by 



Google 



tAOE^i (G&SVKR) 



ken dat by Ü EA lliogi hi diér*vdegett,ende föo als /r felve 
ter neder ge'fteld is, fonder eepfgb 'c mfïnfle uytftel nwch wer- 
den geampleéteert, ende alfoo eeA éynde gemaeckt aenfde fQi* 
nen ende defadres dié' iti de 'voor-gémélte Provhitie van 
Utrecht, door hei voorfz. defeft van Reèeerïnghe, hoelangher 
lioe grootér fhén te wetden, eitde die inder daedt,'niei als 
met de alderuytérfte ontfteltemfle, ende droef heydc moeten 
werden aen-^efien. U. Ed: Mogr kunnen nefFens ons wel con- 
fidereren, ddt het van eene groore difflcülteyt, foo niet onmo- 
celijcheydc wefen foude » dat men behoudens de refpeften en- 
de dlgniceyten van de vöor-ghemelre drie Proviniien, ghenera- 
lick irt alles foude konnen voldóen aen de fentiraenten ende 
opmlen van de refpeaive Provintlen ; Ende dat daerom om de 
faeck tot een Eenparigh beöuyt te brengen, aen de gedachte 
Confideraiieil van d'een wat toe-gedaen, en van den. and eren 
wat af-genotoen fal dienen te werden , fonderlinghs dewijle by 
dit langbwijügh uytftel van eene herftelde Rëgeringhe in de 
voorfz. Proviniien , noch die fwarighedén Ttoraén , dat de felve 
daer door, foo niet voor altoos, ten nifnfte voor een langhen 
tijdt , onbequaem ghehouden endt ghemaeckt werden , om ne- 
vens de voorfieninghe van haere particuliere ende domefllque 
Intreflen te verforghen, het Generaele Intréft van de ghemeyne 
Unie, die föndertinghs door het defeft van de Voorfz. Regee- 
ringhe flaet te fatlen lijden , ende in langhe niet fal konnen 
komen te paWcIperen aeh het genot van *t gheenede voor- 
gemclte ProVintie van Utrecht, midtfgaders Steeden, ende 
plaetfen, tot foulagement van de (Vaere laden, met weicke de 
ref|icftive Provintlen, voor ótVsn fwaeren Ooriogh foo jam* 
iflerlijck werden ghedruckt, in reedelijckheydt geoordeelt fal 
worden te moeten contribueren , want bebalven dat de voorfz, 
Provintie, Steeden, ende plaeifen vun nu afFaen, daer, fop 
door het generael ver\'»l , foo in de Siedenfdve , ais ten pFat- 
ten Lande, genoeghfaem onbe^uaein gemaeckt werden , oock 
in 't heritelleu van Huyfen, ende het cuiti veeren ende Bouwen 
van Lahdeii , g^éne luft nochte refolutie en kuuiien fcheppen , 
vermita door het gèbi'eck van eene goede ende wd gereguleerde 
"Juftitfe, ende Politie, de Ingefetenen in onlèeckerhey Je wer- 
den gehouden» off daer van yecs foude kunnéar proflceereo , foo 

worde 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) i^ 



wordt door bet langer contïnoecren van dit intirregnym^ de 
oDgefKindentheydt 4 miferie^ ende Tcrw^oeftingec tea plaeten 
Linde en in de Steden -daer geen rcfped nochte omftgh \sï 
fan daig tot djg des te groóter, jatodiwigh, dsltfj by langer 
continuatie- eapabél ftf wefên, om eer korten de rome ende 
totale •onderganck' van die Provintle, Steden ende p!aetfen, 
aen weiekers confervatie dieti Staèt in *t gemeyn foo feer gele- 
gen is, ganfch ende gaer te perfeékeren, fulcx dat wy gene 
expieffie van reclitvaerdige klachten over de ruïne ende onge- 
legentlipyd van die Provlntie » Steóexk ende plaetfen , die ten 
cijde van bare weidand niet gemeriteert Iiebben van de Bond- 
genooten in defer wijTe getrdóteea» ende als geabandonneert te 
tverdens en kunnen uyi-vinden of de eygentlijcke ende mifera- 
belegc/ialte» komt de waerbeydt ende rechtvaerdigheydt defer 
klachten noch te furpafleren , dat dan ons te meerder necefïï- 
leert U. Edi'Mog: op 't alderferieufte te verfoccken, dat doch 
tot voorkomioge van *t generale verderf ende de uyterfle deve- 
ilatie van de woorfz. Provincie. Steden ende plaetfen » de felve 
baer boe eer foo liever, conform dit bygaende Concept con- 
ciliatoir gelieven te verklaren, (ende liever aen baer gefufii- 
neerde wat toegeven) als door langer deliberatien op llch U* 
den , de fmerten ende droef beydt van foo veel duyfende zlc*^ 
len, wekkers verderf met geen pen te befchTijven (ende niet 
ais te gelijek door een fpoedige berllellinge van Regeerioghe « 
ende miraculenfe^ toevloedè van Godes gcnadigen zegen te 
beien )i ende te repareren ft! zijn. Wy willen ddn boopen, 
endef van de gewoone juftitio ende equiteyt van U. Ed: Mog: 
verwacbten, dat defelVe hiner ontrent bet- voorfz. pfojeft con- 
ciliatoir, foo wd fpoedighlijck als fati^faaoiirlijck fuilen gelie- 
▼en te verklaren, fondeiimghe, dewijje wy het felve van foo 
veel bHlldkheydt achten, dat de reiiJeftive Provinciën na rede»' 
lijckbeydi baer genoegen daer in kunnen en bebooren te vin- 
den, ende alfoó de goede lègefeeieneo.Van de voorfz. Provln- 
tie, Steden ende plaetfen eeniger wijfe benemen dé nechtvaer- 
digheydtvan hare klachten, van dat (y door Het tralnerbn ende 
langer uytfteUeu baerder berllellinge geprecipiteert ffeen te 
werden in den flaet van deddernyterile defolatie; die door een 
goede ende prompte Refoluei» dienr t^ werden gepre^enleerr» 

ende 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) 



cnde fuicx te meerder, de wijle oofes ootdsels, naer de nar 
niure eiide gelegentheydc defer üiecke, niet ftucks-gewljfe^ 
noch anders als in 't voorfz. Concept concUiatoir ftaet ver- 
vat, met eenige vrucht ofte dienst, foo wel voor den ge- 
meynen Staet, als de voorfz. Provintie« Steden ende plaet* 
fen geprocedeert faf kunnen werden. Wy fuUen dan hier op 
U: £d; Mog: Refolatie ten alderfpoedlghlie te gemoet fien. 



Exiraêl, uyt bet Regifter der 
Re/oluütn van de Hoog: Mog: 
Hetren Staten Generael der 
Vereenighde N&derlanden. 

finerii^ den \%iJpril 1674. ten 4. uuren 

naerdemiddagh^ 

By Refumptie geddibereert zijnde, op het Advijs cond- 
liatoir by. Sijn Hoogfaeyt ende de Heeren haer Hoog: Mog: 
Gedeputeerdeiis den 16. der voorledene maend Mardi uyt- 
gebracht, ontrent het herftdlen van de Provinciën van Gel- 
derlandt, Utrecht, ende Over-YfTei, breder onder de Notulen 
van den (elven dato gementloneert. . Is goed gevonden, ver- 
ihen, ende vaft geftelt^ gelijck goctd gevonden, verlfaien, en* 
de vaft geftelt werd mitTdefen, dat de hooghgemehe Pro- 
vincie van Utrecht , mitfgaders de hoogh-gemeite Provinciën 
van Gelderlandt ende Over-YlTel , foo haeft die inrgelijcks 
onder de macht van den Staet gel^men fullen wefen, we- 
derom in de Unie fullen werden geadmitteert, ende aen baec 
vergunt de (èlve Seflie ende Rangh, die de hoogh-gemelte 
Provinciën voor dato van de calamiteyten ende delaftres, den 
Landen In den ]are 1672. overgekomen hebben gehad» Dan 
nademael al van over vele Jaren, ende genoeghfiiem met den 
begmne. van de Regeennghe, eene particuliere qua^ftie is 
geweeft tusfchen de Provinciën van Utrecht ende Vrieflendc 
'ever den Raiigh, dlQ de hoogh-ge.meice Provinciën in de 

Ü9ir> 



/Digitized by 



Google 



FAOEL. (GASPAR) 49 



XJmtf eodo onder de Bondgefiooten hadden ce houden 2 Dac 
de roorfkp ^uüftie over den voorfz. Rangh , (al werden gefub» 
initteett aeo bet, oordeel van Uoogh-gemelte Sijnc Hoogheyd 
eode dep Hi^f;e Henrif k Cafemier Furfi tot Hajfau , Stadhou- 
der vaq de boogh'geinelte Provincie van Vrieflandti eftde dac 
ffleergemelte Ajn Hoogbeydende den wel gemelceHeereScadc* 
houder van Vrlefl^ndc , de voorfz. qnefile tufieben de hoogb« 
gemelte Provinciën foodanigb fuUen decideien ende termine* 
ren , als de felve na recht ende reden in goede juftlüe fuUen 
bevinde^ te bebooren i Ende dac beyde de hoogh'gemeke Pro- 
vinciën ,. baer dcfen aengaende Tullen moeten regulereit naer 'C 
gunt daer op, by meer hoogh-gemelte (ijn Hoogbeyd ende den 
wel gemelcen Heere Stadibouder van Vrieflandt gedecideert en< 
de gecermineerc fal worden^ Dat de hoogb-gemehe Proviuciea 
ten voorfz. eyude> binnen den tijdi van vier Maenden» na bet 
oemen yan de voor£c condufie aeu meer hoogb-^gemeite (>ja 
Hoogbeyd ende den wel gemelten Heere Stadcfaouder vanVrie{^ 
ludty ten w^etfijden fullen moeten etbiberen^ ende overie* 
leren ouder b^boorlijcke Inventaris alle Ibodanige ftucken, pa« 
pjeren f en documenten « waer mede de felve haet geptetendeert 
recht fullen meynen te kunnen juilificeren» ende dat den eeneit 
ra (ies and^^a yoorf2< geexbibe^de ^ 4^te gefnraeerde ftuckea 
61 aM)gea M^^bl^ Cc^ye^ ende dac de boogb^gemelte i^ro vin- 
den binnea-ë^ M}<}( van twee M#eiiden daer naer, by de felve 
ftnckeii jooch IttUeo mengen voegen eene DeduAie van Recbteo 
tot adfimMft ..van har^ refpeAive* vermeten , ende dat meer 
lK)ogh«f|^elte^aj0e. Hoogbeyd ende den wel gemelten fleere 
Siadthoiider vto.Yrienaodt* binnen den tijd van twee gj^lijcke 
l^laenden^ de voorfz. quelUe fullen moeten decideren ^ ende 
tenidneieii ; ende dac mbfdien de voorfz» . ^ueftie binnen den 
tijde vaa «ebt.lilaead^t na het neqien van de voorfz. Conclii* 
Be^ &i moeiea slln. gedecideert ende gecermineert. Dat wijr 
te ge doyje mtedea didt dat de voenfiu queihe noch njet four 
de m^gen cija gededdeeri^ ofia geiermUieen, de boogb^fltr 
a^ie PfaviDÉiatf:..9«n.Utrecbi» ende Vrieflandt, by bfm\&^ 
fitttan VM« ^ifM>' lei' weten V tÉt^wkr wdten toe vier weken • 
(Ode dat dMf'Ktei L^ Al werdtn-gedtefioaeext , wie vaif beyde 
^ hoogh^êriielf» Ftf4H^lttcl|& de eeifle tier weken &1 voor Cu* 

XV, öEtt. D MOf 



Digitized by 



Google 



5* FAGEL.r GASPAR) 

ten , foo nochtans , dat die van de tweer hoogb-gemefte Pra* 
vinden , dre in gebreke foude mogen Wijven, fijne ftuclten bin* 
nen den lijdt hier vooren geftelt te exhiberen ende furneren , 
fijne alternaiïve ofte toebeurte fid verliefen, ende gedurende- 
den tijdt tot de definitie van de vOorfz. quefiie hier vooren ge* 
prefigeen , verliefen fijn voor rangh , ende moeten fitten achter 
die Provhicfe die haer ftuckea geexhlbeert edde gefurneert M 
hebben. 

Dat voorts de hoog-genielre Provintien van GelderTJiodt, 
Utrecht, ende Overyflei als vooren in de voorfó. Unie gead^ 
mitteert ie werden, de felve Unie Wederom van nienws fiilleti 
moeien Befweren, ende immenilijck oock Belooven mettcr 
daedt te fulleiK af fiellen ende doen cefTeren, de Belaftingbe daer 
mede de felvighe of ie «enige Steden ofte Leden van dien, de 
Goederen, Waren, Gewaffen, Bieren, Koopmanfchappen , 
Manifaduren, Materialen, ofte anderen, in hét ' inkomen ofte 
uytgaen, ofte oock op de Éonfumptie der felver, hooger ofte 
fwaerder hebbep belaft, als de Gtiederen, Waren, Gewaflfen, 
Koopmanlchappen , Manifaéhireu , Materialen, ofte anderen, 
in de hoogh-gemelte Provmtlen vallende, ofte gemaecl?t wer- 
dende, Beiaft zijn, onder wat pretext, titul ofte benaminge de 
voorfz. Beiaftinghe foude mogen zijn geintrodueeert ofte gehe- 
ven geweeft, ende overgeven, dat fulcks voor bet toekomende 
niet meer fiil gefchieden , gelijck mede deHëereb Staten van de 
vier andere Provintien geene foodanige meerder Belaftinge 
fuilen mogen doen» noch ten opfichte van etkanderea, noeb: 
ten opfichte van de hoogh-gemelte Provladen van Gelderlandt, 
Utrecht, en Overyflêl, ende voor foo veel die -gedaen foude 
mogen wefen, de felve fuilen af-ftellem 

Dat'aen de kooghgemelie Provintien van Gelderlandt, 
Utrecht, ende Overyflêl oock wederom fuilen volgen de Lan- 
den ende plaetfen « die voor defen omler de fdve Provmuen 
hebben gehoort : uytgenomen alleen , dat de Soaveraniteyt mei 
alle den gevolghe ende aenkleven van dien, niec uytgefondert, 
over het Landt ofte de plaetfen, op de wdclLe.by de Provin- 
tien van Hollandt, ende Vciefiandt eenige Foriea ofK Foriifica* 
uien zijn geleydt, fal blijven aen de felve Provintie, ende da^ 
faec in de macht ende laculteyc van dePxovintieu vaaVrieflandt» 

ende 



Digitized by 



Google 



PAGEL. (GASPAR) gt 



code Scadt en Landen fal ftaen tot kofte van de felve Provin- 
tien, te leggen een Fort by ofte ontrent Roveen, ende dat de 
Souveraaiteyt met alle den gevolge ende aenkleven van dien , 
niet uytgefonderCy over het Landt ofte de plaetfe, op de welc« 
ke het voorfz. Fort fkl wefen geleyt, mltfgaders oockover de 
Ommer^fchans , foo haeil die wederom onder de macht van den 
Staet Cal wefen gebracht» fal komen aendebooghgemelte Pro« 
vlnüen van Vrieflandt ende Sudt ende Landen, miudat hec 
repareren ende onderhouden* van de voorfz. Forten (weickers 
Souveraniteyt, in manieren vooren verbadcj aen de hoogh- 
gemelte Proviatleo van Hollandt ende Wed- Vrieflandt; Vrief* 
.landt » ende Stüdt en Landen wert gebracht, fal komen tot lade 
van de felve Provintien refpeéktve». ende buyten lallen van 
den Staet» ende dat oock de voorfz. Souverainlteyt alleen lal 
gaen over *c gunt beflooten is in de Wallen, Grachten ende 
Fortificatien van 'de voorfz. Forten, Tonder eenige verdere 
eztenfie op, pfte over bet platte Landt, om de felve Forten 
gelegen: behoudelijck dat de hoogh-gemehe Provinciën van 
Utrecht , ende Overyifel refpeétive , niet fuUen vermogen bin« 
nen de honden Roeden , te reeckenen van het uytterlle van de 
Foruficade der voorfz» Forten, eenige Huyfen, gebouwen» 
planugien, ofte yeis anders te bouwen, te planten ofte maec* 
ken , ofte yets aen , ofte in de gebouwen ofte plantagies , die 
althaas binnen de voorfz* hondert Roeden fonde mogen zijn, 
te vermaeckea^ ofte veranderen, het gunt de hoogh'gemelte 
Provintien vanHoljandt ende Weft-Vrieflandt, Vrieflandt, ende 
Stade en Landen refpeétfve, fouden mogen oordeelen aeff 'de 
voorfz. Fortificatien icbadelijck te wefen, ende dat de felve 
Provintien van Hollandt ende Wefl-Vrieflaadt, Vrieflandt, en. 
de Sadt en Landen refpedive, fuUen vermogen eygener Au« 
thoritey^ te demolieeren ende te vernietigen, *t gunt binnen 
de voorfz. hondert Roeden van nieuws gebouwt, geplant, 
genaeckt, (>fte in de gebouwen ende plantagien, die atthang 
binnen de voorfz. hondert Roeden fouden mogen ftaeo , ver« 
maeckt ofte verandert foude mogen zijn. Dat oock de hoogl>* 
gemelte Provintien van Hollandt ende Werl- Vrieflandt , Vrief- 
landt, eiide Stadt ende Landen reijpe^ve, foUen hebben 
vryea coeganck, acces ende reces, toe ende uyt de voorfz, 

P n Fo^ 



Digi*ized by 



Google 



5ft FAGEL. f GASPAR) 

ten, over den iiodem van de hoogh-gemelce Provinciën van 
Virtfcfat ende OveryflTel. Dat mfgelijcks de hoogh-gemelte 
TFOvintie van Hotjandt ende Weü-Vriedaddt » foo wanneer de 
defeufie van K*>e felve Provinde fulcks foude mogen komen te 
tereyflchen, vry« onbeHoomert • ende fundeff eenige oppo(i« 
tie ofce tegcn-fpraeck fal mogea inunderen , indiftin^lijok foo 
wel die Landen die ondier de hoogh*gemeice Provintien va» 
Geiderlaodt ende Utrecht, aU die onder de koogh-geniehe 
Pfovintle van HoIJandt en Wefb-Vrieflandt behooreik 

Dat voort» ü}o veel beianghc de Landen, Polderen, Dijck- 
gfaef, ofte Waterfchappen, die met ofte over de boogh-ge- 
melte Provintie van FioUandt en Weil-Wiefiandt uytwacerende 
aijn, ofte. noch, fouden mogen uytvvateren, gelijck van oudca 
alle queftien^ proceücn, ende diiTerenten, concemerende het 
Dijck ofte ^leeai-rechc , met alU» den gevolge ende aenkleeven 
van dien, niets uytgefondert, ende fulcks foo wd raeekende 
de Regeeringbe van dien, Boeten, Brencken, Ommefiagen, 
als alles anders wat het oock foude mogen zijn , fbnder yets te 
excipieeren, fullen moeten worden gheventiJeert voorDiick- 
graefT ende Heem-reden , ofte by gebreecke ofte provocatie van 
de fèlve, voor den Hove van Hollandt, foo wel wanneer het 
diiFerent foude mogen -uytftaen tuiTchen 8ricbife Dorpen, Poi« 
ders, ofte Ingefetenen onder ofte tegens den anderen, als 
tofrchen iJolIandtibhe en Scicbtibhe Polders ofte logefetenen , 
Mder, ofte tegens den anderen, foo wel in het verweeren » 
I0S m het eylTcheiu 

Dat wijders den Hinderdaro van de Vecht, die voor defett 
gelden heei^t in de hoogh-gemelte Provinile ven Utrecht, no 
geamoveen is, ende In weickers phietfe geleyt de Slnys tot 
Muyden, altoos ende ten eeuwigen dage fal' moeten blfjven 
geamoveerty ende dat de hoogh-geinelte Ptovnnie van Utrecht , 
den voorfs, Hinderdam niet wederom, *t zy op de phieifö 
daer die van oudta gelegen keefk , oAe ergens elders , waer het 
eock foHde mogen zijn ^ fal vermogen te rermaecken , ofte te 
leggen , diretelljcb ofie Indiredelijck' te eeniger . manie* 
ren* 

£nde naedlen geduertnde de voorfz. catamlteyten ende defb- 
ftrcs, by eenighe CoHegieo io HoHandt ende Wefl-VrieOandc 

re- 



Digitized by 



Goógle 



FAGEL^ (GASPAR) 53 

fvlideereDde iiin gtnegotieert veKch'^yde foitiDien vw penniq- 
gea COC verval vaa de oakofteo, die coc Coolèrvaile vta eenige 
W$aóeü ofce plaetfen moeO^n werden gedaen, endeneoKiiE- 
lijck mede by die'vtn de Crimpeaderwaerr^ tgt Inden van den 
Loopiekerwaerc, dtc overfulcks noch den voerfs. Loopickec- 
waerdc^ noch oock eenighe andeie Waerdco ofte plaeifen, tot 
weickera lafte geduerende den jegenwoordighen Oorlogb., 
eeoighe peoDingen by de gemeVte Collegien ia IJoUwdc ea 
Weft-VriefltDdc Refiderende', foudeu zijo mogea genegodeerc, 
fuUen werden geftelr onder hec geiagb « beheermge ofce difpo 
fule van de itoo^-geaieke Provinciën van Uirecht, ofce vta 
GeldeiiaoJr, voor ende al eer de felve Collegien fuliea 2ijo 
gerembonrfeert van de voorfz. genegoueerde penningen, «ude 
dat oock het (Mroy op den 13, January defos loopande Jaera^ 
by de Heeren Stauen van Hollandt ende Wefl-Vrieflaadc aan die 
«van de Roiide Veenen, ten decle gelegen In de hoo^h'gemelie 
Provtntie van Hollandt» ende len dede gelegen iu de koogb* 
gemehe Provïmie van Utrecht » by de Heer^u Staten van Hol- 
landt ea Wet- Vrieflandc voornoemt » verleent » ft;indt grijpen^ 
«ode volkomen efiêd forteeren fal , fonder dat daer coe eenige 
oieawe CoofinBacie ofte Approbade van de boogb-geaidne 
Provincie van Uirechc, gere^ireert ikl sljn. 

Dat meds de Provinciën van Gddetlandc, ende Overyiliel, 
de boogli«g«aMltft Provincie vu Hollandt ende Wei^Vrieflaudr 
f Muft fullea (letten » dac de IngeTefenen van de geoieke Pro- 
vlade van Hollandt ende Wed-Vrieflandtongemolellaert ende 
OQgeoirbeerc gelaten fuUen werden ^ in de poflèifie daer inae 
de felve hebben ^efooüTeerct bi het ft nek van de VifTerye op 
de Zayder-Zee» ende hei Swarte-ivaier, ende dat alle nmbel, 
hindei, ende empechement, de voorfs. Ingefetenen &deic 
eeni^Ka tijde herwaerds » ontrenc de voorfz. VtAerye aeoge- 
daen» men^c daedt Al ceifeerea, ende niec wederoui ter hae« 
dea goioaea worden. Dat wijdeca de boogh-feiaeke Proviq- 
tiea vaa GSelderlandt , Utrecht, ende OverylTel, nofyc fuiiea 
Dogea weder» tegen, ofie ophouden, direddi/ck ofte indl- 
reftelijck in eender iMaiere yeta, feifs het mmfte van hec 
mi by de Provinciën van Hollandt, Zeelandc, VrieflawiCp 
eode Stadi eado Laadea f ofte eén van de ftWe vlcr.Provia- 

D 3 üen 



Digitized by 



Google 



54 FAGEL; (GASPAR) 

" I " ' 

tien in 't byfonder, ofte oock den Raedt vaoScacen, gcoor- 
deelt foude mogen werden te Icunnen dienen , tot verdiepinge 
vtn de Rivieren der Neder-Rhijn en YiTel , ofte tot het on- 
derwater fetcen , ende houden van de Moeren, gelegen in» 
ten, ofte ontrent de hoogb-gemelte Provlntle van Overyflel» 
ofte om de felve Rivieren ende Moeren iopafTabel ofce des ce 
bequamer te maeclcen» om den Vyandt alle pafTagien ofce 
invafien, door ofce over de felve ce konnen beletten, ofce 
difputeeren» dat dienvolgende den gemelten Raedt van Statea 
fal. executeeren » ende in het werck (lellen» alles, *t gunt by 
de hoogh-gemeice Provlmlen van HoUandt, Zedandt, Vrief- 
landt, ende Scadt en Lenden, ofte een van de felve vier 
Provintien in *t byfonder, ofce oock by den gemelten. Raedc 
van Staten dien aengaende nodigh , ofte diendigh geachc fal 
mogen werden» fonder dat de hoog-genielte Provintien van 
Gelderlandt, Utrecht, ende OveryfFel, haerdaer jegens fullen 
vermogen te oppofeereo,, ofte bet felve te beletten, onder 
wat pretext het oock foude mogen fijn , mede direételijck of- 
te indireételtjck in eeniger manieren, ende dat om *c gunt 
voorfchreven is, beter ten cflfeében te brengen, ende In goe» 
den Suet te houden, Jaerlijcks eenige Heeren Gecommitteer- 
den uyc den Raedt van Staten wegens de hoogh^emelte Pro* 
.vintien van HoUandt, Zeelandt, Vrieflandt, ende Scadt em 
Landen fuUen worden gecommitteert, omme infpe^te te nee- 
men van den loeftandi ende gel^entheyt van de voorfz. Ri- 
vieren den Neder-Rhijn, ende Yflel, ende de voorfz. Moe« 
ren. Ende dat de gemeUe Heeren Gecommitteerdens gehou- 
den fuUen zijn , een net pertinent ende gcclrcumftancieerc 
Verbael, aeu haer Hoog: Mog: over te brenghen van de 
ConftiCttde, daer inne de felve de voorfz. Rivieren ende 
Moeren gevonden fullen hebben , ende dat de- twee laecfte 
van de voorfz. overgebrachte Verbaelen, t*elcket>s geftelc ful« 
len moeten worden in handen van die Heeren, die het vol- 
gende ]aer tot de voorfz. infpeétie fullen werden Gecommlr» 
teert, ende dat de gemelte Heeren Gecommitreerdens uyt 
den gemelten Raedt, gehouden fullen wefen in haere Per- 
foonen ende Goederen te 'verantwoorden , *t gunt de 
ftlv« aengaende de Condicutie van de vootfz. Rjvieren 

eode 



Digitized by 



Google 



ÏAGEL. (GASPAR) 55 



«ade MoeieB , la de voóifz. Verbaelen ter neder hebben 
gtAelu 

Dat binnen ^sjaers naer het eyndigen van den jegenwoordl* 
f en OorlQgh ♦ de Heeren Staten van alle de Seven refpeétive 
Provintien, follen fttmeren ende'aeti den anderen overleveren, 
êenen pertinemen Staet van deConfticntie, ende gelegentheydt 
van der felver Ftnantie, ende naeineodijck wat het Inkomen 
van yder van -de felve Provintien in Roede tijden w geweeft , 
ende uyt wac ende hoedanigbe Impoilrien, ende andere fchac« 
dnghen, ofte revenuen b^c voorfx. iniconefi heeft beftaen, 
ende met wac Luüen yder van de feive Provliu)e» is befwaerc» 
alles net de Authentycque ftucken van dien , ende expurgatie 
onder £ede ,'< van dat de felve dien aengaende niets hebben 
achterhouden , ende dat hoogh gemehe . Provhitien binnen den 
rijde van een half Jaer daer naer, met den anderen de voorfs* 
Staten fullen examineren, ende voorts regaieren de begrootfaige 
van *t gunt yder van de felve Proviniien, voor fijne Quote in 
de Laden van de Unie behoort te Contribueren , ende inge- 
valle de Mve den «ndereo bfnnest den voorix. tijdt van fes 
Maenden , op de begrootinge van de voorfz. Quote , niet ea 
ibuden kunnen verffaien, d^t in fulcken gev&lle, binnen den 
tijdt van gelijcke fes Maenden ^ de.voorfz. begrootinghe der 
voorfz. Quotes ia! werden gedaea by de meer hoogh^gemelte 
Sijne Hoogheydt, aFs daer toe by de geftmentlijcke Provintiea 
verfocht zijnde,' ende dat na de be^oocio^e by hoogh-gemelte 
Sijue Hpogbeydt te doen, de voorfz. Quoiès gereguleert, ver* 
meerdert ofte vermindert fullen werden, fonder eeuighe .?erde* 
leoppoficie, ofte corttradiélie van yuiandt. 

Dat wijders de Paehters pachoeode de Middelen van de re« 
fpeékive Provintien, mitfgaders van de Landtfchap Drenthe» in 
ofte aen eenige plaetfen gelegen op de Grenfen van de eene 
ofte andere Provintie, ofte ^ van de yoorfz* Landtfchap, tot 
allen tijden fullen hebben Acces, ende d*een dea anderen des, 
begeerende , moeten geven Copye t* fijnen redeliicken koden , 
van de.CoUede ofte andere Boecken ofte Regifters, daer opd- 
ofte daer uyt de voorfz. Middelen geheven ofte gevordert wor- 
den » ende dat de feive Prpvintien, miifgadersi Landtfchap 
Dretuhe^ dea eeo den aodaren,, met idie geiro|i39ugbeyt de 

D 4 handt 



Digitized by 



Google 



gS rAG«KOAgPAJl) 



baadt fiili» Medeo, om te weere» ^ fnMden^ ^ie iMKmMs» 
foude mogen werden gepleegt. 

Eode pademael de Heeren Swtea vm Geldeiliadt» Tta 
Utrecht, eiide vaa Overyfiel^ noqh eeoe merckeUjcke fomm^ 
\m Penpingep fqbuldigfa ;^jo» aep de relpedive CoUegleo m 
AdmiraUjeyt ia Hollandt, ende io Zeelaadt .Jlefider^e» lea 
(aecke van de Confenten by der felver JProvusMeo tot ^ {aHeii 
van de Zee » voor dato van den jegenwoordige» Oortpgh gei^ 
dragen, dat aen de Decifie van meer boogb*gemel«9 Sljoft 
Hoogbeyd fal gelaten werden, het ftelleo vaa redelijcte Ter» 
mijnen , binnen de welcke bet voorfz. aiphterwefaa aea de leU 
ve CoUegien ter Admiralitcyi (^ moeten werden vddaent 

Pat voorts in Conüderatie van ^ goede dlenüen code tPOfb 
benige dgpperheydt by de Heeren Staten van S;adi ende Lan^ 
den» in den jegenwoordighen Oorlogh ten befte van: bet ge« 
meyne bewefen, aen de boogl^gemelte Provintie fti ^verden 
to^eflaeo, foo aen baer toegeftaen wordt by defen, eep twee» 
de piaetfe In.den Rtedt vm Smten » dés dat aen de boogb^ge* 
melce Provincie van Gddeifond voor defen aldoer twee ^laetfen 
^bad hebbende, meereen piaetfe Tal werden gelaten. 

£nde hebben vi^rta haere Hoog: Mog: aen meer hoogfa»ge« 
nelte Sijn Hoogfaeyd gedefereert, gelijok de 61 ve defereren 
^y defen de Macht ende Auf^)rlcByt» om nae ingenoome in» 
formatie vannu aff ia de hxk>gh^gemelte Provucie van Uorecht, 
fmtfgaders in de Steden ende plftetièn vtai Geldeilandk, end^ 
CveryfTel by de Unie getomen, ende in de Atve Proviotien 
van Gelderland!, ende OveryiTel , mitigadera de vordere Ste^ 
den en plaetfen van dien, foo haeft die meede onder de macht 
van de Unie geltomen fatlen jEifn, die geene die de Regeringe 
In de boogh^gemelte Proviatien ofte hide Steden van dien 
bebbeo gecompofeeit , ofte eenige Amptea, *t zy van Politie, 
|viüitie ofte andere hebben geexerceerc ofte bekleet, In de 
fun^e van de vootfz. bare Ampien te oontinuêren, te herflel» 
len , ofte aock daer van te verlaten , ende foodanige andere in 
baie plaetfen , ofte anderQncs in de vacante ofce deficierende 
pbietfen te committeeren, ende de Kegeringhe in de hoogh« 
fimelte Provinciën foodanigh te Ordonneren ende befteHen , all 
b0Qgb-f«iii4(« Sijn^ Mocvheydt oordeeieo (al , beft y bajnaemft 

eod« 



Digitized by 



Google 



FAOEL. (GASPAR) .^ 

atdt voor d«D Laadtii h 'ftkerft te Wteftn, befaoadtlijek dti 
'éh gvoe alfoo na de voorik BedietiiQgpm ofte Adipteo fooden 
nogen werdes vertacen » dter door» ieQ dé eeoe Ojde atet lU. 
len wefdfiQ gequetftofte beoèdeelt la limti goeden Naem eade 
Fiera» eode dat «ock «en de tódere f^de die gene» die be» 
vonden foude mogen weirden, baerniet nt behooren ie hebben 
gecomporcéert , -door de voorfz. vertttloghe niet en (\illen m<^ 
gen pretenderetP? gécscuibert te rijn van de ftraffe die der ftl- 
ver competente Rechters, na de recbcen ende placcaten van 
den Lsmdeu , fonden mogen oordelen cegens faaer in Juliitle t^ 
snoeien werden gedecreteert, ende geexecureert : £nde dat alle 
het felve Al geffchleden voor defe reyft, ende fulcka fondec 
menige prsjudfcie ofte confeqnentie voor het toekomende , en- 
de mede onvermindert ende Tonder eenigh nadeel voor het toe* 
komende» ten aenfien van de Prtvilegien, Vry endeOerecbb 
Cigheden de hooghgemelte Provintfen in *t gemeyn, ofte de 
I^den ende Scedtn van dien , in bet pardculier competerepde* 

Vt. 

NICs STAFENISSE. 

Accordeert met het voorft. Regifler» 

JK tAGBL. 



ExtraQuyt deRefoluihn van^ 
Edi Mogi Hêirem Smsen 
ULandi van Üincbf. 

Jêvit l6. Afriiii i^yg» 

Dea Heere />#i>^ vmn Orangiê fa de OnMnaris VergadeP» 
piaetTe van de Heeren Staten \ Lants v*n ütreciit verfcheenea 
^jnde, eode aldaer verfcheyden hebbende de Heeien, die Sijq 
B^ogheyt, iogerolge vtm de aathofifatle den ao. deftr lopende 

^ $ JMaent 



Digitized by 



Google 



5« EAGRL. (GASPAR) 

Mftent l^ieuwefiijl ten hoo^gemelte SijneHoc^heydt, by de 
Hpogh Mo3 Heeren Staten Generlei der Vereeatgbde Nederisiw 
deo verleent, goet-gevonden hadde» d«c het Lith van de Geé* 
ligeerde Raeden, aU. mede bet Lith. van de Ridderfcbap 
'sLands, .nitfgaders de MagiOnet der Stadt Utrecht fouden 
bekleden, heeft aldaer bekent gemaeckt^ dat hoogh-gemelie 
Sijne Hoogheyt, reflexie makende op de; |^ote*capaciteyc» 
langhduerige experieutie, goede conduite.». eqde trouwhertige 
affeétie tot den Lande , ende particulierlijck tot de hoogh*ge* 
melte Provintie van Utrecht, daer van den Heere van Renfwour 
de^ by alle voorvallende gelegentheden , kennelijcke preuveo 
hadde gegeven. Den gemelten Heere Renfwoude^ niet tegen- 
üaende des felfs krachtigb ende emftigh verfoeck ter contrarie» 
iterativelijck gedaen hadde aengedelt als Prefident van de Ver* 
gaderinge van de Heeren Staten ^sLands van Utrecht, ende aU 
fMpemumerairen geéligeerde Raet van de voorfz* Lande : ende 
dat hoogh-gemelte Sijne Hoogheydt wijders hadde goedt ge- 
vonden, dat het voorfz. Lith van geSligeerde Raeden foude 
worden bekleet door de Heeren hier na genoemt. 

Heeren Geilfgeerden, 

De Heer Johan van Rheede, Heere van Renf^onde, &c» 

Prefident van de Staten* 
De Heer Pieter Rujrfch* 
De Heer Gerard Van der Nypoort. 
De Heer van Hardenbroeck , Heere tot Hardenbroeck* 
De Heer Pieter Rofiu 
De Heer Johannes Marcelis. 
De Heer Pieter van Beeck. 
De Heer .Samuel de Maxees > Heer van Meersbergen. 

Hoogh-gemelte Sijne Hoogheydt aoi Och gereferveen heb- 
bende de faculteyt om noch een achtfte perfoon tot Geêligeer* 
de Raedt te mogen aenlleUen, dewelcke ntderhandt is ge- 
worden. 

• • 

De Heer Jacob Mandemaker» He^ van Kattendijck» 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) 5) 



Dtr boogh-gemdte ^ijoe Hoogheyc vo<Mrt8 goedi gevonden 
liadde» dat het voorfx. Li(h van de Ridderfchap foude werden 
'bekleec door de Heeren hier na genomioeerc, te weten t 

De Heeren Edekn in de Ridderfchap. 

J>t Heer Cafpar van Liendèn , Heer van Miinden. 

De Heer Godart van Rheede, Heere van Amerongen. 

De Heer Jacob vau der Does, Heer van Berkefteyn. 

De Heer Gerlacb van der Capeï, Heer van Arentsbergen ende 

Schaïckwijck. 
De Heer Eendikk Jacob Toyl van Serooskerck , Heeie van 

Zuyien* 
De Heer Frcdrick van Renes, Heer van der Aa. 
De Heer Johan van Lochorft, Heer van Scboonauwen. 
De Heer van Hardenbroeck, Heer van Groenewonde. 
De Heer .N. de Naflbnw, Heer van Wondenbergh, Onwer* 

kerck. 
De Heer Fredrick Henrick van ^oetAsIaer, Heer van Lange*- 

raecic. 
De Heer Carel Valckenaer, Heer tot Valckenaer, Dncken- 

bnrgb. 
De Heer Willem de NaflbU) Heer van Zuylefteyn. 
De Heer Uytenhoven , Heer van Am^lifwaerL 

Hebbende tioa^<gemelte Sijne Hoogbeydt bier by verklaert, 
dat ter befchrijvinge van Scaeten onder bet gemelte Lith van 
de Edelen ende Ridderfchap fuHen werden geadmitteert. de 
Heeren Barpn.van Langer aef;k^ den Heer van Quwerkerck^ 
ende den Hecre van Zujk/tejn behoudens haere militaire char- 
gens» nochtans Tonder consequentie, gelijck mede Sijoe 
Hoogheydt ia confideratie van de goede ende getrouwe dien« 
(ten van den Heere van. ^«er^f^gfii, aen den Staet, ende Si]ne 
Hoogheydt hier bevoorens ende in.defe verwerde conjundura 
van djden, ende fteken aiomme. gedaen» oock ten regnarde 
van de ^poede comportemeoten vaa des feifs Soon den Heere 
van GsnckeJf Colonel van een Regiment Paerden» mede in- 
voegen als boven, onder de voorfz. Jleeren van. de Ridder' 

fchap 



Digitized by 



Google 



60 



FAGEL. (GASPAR) 



fchap te befchrijven met fijoe milfuir» Ckttg^i , om t' fijner 
tijd eer Vergaderinge vtn de hoogh-gemelte Heeren Staeten ce 
compaKfeiii foo aochfatis , dat by daer toe niec en fal werden 

geadmlttee^c 9 als by bet overlijden van gemelten Heere van 
AmerongeU) ofte dtt die fijn ffangh eiide feflie aldaer mocht 
komen te quitcren. 

EnJe heeft Sijn Hóójheytlt voofta tot Secietaris Van defb 
Provintio aèngefléli Jonathan vaH LHthienburgk ^ veftlarende 
aen iich te referveeren dö dlfpofltie over alle de vordere amp- 
teo » ende bedieningen , daer vad Sijne Hoogheydt noch gene 
begevinge gedaen en badde* 

Ende dar meer boogb-gemelté Sijne Hoogheydt, mede goec 
gevonden badde, dat de Magiftraet ende Raet der Stad Utrecht 
Ibude werden gecompofeert uyt de Heeren hier na genoemt te 
weten. 



Frotitfchap. 



Mr. Johan vanNellefteyn. 7 

Dr. WiUem Verftraten, S™''^' 

Mr. Gijsbcrt van der Hoolck. 

Dr. Comelis Booth. 

Mr. Johan Ram. 

Dr. Comelfs van der Voort. 

Mr. Samuel Gerobulus. 

Jacob van Ointer. 
Mr. Johan Srriclt. 
Mr. Jacob Martens. 
Mr. Pieter Both van der Eem» 
Mr. Antborfa van der Nypoort. 
Mr. AemoM van der Lingen. 

Wouter van Nelieftyn. 

Henricui Qaiac* 
}or. Willem van der Meolea. 

i De Heer Pieter Hatdngh. 
Mr. Hendrick QueUenborgh. 

Hendridt van Zuyies. 

Alben vtta BMilMia« 



Juftua Vermeer. 

Hendrick van Pothnylen» 

Ambroflus Doflchaert. 
Mr. Paulus Voet van Winflea. 

Ifkac Tentenier. 
Mr. Aernout Straets. 
Jor. Taats van Amerongen. 
Jor. Cafpar Lf efman. 

Jacdb van Doyenbargh. 

Steven vui SoeTiijck. 
Mr. Johan van AeltL 

DeSwarc 
Mr.VanRijflen. 

WiUtmvan aunniek. 
Mr. Coroellua Manhiflus. 
Dr. Adrianuf Gontman. 
Mr. Aernout Spoor. 

Johtti van der Meer. 
Mr. Johan van Baerle. 
Jor.AMaeaStrick,totLinfchorea. 
Ende 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (GASPAR) 6i 

Ende heeft hoogh^gemelce Sijne Hoc^heyC' wijders -daet oe* 
veu9 bekene gemteckt , dat eëuige vsa de 'voomaemfte Borgert 
der voorfK. Sudc hocgh^emelce Sijne Hoogi^ydc hulde ver* 
focht te wftlefl tiredeefea een Regtemeut, waeriia de Reger- 
ringe 'sLtttds van Uireckt voorf». foüde worden beleyt. D«i 
Sijn Höogbeydt *t voorfz. vefffoeck aendacbtetijck overwoogen ; 
ende hec voórfz. Reglement met rijpe detiberatle- van Raede» 
geexamineeri hebbende , wél hadden geconcipieett een Regle^ 
ment tot beloydt van de voorft. Rêgerfnge enfoodanieh een of 
geflelt,al8 Sijn Hoogbeydt^geoordeelt badd^, dai nae(t , ende 
meeft over een qaêm met de R^geerfaige' van de JPtovlotie » 
geUjck óic vifl out9 was geweeft , echier aiet lladde coimeit 
Teft>i veeren 9 &n bet vooda0««Reg^tiient téatrefieeren voor en* 
de al eer boog1i<g«nfelte Sl}ae Hoogheydc daer op de cOniiiie» 
mrien van de prefeoto Heeien gdictort ende d^r fef^et goët vin« 
den enfde approbatie dien aengaende venrUaeii foude hebben : 
Waei op in yder van de voorfz. Leden gedeiibereert (ijnde f 
hebben defejtvé eenparfghlijck verklaert , hset heC vootHe. Re* 
glement wel te laten gevallen* £iide is vervolgen» het voorfó» 
Reglement ter boogh^gcRnelie Vei^aderkige gearrefteert, ende 
vadgellelt , gelijck het felve gearredeert ende vaftgeftdc wen 
by defen, foo ende in'falcker wegen als het vdorfz. Regle- 
ment hier nae van woprde tot woorde ifaec gelnfereert* 



Ordre endè-R^menf \Joaernae 

de Reperihge ende Provintie 

. , Mn Vfncbt in bet toekomende, 

jal m9rd»n beftelt ende be* 

leydt. 

Dat de Regeerwge van de hoogh-gemette Provfotfe' fitf b!lf«J 
ven beilaen als van outs in drie Leden , te weten GeiHgeerdé 
Raden» Edelen eude Riddtr(kfa<tppen » mftfgaderar Slad^ en 
Steden. 

Dat de Geëligeeide Raden , als n» by SiJn Hbogheydt atti* 
gefielt^ ende die geene die fo bet coekottrende airngelhit fiitlen 

WOCf 

/ 



Digitized by 



Google 



fy FAGEL; (GASPAR) 

worden, hare FunAie endtf Bedieninge fuli'en bekleden den tijc 
van drie achter een volgende Jaeren» ende dac de voorfz* 
Geëligöerde Raeden ofce ' Raedc» wetekers ofte wiens tijde 
van bedieninge fal koomen ce eispireeren, drie maenden voor 
de esspiratle daer van kemi^v fal . moeten geven «aen den 
Stadcbouder van de hoogh-gemelie Provincie in der lijt. Ende 
dat den wel-gemeUen Stadhouder de voorfz. Geëiigee^de Ra. 
den ofte Raet, 't fy alle ofte eenige van dien, als. dan fal 
vermogen te continueeren voor noch gelijcke drie Jaren ^ ofte 
oock wel andere ia piaetfe van de gene , die niet gecoDti« 
nueert foude mogen worden» ofte die geduerende de.voorf/« 
tjjdc van drie Jaren aflijyich fo^ude mogen werden » verkie- 
.fen, uyr hec gebeU. lichaem van Prooften ende Deeckeos^ 
ende .Canonicken van d.^ vijf CtpitteleA* alhier fonder eenige 
nominatie I ofte cpntradiftio .van ymandc behoudelijck dac de 
PerfooQcn die dafiT foe fpude mogen werden verkoren, SuU 
len moeten hebb^ .g^dlinpleerc < den voHen Puderdom van 
vijf ende tvyintigb J^erea» £nde doen publicque Profeilie 
yan de w^^ Chriilelicke Rdigiei, ende dac de vöorfs. Geê- 
ligeerde Raden fullenmoec^ beftaen uyc vier Edellttyden, en 
vier Borgersc • : . .- 

Dac de voorfz* comimntie-offie nietwe verklefinge in ma* 
nieren l)ler voorens v^rhaelc fucceflivelijck van drie toe drie 
Jaeren, van den Stadthouder in der tijdt verfocht ende gedaen 
fal moeten werden. 

. Dac den StadchQKder, in der tijydtt'fal hebben de begevinga 
van de Prepoficuren <>fifi Prooildyen , foo wanneer die foudcn 
mogen komen te vaceren, fonder eenige nominatie, ofte con* 
tradldte van ymandc, ende dat den wel gemelcen Stadthouder 
Kider tijde, ib(gelijcx fal hebben de vrije ende libere difponrfe 
van alle de Canonifyen, die. in de fes aifoo genaemde ^s Lants 
ofte Staten maenden fullen koomen te vaceren , daer mede fal 
mogep doen ende hapdelen aae (ijne goetduncken , ende wei 
gevallen. 

Dac de Decanien ende Canonlfipn van de voorfz. vijf Capic 
telen niec fullen mogen werden gealieneert, verhandelt, efte 
gereQgReerty anders dan met confenc ende goet* vinden vao den 
wel-gemdcen Stadthouder ioder tijdt. 



Digitized by 



Google 



y 



PAGEL. (GASl?AKy tfj. 



Dtt den Snddtottder in der tijdt fal lieMien de diQ>ofitie over 
de iokomllen van alle de Vicarijen, dependerende van de 
voorft, Prooften, JOekenen, vijf Capitielen, góoe uytgefon* 
den, foo haeO ctek voorC Vicarye fiicoéfivelijck , ende vitt 
lijdt lot tijët fatten Icoamon te vaceren. Edde dat den felve» 
5adcii9uder ten dien eynde eênRenunedter over denOncfangh 
van de Inkpraften der voorfe. Vicacyen fil (tellen , bchoude- 
iijck dtt d'inkoDften der voorfz. Vicaryen fuUen moeten wer- 
den bekeen, tot het ondefboudt der arme Predikanten, haere 
Weduwen, ofio andere gelijke ^evtSè üeken, binnen defe 
Provincie. 

Dat lot voorioomiDge van alle ooiaften , endé :quef!len ,' é\t 
voor de/ën meealchmael ontrenc dé Befchrijvlnge der Edelen 
fijn oocfiaen , ial Werden vaOgeftelc , gelijck. vaügefieit wort by 
de/cD ; Dat foo wanneer den Siadthouder van defe Provintié 
inder tydt foude mogen goeivinden de Ridderfcbap door be- 
fchrijviDge te vermeerderen, ofte- dat een Heere, in de welge- 
melte Riddcffchap befcbreven defer werelt foude mogen koo* 
men te overU^n den Alvea Scadthouder daerinne abfolutelfifk 
ende /bnder/eenlg&'coauadiaie fal mogen befchrijven den ge^ 
nen die den felven lal oordeelen daer toe bequaemft te zijn, 
aiits dat de Pêffoooeb ^ by den 'wel gemelten Stadthouder in 
jnanJeteQ voofeii verhadt in degemelte Rfdderfchap te befcbrif- 
ven, dacr toe ten aénfien van baer geboorte, Jaet^n, ènde 
goederen fullen moeten weefengequalifceerr, volgens de Re* 
glemeoteD dteo aengaendef, ende namentlijck ontrent de qmili.^ 
ficatie van de Ridder-hoflfteden albereyts gemaeckt, ende noch 
te maeken, ende dit de felVe'perfooaen oock fullen moeten 
doen profefQe van de waere Chrillelijke Gerefonneerde 
Religie. 

Dat de Heeren in. de wel gcmeltê Ridderfcbap befchreven, 
daerinne fuUea blijven , ende perpetueren haer leven langb ge* 
duerende. 

Dat de Bofgermeelleren , Schepenen, eode Raet by Sijn 
Hoogbeydt ais na aengeilelt, ofte nocb aeq te flellén , binnen 
de Stadt Utrecbt in baer bedieninge fullen continueren tot Re«' 
aigium ofte deo lé Oftober i6T5* toekomende, ende binnen' 

de 



Digitized by 



Google 



^ fAGEU (GASPAR) 



de aiitiefe Steden » tót detf dftdi op wehdke de nieuwe verkie^ 
fingeinhet aenftteode Jaer idjS* fotidtmoetw gefebiedeD. 

Dat athc d^en voor den. dacb der voocfa* tcrk!e(b|e by 
BorgemeeÖeftfi t SchepcfeieD code Rjaden van de voorfzV Stade 
CB Steden réfpearveH)dk..(al werden gedaeii eeiie nominatie 
tan dttbbeit getal van Borgenaeelleren , micfgaders van Miepe« 
nen van de Celve Süidt esode Steden ^ ende dat de felve nomina- 
tie Od wefdeii gefctldeiL aen den. Stalhouder defer Provimfe 
inder (Hl <Md by den fdven daer uyt BorgcnneeAeren ender 
Schepenen geëligeerc ende verkooren te worden^ 

Dat die gene, die tot BorgermeeHeren ende Sdïepeneo ge«; 
Qomine^rtf ttida verkooren fullen worden fullen moeien doeo 
profeffie van de ware Chriftelijcke Gereformeerde. Religie f en« 
ét voorta gequ^ificeert nijn volgena de Privilegiën van de félvt 
Steden» ' 

Du nienmot langst» dan twee Jaerea fiot-gertafeefter oft« 
Schepen fal mogen fiin t ende ala dan een Jaer fiil ntoeceb fttfle 
fiaen^ fonder: tot de voorfZr funétien te aaogen worden genor 
mineert, oite geHigeert. Doch een Ja^r iblfeliaen hebbende # 
bet volgende Jw daer toe wedesoQ nominabel ende eiigibel fal 
weefcn* •. . ::. i , . 

Bode iwat.bdangbt den Raet, ofte. Vroetfclfap der ifocnTzi 
Staék eqde Sjteden » dat defelve Raet ofte Vioeifehap van deie!« 
ve Stadt ende Steden, alle Jaerengecontinaeert, ofte verandert 
£il mogen worden, gelijek fnlcx van aUen ouden ande onbe* 
dencheii)ke tijden, tot bet Jaer i^io» toe oovemndeMjim ia 
geobferveert geweeftr 4i«n vcrig^ude, dat den StadEhoudev 
kder lijdt eleftie gedaen hebbende van Boi^neadere» eodtf 
Schepenen refpeé)é]f ^ den Raet ofte Vroedicbap van do voorfów 
Stadt, ende Steden, het fy in *t geheel, het fy ten dade üi 
n)ogcs continneren, ofte uyt het gehele^ Ltcbeera der ftorgeTen 
ende In^efetenen van de fetye Stkdt ende Svedcn RefpeAiva^ 
andere nieuwe Raden ofte Vroeifchappen te verkleien ^ aiif-' 
gadera op bet overrijden van yoiandc, die tol Borgermeedar of 
Sdiapen GeSUgeert Ibnden mogen fi|n , foo als de welgemehd 
Stadtbonder inder ti jdt fal oordelen Mi , eikle betiiAc^toil «0 
wefim iOMter danige noaüaitia, ofte cooiladl^Ue van ytnaod, 
•. be- 



Digitized by 



Google 



PAGEL* (GASPAR) 



befaooddijck dat gece andere perfooea coc Raeden fuflen m<w 
gen werden aeogeftek dan die poUicke Profeflie Joen van de 
ivare Chriftelijckc Gereformeerde Religie, ende daer toe g9^ 
qntlificeert fijn volgens de Privilegiën. 

Dêt den Siadthouder van dei^ Provlntie inder ifjd, fonder 
eenige voorgaende nomlaade ial verkiefen, de Schouten, en- 
de Hooft-officieren van de refpedive Steden , mltigadeia de 
Maerfthalcken van de Refpedlve quartieren , mitt mede doen« 
de pubUcque Profellie van de waie Cbriftelijcke Gerefomeer. 
de Religie, ende daer toe geqoalificoert fijnde volgena de 
Privilegiën. 

I>at den St$dtho\ida van defe Provincie inder tijdt In(^ 
lijcx fonder eenige voorgaende nominade, ofte contradiAie 
▼an ymandt fil aenflellen den Secretaris van de felve Pro vin» 
tie, foo meenichmael het voorfz. Secretariifchap fal koomen 
vacant te vallen , mits dat den voorfz. te eligeeren Secretarii 
fal moeten doen puhiiqne Profeflie van de ware ChriOelijcke 
Gereformeerde ^Religie, ende daer toe gequalificeert fijn voK 
gens de privilegiën. 

. Dat den Stadihouder inder tijdt van defe Provintie, fonder 
eenige nominade ofte contradiftie van ymandt, (al hebben de 
begevtnge van alle Militaire charge gene uy tgefondert , het 
fy dat die in het Velt ofie daer buyian komen vacant tt 
vallen. 

Dat ten aenfien van de Deputatie 'in de vergaderinge van 
de Heeren Staten Generael , doi Raet van Staeten , Collegiea 
ter AdfflinOkeyt,. Generaeiiteyta Rekenkamer ofte andere Col« 
legieu, pfte Söcieieyten van de Generaliceyt onder de Leden 
van ieCe Provintie fullen worden geobferveert de Tourbeur* 
ten, daer inne noch geufeert, mits dat de commiffien daec 
toe te geven , alleen fullen zijn voor fes Jaren. Ende dac 
het Lith , wiens Tourbeurte het wefen (al eenige van do 
voorfz. Deputatie te doen, den Perfoon daer toe te cpmmi^ 
teeren, fal moeten prefenteeren aen den Stadtfaoufler van defa 
Provintie inder djdt ende dar bet aen den felven Smdthoudéc 
vry fal' (fa^n, de voorfz. ge^refenteerde Perfoonen te. verkla* 
ren voor aengenaem ofte niet aengenaem, fonder gebonden 
te fijn daer van eeoige redenen te geveo. Snde foo wanneet 
XV. iiBt. E den 



Digitized by 



Google 



$6 PAGEL. (GASPAR) 

dtfi Perfoon tot de voorfó. Deputtde geprefenteert, voor tiiöt 
flengenaetn foutle mogen n^en verirlaén» bet gemelte Liih 
da v€k>ffó» Toutbeorte hebbende^ gehouden fal wifini t'elc- 
keas daer toe een ander PeHbon té prefentefen^ ' 

Bnde foa wanneer eenige plaerfe, oite -ptoétfen van de 
PRfidei^de Rftddf}, Advocaet ' Plfcael , PrócèrairGenerad 
ofce OtiSier in den Hóvè van defe Provintfé fhücie mogeii 
vacant vallen ofte anderfints begeven moeten 'worderf, dat de 
Iteeren Smeten van dei^Ivé Vtórtiiie zh dén fóndèr ondef 
ibheydt ttu Leden èöde buytén Tourbenrtè ^ Iblten doeö no- 
minatie van een Tripel geial van Perfoonen , tot de voorft. 
vacante öüè té begeven plaetfen, ende de voorfz-. nominatie 
van het tripel-getal fullen p^efentercn aen den Stadthduder van 
^e P^ovititid inder tljdt» omme daer uyt een Perfoon tot de 
vöorfz* vaóerende plaetfe, ofte pfoetfen verkoóren ' te wor- 
den. ' ' ' 

Dat de voorfz. te nomineren, of«e elfgeren Perfoon, ofte 
ï^rfoonen fullen moeten doen pnbticque Profeffie van de wa- 
re Chriftelijcke Gereformeerde Religie. 

Ende nadeel de Inkomften der goederen van de Con* 
venten van Ooübfoeck, St. Piulus, St. Cathartnen, ende an* 
dere (voor foo veel die nier fpeciaifjck zrjn geaffeéleert coc 
•enige pubKcqne faken ) voor defen by de Heeren Sueten de» 
fer Provtntie zijn gebruyckt om d*een ende d*ander Familie te 
benifieeeren. taóc gratificeerén. Dat aen dea Scadbonder van 
defe Pfovintie itfdeï tijdt ftl w^den gedefereért de dlQïofiHe 
over het overfthot der voorfz.'. inkomften voor foo veel die 
tot dfe voorfï. püWlc;qtie'ftkeö tHet fpedaiijck en «ijn geaf- 
fêteert,, ende dat vervolgena dfcn Stadhouder tndei* tijd fal 
aeflrtelleii de 'Rentibeertef over de felve goederen. 

ï)at oock 'foo waaneer het foitde mogen kodmen te geben- 
ren dat tnflchen de Leden van defe Prt>vimie, eenige ver^ 
fchilien ofie^dfforepantien Icmden mogen koomen re ontdaen, 
ende dat dé fhkett daer ontrent na baeren aert, ende natnre, 
éade Volgetis <je ofdre fn dé kegeerihge geobferveert, tos 
géene conclufie (bode connen werden gebracht, de definitie 
ende decifie van de vootfz. verfchillen, ende dtferepantfea 
vaa wat natufe ii^ ioock foudêfi ttkOg^tt wef^, gene uytge- 

' fdo. 



Digitized by 



Google 



w^^vmH.1 J9M m\ u^i \nm9msammm^ 



FAOEL. (GASPAtL) 6f 



fbttdm • fWlBH werden verMeircd ««k d« defiftitie ende decifi# 
Vin den Sttdfboüder defer PMvltitio iiider djdt : ende dat alid 
A Ledet!) téri de boogh^êmelte Provinrie, fuJlen moetea 
naerkoofrien étdé Tolbreftgeii # hei gene by die wefgemelcd 
Stadtbotider gedefittieert tadêtijtgei^towiliea fiü weibii) foüDdcr 
eenige oppoliüe ofte contntfMie vitt ymandt. 

£nde is wyders by meer gemelte Sijn Hoogbeydt In delibe- 
mie geleyt het arrefteaeo van eéi Formulkr via Eed » voot 
die gene 9 die bi de Vergaderioge vda de Heeren Saeiea defti 
Provfmie ftillea verfehijiieii^ ofce comptreereo ^ ende by d« 
hoogh-gemeite Vergideringe dien aengaende mede eüiptfighA 
lijck geirreA^m, foo «fi g«t«rrelleert wen by deib, brc A^mu. 
lier hief na vao Woorde toe Woorde geiflfeeert* 

IcE BeloOTt ende Sweere alle Privilegiën, Handveften end* 
Geregbtigbcdefi van deo Landen van Utrecht, ende de drie 
Leden van dieo , aU ock d'oude Weuige ende wel*hergebragbce 
Coduymen tft (ulien voorftaen ende helpen defenderen , ende 
haudtbaven alle de gemeyne Landt faeken » met raed ende dacd 
te helpen bevorderen, daerinne advireren, ende befluytcn« 
fulkx ik na mijn verlUud ende in reghter Confcientle ten ge« 
mey^en bel^e ende welvaren bevhidea (kl te dienen ende be; 
hooreni fonder affe^iet gunft, ofce ongonUe tot ymand, are 
Ordonpantien ende Refoluden van de Staien, ook CpmouOiea 
ende ^ften my Scaets gewijfè bevoolen ende op-^geleyd, na 
mijn vermogen ende wetenfchap, met allen yver, endé ge« 
trouwigheyd na te komen, te doen neerkomen, waer te ne- 
men , ende uy t te voeren ; Dat ik ook de Chriftelijl^e. Qcre* 
formeerde Reli^e» ende Leere, gelijk de fciye in den Jar^ 
idip. by de Synode Nationael tot Dordrecht is beve(light, 
ende in dier voegen in de publique Kerken defer Liandev 
werdt gepredikt, ende geleert, eqde die ik in alleopgeregh* 
tigheyc geioove» ende boude te welen de waere Salighmai^epd^ 
Rdigié ^ na mijn belle vermogen heyiighlijk ende opreghtelijl^ 
fal ma^oiiaeeren». onderhouden f eode doen oncjerhottdef^^/oir 
der imnsennfer (,wjw)r (oq v^l^^fjmljii |a)tef3dftogen,.d»» 
by ymnad daer iaoe^ eenig» jnc^gi ^fteveranderi^ga.ver^e 
gadaenf fiadedat ik mede ir)>o^^J|K fid. pbfierveer^^f nd^ W 

£ 2 kot 



Digitized by 



Google 



^t FACEL. (GASPAR) 



komen, het Reglement, ooopende het beftel ende bcleyd van 
de Provinciale RegeeriBge, op heedeu ter Vergaderinge gearre. 
fteert. Ende eyndelijlt, dat ik Secreet houden fal, alle faken 
iq de Vergaderinge van de Staten verhandelt ofte beflooten » 
die bevoolen fuUen werden Secreet te honden. Soo waerlick 
moet mijn Godt Aimachtigh heipen. 

Ende hebben dienvolgende alle gemelte Hejeren^ nyigeno* 
menr den Heere van Z^jlefleyn^ van Ameiifwaertf ende van 
der H$0lack^ die niet prefent waien, afgeleght den E«dt op 
*t voorfö. Formulier. 

Den Heere van Renjwoude^ heeft aen haer Ed: Mog: in be- 
dencken geftelt^ of het niet voor den Lande dlenftigh, ende 
noodigh foude wefen, dat by de Regeeringe wierde vaft ge- 
ftelt, dat het Scadthouderfchap , ende Capicatn ende Admirael* 
fchap Generael van defe Provhitie, werde gedefereen aen den 
Heere Frince van Orangien^ ende aen Sijn Hoogheyis Man* 
nellcke wettige Dcfcendenten in wettige Hnwelijck te verwec» 
ken. Waer op gedelibereert zijnde, hebben haer Ed: Mog: 
eendrachtelijck verklaen» ende verklaren by defen, dat de fch 
ve aendachteli/ck hebbende geconfidereen , den Scaet ende 
Conftitutie van de Regeringe defer Landen , foo als die In 
voorleedene tijden , door Godes zeegen onder de Dooriuchcige 
Reeren Printen van Orangien was geweeft, ende particulier* 
njck, mede ^t gunt federt drfe ofte vier-en-twkitigh Jaren ber- 
waerts, daer Intie gepafTeert ende voorgevallen was, gefien en- 
(de ondervonden hadden, dat defen Staet federt het diroevigh 
ende ongeluckigh ]aer 165a. met feer veele cahimiteyted , foo 
van buyten, ah van binnen geworllelt hadde; Dat voor €00 
veel de faecken van buytén aengingh , men by na noyt foader 
Oorlogh was geweest; Dar in den Jare 1653. tuffchen het 
Coninckiijck van *Engelandt, en defón Staet, een feer fwaren 
Ooilogh was óntfhen, die de Fundamenten van de Regeringe 
defer Landen dapper hadden geibhur, dat men* nanweli}ks mdem 
in dien Oorlogh gefchept hebbende , den Staet wederomme in 
den Jare \6s6. In Oorlog met de Kroon van Portngad, ea nar* 
derhant in den Jare i^8« en 1659. geoo^aem in .een open** 
baren Oorlogh ter fike van den Ooiiogh in het Noordeir onv- 



Digitized by 



Google 



7AGEL.( GASPAR) 69 

ÈÈta, gevallei'wu; dat daer op wed«romme !n den Jare 1($^4« 
•en oieuwen Oorloxh , niflcheD den Cooingb van Gtoot-Bth 
ttmien , ende defe Landen was geiefea , ende dat maer evea 
n hec eyndigen van dien Ooriogh, wederoraine was op geko* 
Den, den ïegenwoordigen droevigen ende ludaeuièn Oortogh^ 
eode dat raflchen dien cijdt van de voorfz. openbaren Oorlo* 
goïj defen Staec nock hadde moeten lijden ende rupporteren,' 
leer veele wederwaerdigheden van foodanigbe Ntbueren ^ van 
de welcke de (èWe voor defen feër was ontfien geweeft: Dat 
Toor foo veel de faecke belangt van binnen, de RepubUke 
met ifinerllcke difTeniie, ende oneehfgheden fèer was gequelt 
gewecftf dat vso den Jare 1^50. af, toe den Jare 1^70. toe» 
eenlge Leden van de Unie feenemael hadden afgefien, van den 
jegcnwoordigen Hcere Pritice van Oravgien^ eenigh naergefa« 
laten Manf oi^ van 'dat Doorluchtige Huys , ende dat eenige 
videre Leden net grooten yver hadden gefu(l!neen, dat 
nen de handt van Sijn Hoogheyd niet en behoorde af ie rirec* 
ken, ende dat men in 't laelle van den Jare 1671. ende In 't 
begin van den Jare I673. roet den anderen gevallen was in feer 
pooce di^renten» over het £ligeren van meer faoogh-gemelte 
Sijue Hoogheyd » tot Capitain Genererael over de Militie defer 
Lauden : Dat de voorfz. innerlicke diflentlen » oorfaeck ende 
aenleydmge aen de Vyanden van den Staet bidden gegeeven, 
om daer op fdckens van nieuws te infulteeren : wetende , dat 
die %lve oobequaem maecken , omme met eene gewenfcbce 
Eendnght, ^y de Voorouderen tot een fundament vaq defe 
Repnbtike gdeyt, ende van Godt Almachtigh foo genadelljck 
gezegent, liaer defentie endebefchermingbe te betrachten; ende 
dat de differenten die ontrent het Ellgeren , ende verkiefen van 
«en Cheff over de Miiitie defer Landen, t*elckens ontdonden, 
ende de dIfEdentien <^e men daer urne van den anderen hadden/ 
retardeerden ende wederhielden detieliberatien ende Refolutien, 
die noorwendigh genomen moeden werden om bet Uycheema 
Sewelt af te keeren, ende mee difputen onnuttelick deedea 
verloopen den tijdt, die boven al in aclitinge te nemen was. 
Dat die felve difcrepantien ^orfaeck waeren^eweedt dat meu 
in \ laede yah den voerfz. Jare 1^72'. fop wanneer den Co« 
4|ngh van Tranckrljck' genoeghfaem openbaer betuygde, dat Iiy 

E 3 defe 



Digitized by 



Google 



FA6KL. r GASPAR) 



4tfe Lapfien vm 4fn Ooriogh «etgifjpim wUdbé nier b^4é» 
g^cparmneen en^ daor-gidiri«l)t im: deUbeniien* avor di 
Si^Aie V9Q dfn CapijaiDL <kfieffel ^4^ (fen Perfpoii vaa Siill 
UpjQgheyd, die meo Mc Miopfep ie M)ef^p, vsc hei 
aepmeiften van Krijg)is*volc|i, eode het hy eep verfam^lcn van 
df Middelen tot PefenCe van den Lfini(ei\ fierefluir^rt* en 
1^1 d9fr door (oe gekomen va|» dat ^^o vefi^ef deo Ca* 
iilaeh van Vfi^ckriiek in den Jaro 1679» den ïitaai met de 
\|^apenen aentalte, de &lve in ,hec uy^rtte fevaer lande pe» 
rijeHel .van hQren totalen onderganck» eede vfii^ gekomea 
lyasi £nd^ dat d^iè Provlntie daer vaq foo droevige effect, a 
hadde gevoelit ende gcfiQAeckt» dac d^ fplve niet gcÜQü^ipcn 
liras in veele Jaren dae^ van te fullen Hkpoien ; ende onder 
bet fwaere joc.& van eei^e Uytheemfcbe ft^geerio^he noch 
£}ude bebbcifi moeien fuchten » . en^ie eyqdelijpk m ^Qode 
gaen, indien Qjne Goddelijcke Majelleyt ^lyc Gjne pneynde* 
llcke goederüerenb^yt^ ba^> doqr de hpogb.-wijjfe^lQuduJxei 
onder he( dapper bt^eyc van hoogb gen;ielte Süne Hoo^ejd, 
daer van niet en hadde verloQ: ende dat pede.lvOQgb-rgew^^ite 
gijne Hoogheyd n^ de voorfz. veriofljqge, by de geineyne 
BonJgenooten, een gy eerden ende kracbtelicH hadde aenge* 
houden 9*^ ende foo veel inogelijck geefe^lueerf , dat dgfe l^ro« 
viDcie herftelt ende geconferveert mochre blijven. 
'Dat hare Ed; Mog: vervolgens eenparighjijclf: haddei? ge* 
meyut, dat niets beter ofte heylfamer te depêkent-ofte ce 
hobpen was, dan aen de eene ïijde, *t gunt ppcaiie jfpt de 
vooffz. difcrepantie gegeven hadde, i'eeneïpae| in ó^ gronÜ 
wegh'ghenomen, ende geampyeert mochte'Vèrcfep ;^qp dat 
men daer door niet vtrederw mochi^ Yerv9>lfpiï,*in fiip iwa^r^ 
dngelegentheden , als meo jegenwoordi^b bl4rie uyt^eAaen: 
Ende cat aen de airdéré Gjde erkent, ;nopl)t^ii weefden dé 
groote dienden, die 'het Ooorlupbcige jfluys van 0/*i7;9^i>/it 
foi ereélie eftde confervanê van dcfe Prbvintie ^ hadde ge- 
daen: Ende hebben over fulc^^ haer Ed; Mog'; eendrachcelijck 
geilefereen, gelijck de fclye defereerepby dtCeviy aen meer 
hüogh-gemelre SIjne ïloögheydt, ende de' WetteHcfce, Man- 
neltjkke kmderen, KMds-Einderen , ende Defcénden^en, epde 
verdere N«komdidgei^ d:é hoogh.gecieltë Sijne Hoo^jheyd,. 

' ' ' endf 



Digitized by 



Google 



PAGEU< GASPAR) 71 

" — ^g— — i^ 
end» MfM Wattige Mianriicke km4er^» Kin^Mndmnt D^ 
r^cüdtpieaf ende vefdor» Nakoip^gep, ip Wetiige HiH¥iP* 
IHA rullen komw c» procre/Mroi , her Sadtboud^^ Caj^ain 
emle Adiiiira^.0eiifnel(cb4p,,V» ^d^ Qver de hopghf^m^l- 
te Provintie v«q Ua«ch(, met tUye de digoiteyten» preén)}» 
n^den, prerogativeq , eode wtcrdjgheden , daer toe eeni(^« 
finu fpe^reod^, aieu uycgefopderc : eode du dienvolgende 
^ h^c Overiijdeii vaa neer booghfgemelce Sijne Hoogbey4 
(die h«er Ed; Uog: wenfehea eod^ bidden , dac Qqéi den 
M^e AlmachOgh £eer veele Jaren voprfpoede'ijckeo wü be* 
waeren, ende z^egcneUj) faec gemeke Stadhouder, C9|MUM& 
ende, AdpjraeUciisp Geaeiaei» van , ^de over de koof^gdm 
sielie PrpvjQfie v«a Vxiecbc» mei 41fl 4? voprft. iirM|mti|#ii^. 
tien» prerogi^v§ gff#<r)iii(;KedeQ t «)df waeidlgbedmi dm MHt. 
ffteaer^de. fl^t^ uytgf fqndert , /al Erven, fpQc^deem «id«. 
va/voerea.QP 4e:))4wielicke, W^tgg« ktodtreQ, J^itidi kiudei' 
reo^ Defi^endetien^ ^iide verdere N^fcooielingeQ , by hoogb^ 
gemelte Sijne Hoogheyd in Wettige Huwelijck geprppwe^u 
«ide by derfelfa Wettige, MftnneUqfce biaderea» IQedfrkMe* 
tan, Deibi^ndenten, eqde verdere Nakpnurih^beD lo Wdttigen, 
^welick te ^q&dkten. Ende is yoons by haei Mj Mogi. 
go«i gevondt^ eode verftaen , geliick baer Ed; ^g: gpa^ 
tlodep eode vevfb^ by dcfim, dat Uer van Brttve» i« te-. 
booriicke fonae. PQd4»r ker groote 2ii«el vim dea Unde» teeü 
behpeveo, v$n bQogbgenel» SJjoe. tfo^gbeyd», fiidf Sijpf 
Hoogheyds Manoelicke, Wettige kinderen « .PeCeemieBWit ^f^ 
de verdere Nakomelingen io Wettigen Huwelijck te pro« 
qreSereo, fidlea.g«d9pe0pbeerr weni^fi >. eflde QQpfe 4«(hCTtl. 
fi^ van dien üi ^^erdeo goToodeo len de» Hove, oo ^dfiQI 
^egiftceerc te w^adf». . 

P^( wMden boo^-gemelia.SiJQeiiM^ievd» in de vMrfg^ 
q^lueyi van. {tadtbowier fat werden geinoodnceen iZ dm 
gespeten Hove> .<om aideer g^InfUdleert te. werden « t^e^ im 
v^rfiacbt .end« .iQiecQOimiudeft i^den.fay idefe»» itgJbe^ 
rep t>\ i.; . 

En d^t vgrdm .IW defe .b««c 1^: If^: ftefolutieiw den 
Vo^cl^e kenniiTe ^ werden g^eyen » .dMf. dep. H<^ece £4if ^ 
y^^j» Rhe^df^ Heer van Renfwoude, Prefident van. dt fe^WI 

£ A *sUnda 



Digitized by 



Google 



FAGËL. (GASPAR) 



*B Lftndfl van Utrecht , Godart Adriaen Baron van Rhede vèn 
jimerangen^ wegens de Heeren Edelen en Ridderfehappen, 
en Mr. Sf.van Keütfityn, ecrfte Regetónde Burgermecfter 
mn w^en de Stad Utrecht, met baer £d: Mo; Secretaris 9 
len de T»ppen van haer Edr Mo: Vergader-plaetfe: 
- Is voorts gerefolveert , ende verftaen , dat wegens haer Ed: 
Mog: de fiiecke ter Generaliteyt daer henen op \ krachtighüe 
ftl werden gedtrlgeert, ten eynde by haer Hoogh Mog. he« 
Capitain ende Admirael Genèraelfchap aeu hoogh -gemelte Sijne 
Hoogheydt» ende Sijne Hoogheydts manudicke Wettige de-* 
ibendenten, by hoogh-gemelta Sijne lloogheyd in Wettigen 
Huwelijck te procreöeren, infgelijcks maefa werden gedefe« 
teert» ende daer van ten behoeve van meer hoogh-gemelte 
Stjo Hoogheyd , ende Sijn Hoogheydts manneiicke Wettighe 
defbtndenten» by hoogh-gemelte Sijne Hoogheydt in Wettigen 
Huwelijck te procreéeren» gelijcke Brieven in behoorHjcke 
fbrme, onder het groot Zegel van de Generaliteyt mogen 
werden gedepefcheen , ende uytgegeven. 

Zié daar» in een aaneengefchakelde order» alles ^tgeen door 
'den Griffier gefineet en beraamt was, om de overheerscb* 
tb Proi^tien onder bet juk van den Stadhouder te brengen ; 
waar van zig deeae' zelve Provintien thans trachten te ont« 
fiaan 3 ftukken» die in onze dagen hoogstnodig dienen gekend 
I» worden. Uit het vervolg zal blijken» hoe het Geflachc 
van FAQBL » altoos ten voordeele* van den Stadhouder ia 
werkzaam geweest, 

- Pmbl» (ntiHeoiBHicoLA as) Baron van bet üf. Kaomfike 
R9k^$ Generaal van de Infimterij van den Siaat; Luiienttnc 
Veld*Marfchalk ten diende van den Keizer,* Maltre de Camp 
Géneraal van de Legers^ van Portugal; Gouverneur Genenul 
mn Staats* Flaandereni Kolonel van een Regiment voec* 
^Ik/enz. enz. Ben Véklbeer, die zijnen naam, door uic^ 
lleelKnde dapperheid» -^téid en menigvuldige Krijgsverrfgtin- 
ge, in de Oorlogen van dien tijd, vermaard heeft gemaakt. 
Bi| Waë de zoon van Iiicolaas faoel» Burgemeester van 
ffifmeegen , Postmeestet Generaal van C^derhnd^ enz. die 

FzAJr 



Digitized by 



Google 



PAGEL. (FRANCOIS NICOLAAS) 7$ 

pAivcoiff KicoLAAS FA6IL werd , vut ziJDe jeofd ftf ain,* 
tot deo Krijgsdienst opgeleid, en diende, als Vaandrig, la 
bet Jaar 1672, onder het Regiment van bkbkhoffer, binnen 
Maaflriehs.' Qednniende het beleg dier. Stad, door de /Wrs-' 
fchen^ kweet sig de Heer pagel, in nitvallen en andere ge-, 
legenbeden, tp kloelunoedig , dat de Vorst vak waldec 
betty korc na het beleg, verhief tot den mg van Kapitein^ 
De Siadbouder, Prnu willem bb III, ooggetuige zijnde 
van veele zijner venigiingen, bevoidefde hem, na veiloop 
van vier Vdkliogten, tot Lnitenanr Kolonel, eir Kapitein van- 
de Gardes te voer, en, in h^t Jaar 16751, tot Kolonel va» 
bet opeofeva/Zefl Re^gini^t van xavbbgnb; Jkort vöör de 
Expeditie naar .Engeland i benoemde de* Prins hem tot B:* 
gadier, -en fteide bem op de lijst, der Bevelhebberan , wel^é 
lor dien togt waren uitgekoozen; fao£l bragt ook niet wdw 
nig toe, ter bevorderinge van *s Priofen öogm^ken. Nade.*^ 
band diende de Brigadier in Vlaanderen , en heeft lig,. In hec 
laar i^K)» ia den flag van FUurij ^ bij uitneemenbefd doen 
xieD.: De vijand, Ineer dan een derde Aerker, omfingelde dea 
Hoker vleugel der : GealIiS^rden, Oe Rttiterij daaraan nam do 
vlngt.* Het voetvolk, dus ontbloot, werd van vooren, van 
adteiea en van te? zijden, door de vijandeiijt^e Ruiterij en 
lo&otery, te gelijk aao^grepen. Nooit de^d eenig voetvolk 
pooter daadeo» dan dat der Geallieerden « bij die gelegenheid» 
De Brigadier deed' ^jne Batailjons vierkant front fotnMien^ 
'( welk door alle ile anderen gevolgd werd. l>^zit BwHiona 
Vnrrééz» gelijk men ze nc^emt, op alle vier zijden firont maa- 
kende, en in drje gelederen tot vuuren gereed zijnde» lieten 
4e vijanden, tot, op een pillooUchoot,^ naderen, en gaven toeu, 
ipet ze veel dapperheid vuur, dacgehecle Esquadroua ter nc« 
der vieleni %o dat de Frai^ahen hem eindelijk niet meer dur/; 
den aandoen, en, fcboon ^) het veld behielden, echter tweeen» 
dertig /hodaarden moesten ac^terlaatoi* Dit deed. den Henog 
VAV LUXEMsuBG zeggeu , dat het Spaanfche veetvêik jvonde^ 
ren hfid gedaan^ in den fiag van Racoii maar dat dit veg- 
ten der HoUandJche Infant erij alles overtrof:^ een l#f , aati; 
welken de Heer f agel geen gering aandeel hadt« 

Het veroi^arde beleg van Bergen in Henegenwen vericbafc^ 
E 5 ' • " * l^gm ^ 



Digitizefl by 



Google 



7t FAGEL. (I8.ilNC0M NIOOLAA^)' 

]}eiB» ia deo vcrfgenden Veidiogt, gefeftabenl om zijoedap- 
pprl^dd te tDooen^ legtti en Ijegar v^ ioQ«oop man» ooder 
bevel van den bekMamOen Genendü, «n ites Jcimdigften I|]g«- 
meur: ju>juFLBfes envAUBAZf, door i den Kturiog en den'-pta*^ 
pbin, in perruon umgonoedigd. Zijn ongnmeen bëlejd en 
grooie klocisiDoedigbeid^ in het verdedigen van die Stad ^ te- 
gen EO tol g^ogte magt, gevoegd lui zijnen ' aangewen^a 
i>ver, om den opftand der Burgen re -dempen v'dedeif dra 
n^em, dien de Heer faosl, in zo veele gevallep , reedk hnd 
verkreeg^o» niet, weinig vermeerderen* fhan^t den- Gonvor* 
neur; den Prins van beaoi s, voerde lii> het* opperfte gozag 
binnen, de SixA. De Veaciog nperd» ómf Maarc^ (n bet Jaar 
MSpj» gancach onverhoeds ^.^eavödr den. gewoooen djd dei 
VeldfPgts» do^ hec gemelde' zeer magng Leger y omiipgeldf. 
ep «lei 4e uicerde .woede a^igegreepen. De vijand veroverde 
meer dan één buitenwerk, ihaar werd *er celkeus^ mee dezelfde 
Woed(», weder uitgeilagen. Dit duurde tocddn^ April, wca* 
neer.de vitanden, in dien naoht,*me( een .^'slblijk geweid^' 
negen nureu agter den andecen •ftormden» : De^Koning van Etr*. 
gêlmd:. varzamelde; ln« arHerljl« zijn Ltgèr, bij. UaÜii.éuax 
bij . den. 7 berigt van den Gouverneiir onfi^ftig,- dit b{}«de*8iad 
nog 5 of '6 è9^g€n zou kbnn&A faoMen;^ De Kobilig befloocv 
taecoDCzec dan ii te ondêmeemen. r \}é Frs\^fthen\ jiMisallenE 
ficfai/n, bier ven de lagr'geiteé^en hebbende , deOden de Scadi 
Qp'datf'9'» andennaaf ^ mét de mrerfte wOédé;' iwe» reizib ag« 
vr.f^i ba^^Bgen-; maar wkiden leHteribi^tnergyoOt vel'iies* 
Hnig gedagcn* In ellé'deèife'ftormeil, iimrde:!Wgfldler oe^ 
genwootdtg; gevende* zljhê'bëvele» met de'g¥0G^fté-1>edaard«E 
beid eR*^p<ettenbe?dV möeSigendë OiM^t^' dn. gMee&en; 
door «jfrvoorbeeld,- ain:''t'^e)k dim oök'vMidtft gevolg- was, 
dat \ti fn ieder flerm, öve^ de duizend /df, 05 ah andefea 
lbbrl}ven •, btj^ de -twéèdóizend ' vijanden' WeeVén»,-' ^ordendeF 
zélfs,* W^en üm dte aanlta^^ vérfcbelden Prlnfétt en grèoceff 
ttniietHorgëkweist, • i ' 

Na dat de ^tad dns 'zeer dapper , van dèn 17 Maifrt rdc den 
8 Api^ , was -verrféxJigd, tegeii bet hardfte beïèg , dat'itog fn 
de "Nederlanden gebeurd wis, en de Franfihen Zig tot^eencri 
nieaweii'iianvM ger^d maakten, kwam, dien zeffdea dag, de 

Bur- 



Digitized by 



Google 



r AfiEL. (FR AUCOJB^ NHJOLAAS ) ff 

•""■■■■■■""" ' ' ■ ' ■•■■«■■■■■■l.^ 

Bnric^', opgeraid door de GeesceiiJUMM, gft&Mh mifiQQedig 

op de been. De zectig Oezwooresen vcrgfidarden. op hec 

8itdlii]l«, en verzogteto den Gcmvenieur te fpmekeiu Oe 

PtiDi begaf zfg, net den Brigadier, derwaurt^ Hrerr lii| 

rooet werden aatigeiiiefkr; dat de MIlHIe^ ved zuvkker la 

getal das de furged}» geenzints bëfkndwas, oin de Higjtert 

in toom* te houden, en dus baken Ifaiai om aan twee vijgiidei| 

ber hoofd ie bieden. De Gonvemear buiende z)g van aüo 

iredenfcffjke middelen en redenen, oin de hoofden tot b^^em 

gedachten te brengen. De Heer faocl, een van de onvers 

laagtüé Bcwêlbebfcerao, in Scacendienfl»^ Jus noemt heaa 

8TLvnit« bizf/n frervo^ op mtzrua^} berfteodde loedo aJltf 

zline wieli^rekwdheld*. De Buigera, daaoeniegen, zMttL:, 

Hu9Uiei Stad ^wom .4mi kogfib em èoackm. vetrwosu ; ai/ a^/taa 

lfifi9 gewaar .t4|i hnierwB -te rtrAeMe^» Faozl h^d », dieoi 

eigen luoxgep » yiotgeni sdiae geweipnt^, aUe posten imuw^QHe 

lig oBd^GZQp^ en voenf^ bon (eg|nnoet« dat ssij oog in.gMl 

I igt dagien dat gebaar tr vreezen haride»; dat hfj AmJdt^MÏGè 

wilde aanranBPB'; doch aHes was te*veigeef6ch^ OePrinft yjUI 

ntOEB eo de DiigiUlier zogton, door minnelijkei geTptfekfceii^ 

baa op den tboijl te hoodeni oor i\pg iden dag té winneo^ tpiwff 

dte de fiimera \iépen naai /'t tedbub*, fi:}vi6eoweii4e:. Jff V 

im^eri in V gevüer^. De ^oidrlfcIgffiBQ liepen ^lac e«9 tioak 

Mtr dea wiü » eg flb^geo de Chaéutde. Vede: poginges iver« 

dea toe^ nog m^geweedy op •de^voomaaaiflen! tot bedaatea 

te hrengeo. De Brigadier vertoonde 'bun» met dè grootte 

cordaaÉbcM» ^ de v^eeadaling^'«!ttea.aoed» geooègbac'- 

den oai de Siad KSgeo de fri^eken lé ^teidedigan , co. ebt du» 

de fiuigera ^eelvo biia lelreo metbeiweffleB^/te.wag&if al^.m^ia 

dat- de Koamg Hva*£vf^iand in. aüittogc^waa;^ oan^deïSaduo 

onuetnn; docb a^te^'W*? VttigtéloifVs;. :£)^:i>ezeitteg;, .On).niar 

krljgtgevancaieo tOty<)ldm# wa<t gm too d iaik^.vqfor'A^eJetv» 

ce xorgeo. De v^^V ?ióe cnleqk a» nagtig ifliff':)eiAcat[i^ 

hq^c, wu, stotegmaa^ode dit fehfüüteüik-Vtfittd .v|nMB«( 

aan, gaottfh oveibpdig ia het loeftaart.vm^ JMeeerHjkeivttfir*. 

waodap at^ndebmtvebesettia^.. Der idvphin, voor wteiMji^ 

voorbij» UQJAvï. betuigde bim zijo^BUiegen; vnageede /.o«« 

der andfffeg.» am 4lP JMgaditr f aoa^i h h^i tUa.iram' t o^a 



Digitized by 



Google 



IfAGËL; (FRANCOK NICOLAAS) 



Beer, dat nooit r/^iing f^ee meerder geweiJ is aarigegree^ 
pen / nccM met meerder, moed verdedigdl 

Geënt minder blijken van moed eo dapperheid , gtf de 
Heer FAOEL^ nt dai de. Koning van Engeiand hem tot: Major 
Oeneraal haé verhieven, eo het' Volg^ipde jaar, inbe^bcrugi 
beleg van Namen ^^ daar Wj ^ 's oagu .aisfchen den ia en 15 
JuUj , den tweeden na het openen der Loopgraaven» de vy» 
«uien , die in grooten getale waien uitgevallen, aodamg ont- 
viBg. dat zij, in ^e.grQOifte, yei wanring , te rug keerdep. Al- 
toos in het hceiftè yunr zijnde, werd .hij door een musket* 
kogel getroffen , .welke naderhand , onder het fchonderbeen , 
iii den rug, "Werd üitgefneden» Na verloop van nog twee of 
drie veldiogten, waarin hij even zeer uitmuntte, verhief hem 
de Koning toe Luicena&t Generaal. Kotoing. wU.lbm zcmd 
hem in *t jaar iópó , met een eorps van negen duizend man ;. 
om de ftedenen plaatfen , op de Flaamfchr kust , die, in iict 
betulea van Brwidfchaitinge i te» agreren wren, op' nieuw 
onder contributie te fteileot De Luitenant Generaal- posteer* 
de twee dniafend man omtrent Furnei , om de bezettmg bin* 
sente houden, encrok, met zevepduizend man , kngs deZee^ 
M digt ouder Duinkerken , van jyaac-Tuim twéé honderd ka*. 
nonfthöten op die corps gedaan werden.. Hij kwam, mei eeo: 
groot getal gijzelaar»» uil alie de omleggende pkiatfen', te Nieu* 
^c^f^ierngv houdende zulk een geregeld gedrag en goede 
order.; dat de vijaoden i op- den gantfchen togt, hem geene de 
ninfte vediindering durfden. coebrengen. 

Na den vrede van. Ri^wijky in het jaar 1709^ wanneer de 
Oorlog, om de Spaan/cAe Succesfie\ aanEvong,.werd de Heer. 
YüozL, all een der eerde eo ervaarenfte'Genemals, benoemd^ 
om betievena den .Graaf vak TiiAij/^et vliegend Leger» 
welk, hi4eri aanvang bij. Santé campeerde, te geleden. Hij 
waa hdt,.die^ op het aannaderea van de groote Armee, onder 
den: Marlchalk boufurs, den raad gaf ^- om de zestig ftukken 
kanon » met wdke.ditlleuie leger zig belemmerd vond, door 
middel van den vlsegendeo brug te- Santm , over den Rhijn ie 
zenden; het .welk ,,< hoe wtii niet zonder groote tegenfpmak , 
twee dagen voor de aankomst dèr Franfchen gefchiedde: en 
zeker ^ ter gdukkiger uoiev dewijl anden de geheele artfllerij» 

alze 



Digitized by 



Google 



FAGEL^ fFRANCOIS NICOLAAS> 77 

«]20 *er geene paanJeq waxai., om dezdvè te vervoeteo » nooiL 
ivendig hadde moeten In de btndcn der vifaaden vatt^ ; al het 
welk den aftagt niet weinig begunftigde. Zes weeken daarna, ia 
den aftogc van Oamrenbeek naar Ni}meigen ^ terwijl de geat 
liëeiden ie GrQe^beek campeerden , ondond *er een zwaar ge- 
Arhil onder de Geneiaals, hoe men zig v«n daar zoude redden, 
en bet vooraeemen van detk Viiand , die, mat buiten om te 
nekken, de Heden Grave en Nijmegen meende afiefnijdan , 
best zon Teihinderen. De Genenal rAGth» ziende dat vien 
elkander niet kon ver&an , en dat, door die verdeeldheid, 
de vi]and djd zou winnen ^ gaf zijne meeoiag te kennen , hoe 
öe manch moest geregeld worden, met emftig verzoek aan den 
C^raave van athlorb , zijnen raad te willen volgen* Deezt 
43flarin bewilligd hebbende, ontwierp faojel terftond deMarsch- 
route, namelijk van Mook tot Nijmegew: de flad en het le« 
ger werden hier door behouden» 

Geen minder aandeel had hij aan het algemeen ontwerp, of 

de dlspofide , kort daaraan , op dj komst dea Henogs vav 

MARLBORouGB, ffiet goedvlndett der meefte .Generaals , voor 

dien Veldtogt gemaakt , en aan de Scaaien Generaal ter goed* 

keuring gezonden ; als ook aan alle de verrlgtingen van diea 

Yddtogt; als mede aan de belegering van Bon^ met welke de 

▼eldtügt van het jaar iT% geopend werd. De Luitenant Ge^ 

oeraal fagel kwam, op den 25 April, met de Infanterlj, voor 

de fiad, daar hij den aanval, door den Luitenant Generaal or- 

BBX begonnen , ten einde toe commandeerde. Allerroemrug* 

tigst was zijn gedrag, geduurende dien gebeden veldtQgt, en 

bijzonder in den flag van Ekertn» Het leger der geallieerden was, 

door een veel fterker aanml , omfingeld en afgefneden. De 

Heer f40&l, die de agterhoede commandeerde, ziende van 

dijk, de Infanterlje, in eene weide, aan al het kanon, en 

alie de vijandelijke Bluiterlj en Infanterlj te gelijk bloot 

gefield, zwoin, nevens zijnen Adjndanc, door een water, ren* 

de , hl Toflen galop , naar die weide , en hield , met de voorsz. 

Infanterlj, tegen des vijimds Rnlterlj en Voetvolk, het aller* 

iHuniekklglle gevegt, dat ooit gezien is, en waarin hij zelfs « 

tweemalen , eens aan het hooft , en, andermaal aan een 

been, gewond werd ^ tot zo lange, dat zijn volk geen lood 

meer 



Digitized by 



Google 



rAGEL. (PRANCOtS NlCOl-AAS) 



^e^t hebbende , bij bttoetve gebood , de knoopen vftn de 
rokken In piaftce via Jcogols t« gebnuilceii : wèèotA hij def 
Ruiterijen <He toe oog toe niets ^gedum had» toeriep, dat de 
ItifanteriJ btare iriteille iingten had In 'c werk gelteld; dat bei 
nu baare béuft was ; daarbij vdtgendé, dat 2lj nioefcen fcaat 
niaaken ^ te overwiniieti of te fterven i want dat da tijand geert 
kwanjer wiMe gaeveiu Met eei» gebood bij de Infaacerij zig 
te operient en da Rnitarij door te laaten. Dir ger<Ebiedite, 
biet dar gei^OI|« dtft i^, kort daarop, verfebeldaa Esquadrons 
en HattaitjoAs overhoop wierp , «n deeli aan^ frakken hakra# 
2ljne omvai^getie 'wonden beletteden hem niet , den üag » tea 
einde toe , bij te woonen. 

De Baron PAdHL verzelde^ nog in dat aelfde jaar, 2o No. 
vember, ka Aél dek imtosir, Koohig vÈtiSpaftjê, naar Portugal ^ 
om da troepen fin den Staat, in dat gewest, te gebiadeo. D% 
Koning verklaarde hem 5 bij bet overreiken vao een gouden 
ftaf, tot Maitre dei Campi Generaal van zijne le^rs, op 
den zelfden dag, met en nevens den Hertog vAm scfivUBBHO» 
Generaal der Engeltthen. De Daron, willende ziiner Majeftaits 
iiand kusfen', omhelsde hem de Koning, met een zooderiioge 
ted^heid; ham vervolgens, onder de ilerkfte becuigingcö vad 
achting en gauegenheld, verfchetden naalan, op de fdiouderea 
drukkende. Dén Hertog van scnouBEac , op verzoek 
des Konings van Portugal , opontboden zijnde , welrd de 
Graaf VAV OALLOWAii hi zijne plaats , gezonden. Doeze was 
ilegts Luitenant Generaat , en wilde , echter ^ d» rang van 
Maitre dei Caiapi Generaal aan paoel niet overgeeveUé De 
zatik kwam, in den Raad va!3 Portugal f meer dan eens op bat 
tapijt. t)e meede leden oordeelden , dat de Baron ^ volgens zlf- 
nef eómmlsfie , dien rang behouden , en aangemeriu moest wór* 
den als een Portugeet \ doch anderen , die zijn gezag en nng 
ben^dden , bragten daar tegen in , dac een Engel fche Ganeraai 
niet konde ftaan, ondereen Geaaraal van da Kepuhliek. Gat 
toWAï vorderde, dat de Koning ham zon geaven ecna Com. 
misfie» geMjk 'aan dia van fagsl , doeh van een onder dag* 
tekening. Ofn zijn oogmerk te bereiken, bad hij bet Mintlle. 
tte vauf Engeland faistig gevallen , tot zo verre , dat Konhigfn 
AHBA dlar over fcltfeef aan H, H* Mogende , ^ie» uit be- 

leeft- 



Digitized by 



Google 



HGEL (ÉRANCOIS ïilC0LAAS5 f^ 



leefcheid voof to eeöe magtige ge»UI€efde , b«i middtfl vrt 
vroegere dagiekeu Inge , volgens Tefi>lQt!e v«i den sp t>éeeifft. 
ber 1704, 2lg Heten welgevallen, en den D*6n faöel of»- 
donneefdeti , zig daar naar ie Ibhlkkeü. Hoe teet ook dit mid» 
del den Geheraal (blieen te benadeelun, tct Liefde oo^thansiM 
de goede zaak, eu op dac dezelve gcene veragterlng moge lij- 
den , verklaarde de Baron zeer edelmoedig , aan den Koning 
en aan de Staatsdienaars van Portugal ^ dat nadien zijne fou> 
yrainen hadden goedgevonJen ^ dé Kaningin ifan Engeland met 
die Courtoijie te yerpUgten^ wij! zij het in haar e thagthaê- 
den^ '/ nadeel in zijn regard ^ door andere middelen te 
vergoeden f hij bereid was^ zig het voorgejlagene Expediënt^ 
fchoon zonder exempel ^ in den oorloge mist gehoorzaamheid 
te onderwerpen. 

De Konih^ van Pfftugal^ om zig nit die zwaarfgheld te red* 
den, gaf aaü gAllowai eeiie commisfie van den zelfden da^ 
turn, als die van i^AGSL, en nog eene andere vin den zelfden 
rang en dagtekening, aan den Graave van corsana , geivezea 
Onderkoning van Catalogne. De Marquis »as miras was op* 
perfte Veldheer ; de drie Maitrei des Campt Generaal , de 
Graaf «allowai wegens Engeland^ de Graaf coizana we- 
gens Portugal ^ en de Baron fagel wegens de Republiek , 
commandeerden , dewijl hunne Commtsflen van de zelfde dag- 
tekening waren, ^eek om week, omÈiddelijk onder das mi- 
»AS. Sommigen wild^ Bajadoz belegeren , en alzo in Anda- 
lujie Indriögéfi , ota Seyilie te vermeefteren. Doch fagel 
vertoonde aan den Krijgsraad, dat Bajadoz ce groot was, om 
met de troepen , die men hadde , te worden iogefloocen ; dac 
dit zoude z!/n, den os bij de hoorns aantetascen; dac men 9 
Volgens zijn ontwerp , rooesc zien in hec hart van Spanje te 
komen, om met de genegenheid der Ingezetenen, die, door 
lang draaien, zoude konnen verkoelen, voordeel te doen ,*^ dac 
dien den Veldtogc moest beginnen, met het bemagtigen van 
Valenza d'Alcantara , om in Castilie te koomen \ dat men 
vervolgens Albuquerque konde veroveren , waar door meo 
meefter zou worden van al het Land, tusfchen de faag en de 
Cuadiana; dac men als dan Alcaniara figtelijk zou konnen 
vermeefieren, welke flad zeef weinig verSetkt Was» als zijnde 

het 



Digitized by 



Google 



FAOEL. (FRANCOIS NICOLAAS) 



het weekfte barnas van Spanji. Dit Plan van fagel werd , 
door de iw«e Koningen, goedgekeurd. De Baron maakte d« 
fchlkkingcn tot het beleg van Falenxa d* Akant ara ^ en de 
Prins VAK lichtenstbik fchreef hem, den 30 April, eén zeer 
beleefden brief» uit naam van Koning karel, over de onde^ 

aeeming. ^ - j *. 

Het Leger kwam, den ft Mdj, voor de Stad, Faöel, 
^aags daaraan» in zijn weeklijksch gebied getreeden zijnde, werd 
de Stad, onder iijn beleid, op den 8» ftormenderhand , na 
een zeer hardnekkig gevegt, door de bres veroverd; met dat 
gevolg, dat^die van bet Kafteel, door fchrik bevangen» 7ig 
op den'^dfden tijd overgaven. Men trok van daar naar Albu^ 
querquet welke plaats men, den 17 , begon te befchieten; op 
den 20 floegen die van binnen de Chamade. De Prins van 
WCHTENSTIH wenschte den Baron fagel geluk , uit naam des 
Konings, wegens de behaalde overwinningen; het zelfde deed 
de Koningin Regeniesfe van Portugal^ bij eenen verpifgienden 
brief, gedagtekend den 26 MaiJ, De Baron meende thans, 
het beleg voor Akant arrat^i\MSï\ doch zekere perlbonen aan 
het Hof, die zulks niet gaarne zagen, brpgten allerlei hinder- 
paalen in den weg, om deezen, en alle andere voorflagen, die 
gemakkelijk waren uitcevoeren , «e dwarsboomen. 

ZAÏs bleven eenige voomaame mannen niet buiten verden* 
klng. De Hertog va» cadaval was getrouwd met eeoe dog- 
ter van den Hertog vak armagmac, Opperftalmeester van 
Frankrijk. De zoon van den Marquis das minas had een 
dogter van den Marfchalk van villbrÓi. Men onderfchepte 
cenen brief van -de vrouw van zéker Portugeesck Heer, vol 
van uitdrukkingen, in 't voordeel van Frankrijk, baar Vader- 
land, De Hertog vak cadaval werd openlijk befchuldigd, 
den Oorlog tegen Spanje te hebben tegen gehouden » zo iiog 
bij konde, / ' 

Ook moet men aanmerken, dat de Fortugeezen, doorgaans, 
20gten, de naast gelegenen plaatzen te vermeesteren, om bij 
het einde van ieder Veldtogt weder thuis te konnen koomcn* 
Hier bi] kwam nog» ten nadeele der algemeene zaais^ de ja- 
louzij der Generaals, die niet konden verdragen, dat een plan» 

van zo groot aanbelang, door een Hêllandfcben Generaal al- 
lee» 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (FRANCOIS NICOL&AS) gt 

]ecD gea;aakCy 20 veel eer zou onunoec6n« Trouweas, üic 
was de eeiQe retze nieE , dat de beste ontwerpen^ uit enkele 
jalouzijy gedwarsboomd werden, l^t geei^ de wangansc, te» 
gen den Heer fa gel, nog meer gaande maakte» was, dat de 
beide koningen , op eeneu tijd, tet den Baron zeiden « dat zij 
overtuigd warend dat men niet heter konde doen, dan de 
piafis , door hein gemaakt^ \e ^agtervolgen. De Baron , om 
de afgunst tegen bem te doen (laaken, antwoordde, dat ieder 
Gentvaal zijne gedachten over de operaiien in gejchrift moest 
overgeeven; een inval, waarby de Koning van Portugal y die 
daar door ieders bekwaamheid ontdekte, zig zo #el bevond , 
dat hij daarover, meer dan eens , zijn genoegen aan den Baroa 
betuigde. Maar dewijl de zulken , die door enkele gunst warea 
opgeklommen, dus hunne onbekwaamheid niet konden verber- 
gen, zo 'verwekte dit, cp nieuw, een heimelijken haat tegen 
hwm. De Baron, zulks niet vermoedende, had- zijn ontwerp 
tot geen ander einde voorgclleld , dan om de beide Koningen, 
\ Miniilerie en de Generaals zelve in flaat te ftellen, om ieders 
gedagtea te ovcrwegwi , en uit allen het voordeeligfte plan te 
kiezen. De Admirauie van C^y?/*/^ , 'had , al vóór de korafte 
der Engelfche en • üüllandfche GeiTeraals , de Invafie van 
Spanjg, aan de Miniilcrs vin Portugal ^ afgemaaid, als eene 
zogemakkelijke zaak, dat de Portugeezen ^ in flaap gewiegd, 
geene toebereidzeis gemaakt, ja zelfs niet voor voorraad van 
Graanen gezorgd hadden , om een Corps in het veld te do;:n 
'bedaan, veel min om lecs ' met vrugt te kunnen ondemeemeo* 
•f Was voor de evengemelde Grooten ^ die den Oorlog onder 
de hand dwarsboomden, geen zwa^ir werk^ de anderen in die 
denkbeelden van gemakkeiijkheid te koefleren.'enom den tuin 
te leiden, ^e zaaken bleven, nietiegenilgande de menigvuldi- 
ge vertogen van den Baron, aan'gaande de noodwendigheden 
voor de troepen in het veld, in 't zelfde verzuim; tot zo 
verre, dai facel, geene verandering te gemoet ziende, ein- 
delijk he"i befluic nam , Portugal, met verlof van zijne mees* 
ters, te verlaateiï, lieve; dan zijnen roem, ten koste vaii 
veelvuldige perijkelen en voorgaande roemrugtige dienften, te 
wagen, bij een Leger, van al het nodige onvoorzien i en waar 
van niets goeds kon verwagt worden. . « 

XV, PBEL. F Ter- 



Digitized by 



Google 



83 FAGEL. (FRANCOIS NICOLAAS) 

f 

Terwijl zijn verfof onderweg wa«, werd tot de belegering 
van Badêjoz beOooten. De Koning van Portugal^ mee den 
Baron ^«en in gefprek syjnde» zeide tot hem : Ik weet ^ dat. 
dit beleg met uw gevoelen niet overeenkomt^ maar ik heb 
het moeten toe/le^ftmon : dut verzoek en bid ik u , Vr mede 
in te fiemmen* Fag&l antwoordde , dat de wil van zr}n^ Ma- 
jeftelt voop hem eene wee waar; maar dat hij klaar voorzag , dst 
die ondemecxfting niet wel zou aOoopen. Hij vertoonde hierop 
de grootte en llerlcte der plaats ; de z,walcheid van het Legct ; 
de nabijheid der vijanden , die veel flerker waren en bijzonder 
in Ruiteri}»%>m ze te ontzetten; hoe zeer het aan al het noa* 
dige 'ontbrak ; behalven dat de onophoudelijke regen, in de 
maand Oétober, de gronden zodanig onbruikbaar maakte, dat 
de paarden tot den buik toe 'in de klei zakten; dat ook, nl 
\trare dit zo niet, de Artillerij van paarden onvoorzien was, 
en dus niet dan door osfen » 't geen zeer langzaam voortging , 
Kon worden aangevoerd. Men zou he; beleg op' hec einde van 
September beginnen. De ]3arou ontving, op het einde dier 
maand, te Elvas^ alwagr alle de Generaals bij een gekomen 
waren, de Refolutie van, ïL H. Mogende van den 2 Septem 
ber, waarbij hem verlof gegeeven werd, iiaar Holland wetftr 

, te keeren. De Ambasfadeur van Portugal in den Haagt ^ had 
zijnen meester , van die Refoluue, reeds kennis gegeeven. De 
Koning zeide, bij die gelegenheid, tot zijnen gunfteling, den 
Graaf vak soürs, in half Pörtugeesch en \iv\i Franse 'i : Zo, 
7AGEL de Armee verlaat y ben ik verhoren. I)e IConing'zoiid 
zijne beide Secretarisfen , roquemontero en wtNOozA, 
aan den Holt^indfchen Miniüer scHor;£NBERG, die te Lisfabon 
refideerde, fiem te kennen geevende, dat zijne Majelleit een 
Generaal van, zo groöte bek\vaamheiden ervaarenheid , in deeze 
omflandigheden , onmogelijk ontbeeren kon ; dat de Koning 
daar over wilde fchrijven aan zijnen Minifter iu den Haag , 
ten einde het gegeeven verlof mogt worden ingetrokken. De 
^Löxkxng zond gemelde zijne Secretarisfen . voor de tweedemaal , 
aan schonenbrro, met diezelfde boddfchap, en fchreef zelfs 
aan den Baron. De Generaal fagel, zig aan de verzoeken 

' des Koniuga overgeevende , begaf zig naar de Armee . 
waarin h4$9 deo 8 Odober». Yier dagen na het openen der 
loopgraaven, aankwam, 

"' Cal- 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (PRANCOIS NICOLAAS) ^ 8^ 

• 
G ALLO w AI 9 die het beleg ondeinomen had, bragc hem in Je 
loopeiraaven. Terwijl de beide Generaals op ecne batieiij (Ion • 
dan, kwam *ereen kanonkogel» die den Bardu den opflag vai\* 
dtn mouw \k'egnam. en den Graave gallowai de regeer arm 
verpictie 9 zo dac het b^ei den Barop befpatte ; die vervolgecs 
tet beleg op zig moest ncemen. Den volgenden diig ontving 
men tijding > dat de vijanden, over de Qitadiana getrokken 
vk-areii , en o^ hadajoz -aankwameu, daar zij, vau dien kant, ' 
een hoop vers volk inwierpen. Dit noodzaakte de Gtallieer- 
don , het beleg op te breeken , door dien de v^and , met een 
veel ftetker Leger j 'm de sabijheld campeerde. De afcogt ge* 
Icnicdde op liiaaren dv^g^ 'm het aanzien van die talrijke Jeger- 
magt, zouder dat 'er édn eenig foldaai, of (luk gefchut vér- 
luarcn ging» fc^foon men flegts eenen nagt tijd had gehad, oni 
zi^ toe den aftogc gereed te maaken. 

Hec gedrag, welk de Generaal zijne troepen deed houden, 
benain den vijand» hoewel *^ maar een Riv^rtje (ia Casja) * 
tUbfchen loeide was, bet welke hij, over den Brug, ie IlaJa* 
jvz y kon pasieercn » den lust om zig van die gunftige gelegen- 
beid te bedienen. De Baron fagel had , bij zijn vertrek naar. 
Lisfahan^ de overige Generaals gevvaarfcliuwd , dat zij», bij 
altijcn zij Badajoz wilden ant^isten» alvoorens r^^/avfr/y, een 
klein Steedjc twee uuren boven Badajoz , moesten verllerken, 
om van daar het beleg te dekken , en den vijand te konneu 
ophouden. Doch dit was door hun verzuimd. Hec beleg was 
slet begonnen , of de vijand » die bi;na lo uuren van BadaJQz 
campeerde, vok, in allerhaast, naar Talavera^ formeerde at- 
daar een magazijn; van waar hij, in den tijd van twee uuren ', 
het beleg konde overvallen , voor en aleer de Geallieerden *er 
ecnige tijding van konden bekoomen. 

Uit öx alles blijkt middagklaar, dat bet onmöoglijk \$^ oo- 
gerijmder en te gelijk boosaartiger te werk te gaan , dan ge- 
daan is, door den Schrijver van zeker boek, dat den naam 
voert. Conduite de Com/e de Callawai en Bspagne & en Pow" l 
tvgaly m den Jaare 171 1» te Rotterdatn gedrukt; waarin de 
Schrijver , met ecne onbefchaamihefd zonder wederga ,« enkdl 
ora anderen van dien lak te bevrijden, de onberadene belege»- 
ting van Badajoz op dén Oeneraat fagzl fchnift, die o»* 

,F 2 dor- 



Digitized by 



Google 



84 FAr.EL. (FRANCOIS NfCOLAAS) 

• 

dertiisfchen , zo als wij gezien hebben, •er völftrekt tegen was, 
en enkel door zijne bekwatmheid, de GealliSerde Armee ulï 
*hec gevaar redde*, waarin zij, door die oodemeeming , ge* 
bragc was* De Schrijver, echcer, zegt daarin, onder ande* 
ren „ dar indieb oallowai z^n amVrniet vedooren liad , of 
,, zo men de difpofitien, bi} hem gemaakt, om de Stadnaau- 
,, wer intefluiten-; hadde gevolgd, de Geallieerden deeze phac» 
y, zekerlijk zouden hebben vermeesterd, en dammen alzo hec 
,^ kwaad fucces, van die onderneemtng , aan niemand, dan 
p, aan den Generaal fagel koi coefcbrijven." Om de eene leu- 
gen op (de andere te flapelen, voegi hij daarbij „ dat de 
„ Baron, geiiiformeerr van de gerngcen, die rau hem liepen, 
„ 'verfcheidene fcbrifcen tot zijne verdediging deed drukken, 
9, maar dat men bem des niet te min altoos l^efchuldijgde vail 
„ onagczaamheid , als dip , de marsch der vijanden niet weten- 
,, de, voor ze in bet gezigr der Geallieerden waren, en hot ce 
* „ laat was, heteontzet van de^qul zogt te verbinderen." Waar 
Is het, dat de vrienden van den Graave vah galcowai, op 
dien tijd, dezelfde valschheden verbreidden, als uit de Condui- 
• te zijn aangehaald , ten laste van d^n Generaal ; dodi zekere 
oud^rfchepte brievan , van den Marfchalk van t£S8e , gevoegd 
bij de fchrifteiijke berichten van verfcheidene Generaals* en 
Adjudanten , ontdekten het bedrog van die uitdrooizel ^ en 
overlaadden de Autheurs daarvan met fcbandCr *t Was dus eene 
dubbele laagbeid , dit bedrijf , waarvan het oobeflaanbaare reeds 
lang bekend geweest was, zes jaaren daarna, nog eens op te 
warmen, om , ware het njooglijk, den Graaf callowai ,*tin. 
dermaal, ten koste van den Ihllandfthen Generaal, bij hei 
. publiek te veromfchulüigen. Fagel had, het Jaar te vooren , 
wanneer men Qvidad Rodrigo^ tegen zijnen raad, belegerde, 
(*t geen ook kwalijk uiivjel , ) reeds in den zin naar Holland 
te keeren; terwijl de Koning, zo als wij gezien hebben-, deed 
al wat mooglijk was, om hem te rug te houden; geevende 
\ bem , boven zijne vleiende brieven , een gefchenk van zes dulr 
•2ettd Crufados, in vergoeding van zijne pakkaadje, te Salva^ 
tera yerlooren. Dit alles, gevoegd bij de tijding, dat 'er, 
binneo kort, een fecours van volk en behoeften, uit Engeland 
fn Holland^ Qond ce koouien^ datd bem toen van belliut 

veraa- 



Digitized by 



Google 



FAGEL» ( FRANGOIS .NICOLAAS ) «5 

veranderen. Boch ziende dat de zaaleen , door de ilegte dL 

redie, lings boe metr verliepen, vertrok hij, eindelijk, rn 

de maand November, in het Jaar 1705, met het Schip van 

den Vice- Admiraal van der dussên , ^aar Hö//<g«^. De ïConiflg 

van Portugal beljiatte hem met een ei'^enh^ïndigea brief aan de 

Sraaten Generaal, behelzende , ^ ouder anderen, „ dat hij den 

», Baron faoel niet had konncn laaien venreklccn, zmider bij 

M deezen haar Jloog Mogende te verzekeren van het groot 

„ en welverdiend vertrouwen en de agtmg, welke hij altoos 

,, had gehad voor den perfoon van d^o Baron, nis Generaal 

yy in dienst van H. H. Mog., om zi/ae voortre%l»/ke dien- 

», den, aifoos waardig de uiierfte attentie van H, IJ. Mog.^ 

>, ÓQwelke^ geproportioneert met de groote bekwaamheden 

99 en zonderlJDge dienden , bü don* Baton . aan zijn Rijk en 

^9 aan de gemeene<zaak gedaan, zijne 'Majeileit altoos zeer 

„ aangenaam zoude' wezen." enz» . 

De Generaal faoel kwam , den 6 ^December , in Hoü^nd, 
(n werd xnec alle tekenen van achiinge ontvangen» Hij had 
vervolgens een groot jjeel aan de overwinninge bij Ramme 
lies; aan de verovering van Doornik ^ waarbij hij eenen aau« 
val commandeerde ; aan den vermaarden ^egcpraalg behaald 
bij lialpaktty afwaar hij, voor dat het werk aan den gang 
^va5, meer dan tienmaaleni^ door het vuur van 's vijand^ ka-" 
noD, van de eene vleugel naar den ander rende, om aJIes in 
beweegiüg te brengen. Ook was de fcliikking, tot den aan- 
val op den ifnkc^ vleugel d<tï Geallieerden, door den Getre- 
raal fao£L gemaakt, en door de Gedeputeerden te velde 
goedgekeurd, Aan alle de Officier^ onder hem, wees hij 
kannen post aan, en gaf de lodrudien, vervolgens, teneinde 
toe, vegtende als een Leeuw, en de Regimenten, reis op 
r;.'is, met den zelfden moed^ tegen den vijand aanvoerende. 
De Hertog van jaarlrorouoh verkoos hem, in het Jaar 
1711, Oin het bevel te voeren » bij het beleg van houehain ; 
eeae ondemeemyig, die dè vermaardfte belegeringen der voor. 
bcdene lijden overtreft; als zijn de bezetting talrijk, en* van 
;!les wel voorzien. De Franfchen^ ten getale van ico,ooo 
nan, 'hadden , door hunne verfchanzingen , ^het Leger van 
twhsin zelfi belegerd, en wel van 2.0 nabij ^ dat geen ^ 

F 3 . ^xa* 



Digitized by 



Google 



8tf FAGEL. <FRANCOIS NICOLAAS) 



rausket, in het Geallieerde Leger, werd afgeftboten, of de 
Franjche Generaal kon den fchoot hooren, en den damp 'er 
van zien opgaan; zijnde de Franfchen ,&A de Geallieerden , 
gcisoegzaam, door elkanCer gccampeerc. In wfcervvil vnn dit 
alles, werd de bezetting, door den wakkeren. r Acer. , in het 
gczigt van zo magtigen vijand^ binnen twintig dageh, krijgs- 
gevangen gemaakt. Een Qfficier van de Geallicerdens fchreef , 
in ecnen brief, geplaatst in de Mercure galant e van de 
maand September: van het Jaar 171 Cr aldus „ Ik admiree- 
re heel zeer de verkiezing van den Generaal fagel, 
*' (bij den Hertog van MARLBOROuetf ê:edaan) om dc<iK-e bc- 
*' legering te commandeersn ; het goed Aicces kroont alle rJine 
? ondernecmingen en heeft die verkiezing gerechtvaardigd. De 
\ Generaal fagel gaf zig oneindig veel moeite v was geftaJig 
^* in de kfepgraaven'; onvermoeid milddadig; alle dingen zelf 
'l'bezigtigende; helpende deordres, bij hem Zelven gegeevcn , 
'' relf uitvoeren; mee je^er oogenblikr ^ kostbaar in den 
** Oorlog, zijn voordeel doende: Voornamelijk in deeze gqle- 
" genheid', daar een magiifee Armee, op eeji musketfchoot 
*' no, bij ons was, eü nog daaglijks onder het werk aangroei- 
' de, eriftiïiet een hand verdraa!«is alles kon omkeeren. De 
* berken en loopgraaven, zo vernuftig, zo*konftig aangelegt ; 
'*, dal listig uiideelen van tabiak onder de vijandelijke foWatcn ; 
*' die bèbendigheicl omtrent het verbreiden van geruchtea , om 
*' hcmteverfdirikketf; de mijnen hier door uit hunnen monden. 
![ dekt; de kanon fchooten zo ter fnee gelost, ómhetdesfein der 
vijanden op Douai re leur te Hellen : kortom zijn gantfdie 
', handel, van het begin tot het èinde^ overlioopt hem met 
glorie; De verovering vén Üottchai^i zal, door diiizend 
]', uitblinkende daden, haaien glans behónden, zelfs !n het 
'l, midden \txi .Hochged , R/ftritiiei , Otê den aarden, Malplü- 
„' quet en zo ve^e «ndere uitfteekende overwinningen ^ de uit- 
'*> voering van dit wonderdadig beleg, zal den naam van f\- 
^ CEL eeuwig doen leven in de Hlftorie.*' • 

ïii het volgende Jaar 1712, commandeerde de Baron het 

Leger, 't welk, in het begin des Veldtogts» bij Bouchaitiy 

over de Rivier, •campeerde ; en belegerde ven^olgens de ftcrke 

. vcsiinij Qftestioi , waarvan deBezett-ng, binnen w«iftige<?ngetit 

.. "" *^ ; zich 



Digitized by 



Google 



FAGEL. (FRANCOIS NICOLAAS) R; 

zich moest krijgsgevangen geeven. Dus roet laurieren belaa- 
den, begaf hij zig, na bet fluiten van den Uirechtfchen Vre. 
de, in het Jaar 1713, in zijn Gouvernement Sluii en onder- 
iioorige derkten, en is aldaar, den 2:^ Februari], 41 hec Jaar 
171 8, overleden, aan een gezwel, tusFchen den hals en den 
rug, daar hij eertijds met een kogel getroffen was. Bij de be- 
graavenis, overeenkomftig met zijnen rang en verdienden, zag 
men het paard van bawilje, bereden door een Offioier in har- 
nas, met den ontblooien degen in de hand, en aan wederzijde 
een dienaar van den Generaal. •De Kornet; de Guidon, met 
het devies van den overledenen: Je ne Poubiieraijamais^ het 
wapen ,• de domhoed ; de de^en ; de (laf van kommando ; de 
handfchoenea; de fpooren; de lijfrok, werden, elk dooreen • 
Officier, op een fluweeleh kusfen gedraagfn. Hierna volgie 
de J/jkkoets, in de geda'ante van e!n iriumfwagen, befpanjfca 
met zes paarden , geheel met rouw bekleed; de koet-^ier en • 
voorrijder waren met lange rouwmantels orabangen. Het lijk, 
in een gewast kleed omwonden, lag in een dubbele kist, mvt 
zwart flüweel'geboord met zilveren kamen, en daarover hot* 
ceremonieWeed ; door vier Moold-Officleren werden de (lippen 
gedragen. De Krijgsraad , de Wethouders , Predikanten en 
Kerkenraaden der Steden Siuss , Aardenburg en St. Anna , en 
alle de Burgers en Inwoonders, volgden den trein. Vooraf 
éing hfex Regiment Van den Commandeur der Stad Siluiii zijnde 
de Officieren i vaandels én ge weeren der Officieren van het zel- 
ve 'alle» in den rouw. Het Ji|k, bij-de Kerk op een baarge- 
lee zijnde, werd van de Officieren van het Regiment, \ welk ' 
2ig bij de Kerk gerangeerd had, ittei het geweer gegroet, en 
onder het drfemaal losbranden van het kanon en de muskecterij 
bijgezet.* 
Wat aangaat de lichaamsgef!alce van dea Hee'r fagel; Hf/ 
, was rijzlj; en zeer wel gemaakt van perfoon. Zijn moed en 
onverzaagtheid waren zonder wederga , en gingen zelfs zo ver- 
re, d.jt hij meer dan "eens gewaarfchuvvd werd, dat hi; zig te 
veel bloot gaf. Liefde voor het Vaderland, en zujt haar v^aa« 
ren roem; al' cos teganwoordig fn het heetfte van het vuur; 
kennis van de terreinen ; kundig in het fchJkken van de aanval- 
ien, by (laan van campementen, en het regelen der mar^chrou- 

^4 ten, 



• )ijit^edby Google 



8« FACr^L. CFRANCOTS NTCOLAAS) 

ten; uitmuniend bekwaam in het belegeren van Steden» en om 
derzelver zwakte te kennen; nooit gevaar te ontzien : dit alles 
bezat de Baron fagel in di^n hoogden graarf. Nimmer was 
een Gei3feraal naauwkeuriger omtrent de- goede order en krijgs- 
mgt, of oplettender, om, door een waakzaam oog, alle ver* 
rasfinge voortekoomen. Een Leger onder zijn bevel hebben- 
de, was zijne gewoonte, driemaal daags, alle de posten zeif^ 
te bezigtfgen, In eene belegering zag men hem zelden zijne 
kleedereu en hjarzen aflcggetj, voor dat de Stad in zijne magt 
"was. En daar "de foldaatcn gjwóon zijn, de degen re tellen, 
dis. het hunne beurt is, in de loopgraaven te moeten zijn, be- 
zogi hij dezelve njede driematl daags, op alles naauw.eurig 
9gt geevend^^ om de nodige orders uittedeclen, en het volle 
^o^ zijn voorbeeld aamemoedigen» Nooit kon dus een 
Schrijver, als de hier bovengameldQ, met lomper leugens voor 
den dag komen, dan hij, die in de Conduife du Comu de 
Callowatj^ het Karakter van dcezen Held tradutCs te bezwal- 
. ten, of zig zelven meer verachtelijk maaken.dan door deu 
Generaal faoel van onachtzaamheid te befchqldigen.^ Een van 
de niinfte Officieren behoefde 'er flechts toe gekoozen te worden ^ 
0(n hem te logenÜrafFen ; de onachtzaamile foldaat was, in 
dien tijd , . daar toe een tvenvoldoende getuige* Schoon wij 
tiiet voorneemens zi/n , eene lofrede op den Heer faccl te 
jfchrijven ,. kannen wij, echter, niet nalaaten , der waarheid 
liulde te doen, en uog iets' van hem te zeggen , \a d^ hocpe 
dnt zijne lof zal dienen eer ainmqediginge eo ondenicUiinge 
Tan hun, die zig in deft Ii(rijgsdienst reeds b^geeven hebben, 
pf nog zullen begeeven. • Ten dien einde zullcji wij melding 
jiiaaken van zijne onbaatzugtigheid , de echte proefdben vatf 
<Je trouw eens^Krijgsmans. Geduurende het beleg van Rijifcl^ 
jnet een Corps in het' Feurner gebied leggende, beval. hij de 
opgezeeteoen van *t Ambacht, eeulge duizend zakken tarwe 
voor de Armee te leveren. Men bood hem, onder de hiyid, 
vijftig, duizend guldens in goud , als hij dat bevel wilde in- 
p-ekken. Doch verre van zich door goud te laaten verblinden, 
oniftak bij in billijke verontwaardiging, enbev^, de tarwe op 
ilïiattden voet ce leveteq. 

Af- 



Digitized by 



Google 



FAGEL.(NICOLAAS) f^ 

Afi^cerig vao de middden» door welke een Genenuü in Haat 
h, zijn beun ie maaken, en zich te venijken, was, in te- 
gendeel» zijne gewooncie, fauvegardes en paspoorten, om 
oiec, op eene edelmoedige wijze uittedeelen. 

Wij zwijgen thans van zijne burgerlijke deugden, die iiem 
siet minder geacht en bemind maakten, en die men vindt op* 
setdd, in eene lijkrede, over hem gedaan, door hattinga , 
den 2 Maart, in het Jaar 1718, in de groote Kerk te Siuis. 
Men zie verder van hem, de meeste Schrijvers vattzijnea 
tijd, » 

Fagbl, (mcoLAAs) was, geduurende tiet Jaar 1674, Lid 
dor Kfegeering van Nijmeigen^ en gaf, op dien tijd, é^ 
grootffe blijken , dat hij , even als alle anderen vin zijne maag* 
/cfaap, ^ets onbeproefd wilde laaten, om den toenmaaligen 
Stadhouder ecnen onbedaanbaaren trap van grootheid te doen 
bereiken ; onderdeunende de aanflagen van zijnen broeder, den 
Raad-Penfiooafls , zo veel hem mooglijk was: waartoe bun 
beider zwager , wjllem v^n hoexelum, en deizelfs fchoon* 
zoon, KOENRAAD KLEiiE t Secretaris van Nijniêtgen^ hun de 
bebuipzaame band booden* Deeze, die voor een man van ver* 
(hod en eer bekend was, hield, op aandrijven van den Raad* 
Penfionaris o.*fagel, welke, omtrent deczen tijd, met verlof 
der Staaten van Holland^ een keer naar Gelderland gedaan 
had, de Kidderfchaji van *t Kwanier vjn Nijmeegen voor 
oogen „ in welken flegcen (laat de 'geldmiddelen .vaii het ge« 
„ west, door den Oorlog, geraakt waren » en hoe veel vopr^ * 
,, deeV men zou konnen vinden in de befeh^uiing van den 
„ 'Prinfe , Indien het hem behaagen mogt , de opperde mage 
„over Gelderland te aanvaarden/' Men voegt %r bij, dat 
hij zelfs aan fommigen te kennen gaf, „ dat men fp,oedlg 
„ daarop diende te befluiten, wilde mén niet ^ door Holland ^ 
„ daarin verhinderd worden.^- Van. hozkblum en iricoLAAS 
TAGEi^ voerden iu de Stad» bij alle hunne vertrouwden, dezelf- 
de taal. In de twee andere Kwartieren werd dezelfde voor- 
flag, door lieden van hunnen aanhang, gedaan, eiL op alle 
moogltjke wijzen den leden fmaaklijk gemaakc De flaaflche 
Ridderfohap , die alleen daar voordeel «bij behaalen kon , neig^ 

F 5 'de 



Digitized by 



Google 



po TAGEU CNfCOLAAS) 

de *er gereedlt|1c me. Maar, gelaikig ontbrak hun de magt , 
om 'er raede voontcgaan: dewijl , gm. idMur toe befluiten, eené 
Leodichaps Vergadering moest beleid worden; waartoe de 
Regenten, in de. Prowatie GeUkrimidy sa liet vertrek der 
Franfchetiy ücgts bij voomiad aangefteid, buiten bijzonder 
verlof van den Stadiiouder, uiet bevoegd geoordeeld werden. 
Die van Nijmctgen » den Prinfe daartoe verlof verzogt heb. 
liende, werden door bun, den a.Janüarij, in het Jaar 1575» 
femagiigd» om als cene Provifioneelt Regeeréng dier. Siad, 
over eenige zaaken , den dienst van de Provincie betreffende » 
de Ridderfchap en Gemagtigden tot de Provifioneele Regee- 
mg in de andere Steden van bet Kwartier, te mogeti famen- 
roepen» en ook, des noods, te mogen raadplegen met de «n- 
dere Kwartieren, uit welke de Provsfiatieele Kegeeringen van 
Zurphen en Arnhem insgelijks gemagtigd werden^ om de 
Ridderfchap «n Steden van elk Kwartier te mogen verga- 
deren. 

' Dit XQi'to verre bekoipt zijnde, kwamen de Kwartieren « 
'kort daarna, bij een. Na eerst afzonderlijk, en daarna onder# 

. ling geraadpleegd te hebben , namen ze, op den sp Januarij, 
een eenparig liefluit, om dtn F rins van oranje, tn deszelft 
tnannelijkt nnknmelingen ^ uit erkentenis zijner uitftekendt 
dienfitn^ de Hc9ge Regeerittg des ^órstendoms* Gelder en des 
Qraaffckapi -Zutphen aantehieden , onder den titel ran Her» 
uge van Gelder en Graave van Zutpken; een aanbod» 
waar mede de vrijheid van dat gewest» roet éóned flag« ter 

• neder geveld werdi In de Steden had men » door allerlei mid- 
delen en wegen, bet zo verre weten te brengen, dat de zelve 
daartoe mede gcllemd hadden. Daagd daar aan werd den Prin- 
fe« die zii te Zuilenftein bevond, kennis gegeevett van dit 
befluit, *t welk zeker buijen zijne voorkennis niet te weck ge* 
field en genoozpeo zalzijn. De aanbieding van deeze nieuwe 
Hoogheid , was heiö » buiten twjjïïel , aangenaam ; doch hij 
vond niet raadzaam» dezelve aantene^meh ofafieHaan, zonder 
alvoorens de gedachten der andere Gewesten daarop verdaan ce 
hébben; welke hij voorts^ innam» houdende zig» inmiddels 
ie Zuilenfiein » Amerongen en Dieren met de jagt onledig. 
De Heeien, die hein verzelden, dronken dikmaals» over den 

mal- 



Digitized by 



Google 



PAGEL, (NICOLAAS) en*. j» 

mvilti}d\ 'op de gezondheid van den Hert&g€ van Gelder ; j«, 
een hunner was laag genoeg; de gezondheid yan den Graaf 
van Holland inteftellen ; 'c welk evenwel , zegt men , door 
den Prins lL\v:diik genomen >verd. Die van UtretJu » ais on* 
derhec dwanffjuiL zugtende, raadden dei Stadhouder > htft aan» 
bod te aanvaarden, eh ^ven»*er hem, kennis van di^orvier 
Gemagtigden, onder welke t^% bevond pietsr kosa, zwa« ^ 
ger van den Raad-Peniionaris yAGKU In Holland waren de 
meeste Steden van gevoelen, dèt men zijne Hooghwd ipóest 
raadeti» voor de aan vaarding 'dief waardigheid te bedanken; de 
befluiten der Zeeuwft/te Steden kwamen bier mede genoegzaam 
overeen. A! het welk» dan ten gevolge had, dat de Prins, om 
den argwaan, ó\^ tegen hem begon te ontftaan, nog eenigzins 
den mond te Koppen, belloot, voor de aangebodene waardig* 
heid te bedanken. De oogmerken der familie van fagzl wer^ 
den dus verijdeld. ^ 

Zie Faderlandfche* Illftoriê , XIV Deel, 
blddz.345, enz. Temple. Mehorien y 
enz. . • ' • 



Fagel, (Mit. FRAKCois) ceffte Griffier dér Algemeens 
Sraaten, werd, op deszelfs verzoek, in de maand November, 
des Jaars 1744» uit aanmerking 'van zijnen hoogen ouderdom i 
van dat gewigtig en raoeHiJk ampt ontflagen, en door zijfteii 
reef, den tweeden Grifirer, mr. hendrik fa/ïel, opgevolgd, 
e.1 voorts als tweede Griffier aangefteld, de Heer en Mr. ja- 
coB GiLus. Mr. fkancDis FAGi-L ovörlecd den 4 O(ftober 
van bet ]aar iy4C), 



9 



Fagel, (mr. hendrk) Grïiüer tier AIgeme.ehe Staatèn', 
was, in bet Jaar 1748, een der Staatsieden, W(?Ike benoemd 
waren, om san wijleh den Pnnfe van Oranje, willsm OEir 
IV, wegens UoIUvul^ "het Diploma jte o'verhaudigen, waarbij 
dezelve, als Erf-Kapitcm en Erf- .admiraal van de Unie, werd 
aangelleld. Ook verzelde de Griffier zijne Hoogheid, in dat 
zelfde Jaar, x^ AiuflcUam^ zittende met den Prins, den Gr:.:f 
VA?« s.MiTi^-ca en den Requestmeester de back, In Je Vr^f- 



Digitized by 



Google 



^ FAGEL, (AGNES J FAGEL, (Mr. FR. BENJ.) enr. 

koets van den Prbs. Zederc hec Jaar 1744^101 haden toe, 
wordt door dien Heer de gemelde post bekleed. 

FiOEL, (agnxs) eene Jonkvrouwe van 90 Jaaren, zusrer 
van den Griiiier gaspar fagbl, en Moei van den tegenwopr« 
digen Griffier, overleeden in ^sffage^ den 22 IJovember van 
faet Jaar 1751» zijnde gebooren in het Jaar i6^u 

Fagel, (hr. PRiNcois benjabhn) werd, ia 't Jaar 1753, 
Schepen te Haarlem^ in het Jaar 1756 Raad en Burgtmees- 
ter aldaar, welke waardigheid hij. nog bekleedde in hec Jaar 
J777. In het Jaar 176F, werd hij, door jie Siaaten van Z/ö/-, 
Jündf aangebeld tot 13aljuw en Stadhouder van de Lenen vao 
Bndtrode , en Meesterknaap van het Jachtgerigc aldaar* 

Fah-le, (a»raha\i la) was, in het Jaar 1619; Predi- 
kant* in de Nieuwe longe^ en werd, als behoorende tot de 
Kemonfiratiten ^ in dat zelfde Jaar, door de Klasjts van Ley 
den^. in zijnen dienst gefchorst, en, om dat hii de Canont 
der jyorUrechtfche Sijnode weigerde ie ondertekenen, ver 
volgens q;eheel' afgezet. Op den lo van de maand Septem- 
ber, nevens anderen, voor Gecommitteerde Radeti verfehcenen 
zijnde, en aldaar weigerende, de a^e van flilftand te teke- 
nen, werd hun het Land ontzegd, en zij, door eenige Stat- 
ten Boden, naar fVaalmjk gevoerd. Abraham tA faillc 
was de zoon van bsknardus la failu^ , voorheen Predikant 
in *sGravcnhage. Deeze, fchoon toe de Cvitra-Biemon* 
ftranten behoorende, was, echter, onder anderen, door de 
Deiffche Sijnode, voor den tijd van zes weeken, in xllu^n 
dienst gefchorst, met bedreiginge van hem voor gedeponeert 
te zullen houden, indien hij, binnen den Ujd van zes wee- 
ken, aan de Sijnode geene voldoening gaf. Dewijl 'er gec- 
ne andere bezwaaren tegen^ hem war^n» dan atleen, dat bij 
een vriend van uitenbogaart was , en bij zig daarop (lil 
^hield, verftond de Sijnode, dat hec vonnis van gedreigde af» 
zettinge moest volvoerd worden. Andere, van een meer Vrc 
delievenden geest, waren van oordeel, dat ber.vardqs voor 
^ Sijvodf gedagvaardj en hem de verzoenmg moest wordeQ 

mi* 



Digitized by 



Google 



. "^ 






r 

■ ( 



'■4 - 



1.1 

f' 






•-ar *c 



Digitized by 



Google 



m&^ 



Nn KOENR.KOSN, 

D2LLA FAiLLE ; 2 kin- 
deren. 



Oo, Jan FRAK901S 
DELLA FAILLE ; 6 kin- 
deren. 



Pp, Al. franc. 
DïLLAFAJLLE) 2 kin- 
deren* 



Qq. Au DSLLA 
FAILLE ; 4 kinderen. 



Rr. Eng. martxn 
DiLLA FAILLE ï } kin- 
deren. 



Ss.FPANCiALBERT 
VF.LLA FAILLE, 3 kjn* 

deren. 

Te, Karfl jozef 
DELLA FAILLE; 3 kin- 
deren. 



%i 



VI. T Al 



1. Anna Theodora Delh . 
'dochter; daar na aan Piefi\ ^' 

het Jaar 1760. {^ 

2. Kornelia MagdalenaX « 



..>' 



1. N. DELLA FAILLE, 

2. Kornelh Della Faille ^ 

3. N. Della Faille , Maf 

4. ;V: Delia Faille , geiri 

5. N, Della Faille^ gerr. 
.6 N. Della Faille , gehi 

1. ALErANDER DELLA F^ 

AC van Gendt, Z\c Xx. 

2. Maria Therefia Deila!' • 

i.Jan Baptist a Della ! 
Della Failk. r 

2. Franfoit Della FaillJt 

3. /?if^i»« 0<r/i^ Faille, [ 

4. yj/z^/iVar D^//tf Faille^ ; 

k ■* ' 

1. Enoelbert della rr \ 

daar na met Anna Della P^- [ 

2. Ifabella^ Margareta k^ \ 
nagelaacen, getrouwd met '*| 
dochters; de tweede zoon \^ 

3. Maria Anna Joanna ,, 
laateo. 



'a 



1. Piet er Baron Della \ 
2* Maximiliaan Baron j 
3, Albert Ridder Della i 

1. HlIROKYWUS JOZEF D 

17^9» getrouwd den 94 Ne 
lonel en Gouverneur in dier' 

2. Fraufois Ignatius Da 

3. Maria Therefia Della 




Digitized 



edby Google 



: I 



ri 



f.* 






Digitized by 



Google 



V. 



Cc. ]a5 BAFTISTA 
DELLA FAatl i 3 kill'» 

dereiu 



Dd. AuGOSTirut 
l)ELL&rAlLL%, 2 kin* 

derem 



Ee, JaV bbrnard 

DELLA FAILLS; 8 KÏQ- 

deren. 






Ff. Ja^oï* deua 
FAiLiis.^ 2 fciDderen* 



Gg. Jan baptist 
DRLLAFAiLLE; 3 kin- 
deren. 



Z. Maria JoannM,Della /! 
Baron van Ouvieres^ uit 4^, 

2. M Litüa Faille. 

3* Fbrdikard rippolttu 
Generaal der Legers van z] 
denaarden. Zie LU 

1. 5^^» Augufl^n Deila Ft, 
Jaar i6b:8 , roet Cecilia van t 
in 'c Jaar 1720. 

2. HlSBO.NTMUS JOSXF I>E1 

Maria Agnei van Langenbe 
cember, in *c Jaar 1725^ zij 

u Jan Lodenfyk Della Fa 
luwe, getrouwd den 18 Dece 
hij den 5 Malj, in *t Jaar 17^ 

2. EXizabfthCatharina'Dk 

3. y^«>»/? Margareta DelU^ 

4. /'/V/^r Reinard Della t 
ter Borch; hij ftierf in Janu 

5. Bernard Jakob Della 
den ]6 Augustus , in *c Jaar 1 

6. KoBNRAAD kORNELTS B 

flierfin hec Jaar 1744.. nalaa 

7. liillegonda Jakoha Del 

8. Abraham JSlikoiaat De.\ 
den dochcers na. ^ 

• I. ^««^ Magdalena DeJlA 

mei iy/üK^w Pierre Collotd Bsc^ 

van Gornichen , Ontvanger vaf 

land ; voormanls Page van Pri* 

2. Margareta Catharinah 

I. Jan FRAK9OIS DELLA F.' 

Gend . getrouwd met Maria 



, 2 
3- 
4 
5' 



N Della Faille^ JWajoc 

N. Della Faille. \ 

N Della Faille. ^ 

AT. Della Faille. J 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



IV. 




OlLLAFAlLr 



^N. DBLLA 

.2 kindeiea. 



:VEir DBLLA 

3 kinderen. 



Wkabbld-^l* 
\Bi4 kinderen. 



/TEVFS DKLLA 

t 3 kinderen. 



1. Tan IfARTTN DELLA FAUollai 

night^idy Commï&farU van wcyfakc 
den Graaf van Reuenbug, ïr\Jlbr 
Generaal Outvanger des Koi^n in 
Adclljk Gedacht in Arioi«. JJaiu 

2. ENOicLuaRT UELLA FAii mei 
OpdoTp , Barun van Perk , ete D 

3. Paulina Margareta D\ 
voorde y Santvoorde en Hou^N b 

4. Juhaunm BtUna DêiUi^ D 
^ai van Antwerpen. ^ , 

1. FaUHui DiUa Faille,^S{S^ 
ü. Snfanna Dêlls Failk,* f^ 

I. Maximtliaan DeUa Fr ^^^ 

9. Jan Bapüiia Dêila F^ Mü 

van het oude Kafteel, Zri- ff /ma 

re van ilnddershouwe, en i Ig^ 

3. SéMüt DelUFailU^ 
en Schepen van Gend. 



\ Jaj 

• De 

' AL 

m\ 

3. ll'abélla Della FailU\ Ca\ 

4. AUGUITIHUS DBLLA F< ^a\ 

Oftobcr, in het Jaar i66o \ Mi^ 
Arcois. Hij ftierf den 6 Mt ^ 



i. Jan Della Failk, JeAi 
2. nncent Della FailU ,[ 



I. Jakoh Della FailU^ l 
51. Auna Dêlla Faille^ g ir^ 
3. Ksther Della Faille. ^^J* 



m 



i 




Digitized by 



Goo^e 



/ : • ...... 



Digitized by 



Google 



DBLLAFAlLr 



AV* DBLLA 

'2 kinderea. 



tVEM DBLLA 

= 3 kinderen. 



U^4 kinderen. 



/TEVFH DKLLA 

I 3 kinderen. 



IV. 




1. Jan IfARTTN OELLA FAMlai 

Dfgh^idy Coinini&faris van w^Jakc 
den Grüaf van ReueobU'g, \t\Abr. 
Generaal Ontvanger des Koi^n in 
Adelijk Geflacht in Artois. JJakc 

2. ENOKLUaRT OELLA FAIl mci 

OpdoTp, Baron van Perk, ete D 

3. Paulina Margareta Di 
voorde y Santvoorde en Hou^i' b.' 

4. Juhannm BtUna Dêlld^ D 

Taai van Antwerpen. 

» Ali 

I. FaUriut Ihila Faille, fj^si 

s. Sn/anna Dgi/s FaUU^> ^'"^ 
> Ba\ 

I. Maximtliamn Delta Ph ^'^ 

9. 3an Baptiiia Dêila F^ Mn 

van het oude Kafteel, Ett-Ï^lmo 

re van Rnddershouwe, en i Igi^ 

3. Sshilla Dêlla FailU^ 
en Schepen van Gend. 

i.JanDellaFaille. JefJ 

4. AUGUITIHUS DKLLA fJ ^d\ 

Oftober, in bet Jaar i66o i Mé^ 
Arcois» Hij ftierf den 6 M< ^ 

1. Jakoh Deiia Faille^ l j,^ 

2. Auna Dêlla Faille^ i Sr\ 

3. Ksiher Della Faille. ^^ 

ol 

Ca. 



I De 




Digitized by * 



C(l)ogIe 



: ^ / : . .... i . . 



Digitized by 



Google 



IIL 



G* Beknard dbl« 
LA faulb; 3 kinde- 
ren. 

H. ROOBB DRLL/l 

failik; ft kinderen. ' 



I PiETER,genoemd 

PUT DfiLLA FAIIXE; 

4 kinderen. 



K.jANDKLLArAlL* 

LXj 5 kinderen. 



L. Maktfv dsixa 
FAiixii t kinderen. 



I* ReRITABD OSLLi U Y 

2. Dante/ De/ia f.Oftobï 

3, yakoA Dei/a F^gTwvei , 

2. ^ifirtf £)r//0 Faé 3* ^ 
iwec^ 

I. Piifer Della Fa 4* 
Ifahtlla hoote. ren { 

2» Jan baptisïa d. van 
Raad van zijne Mafceerfj 
)^ii#5» Zie P. S 

t. Cathatina Della , 

4. Piaf Della Faih St 

1. Maria Della Fai 
Raad ^an Braband , ze > 

2 Tam DRtLA FAILL - 

3. Melchior Della / ^ 

4, Balthazar Della De 

$. ALSXAUDBR DELL 

1. JaH della FAILL ^ttj 

oudde dochter van Eng 

2. /r^rf/ P*-//^ f^/i i« 
trouwd met Helena M 

20 Mf/ria Della Faii 

4. Sibilla Della FaL 
Mechelen. 

5. DaNTP.L della FA' 

6. Steven dei la fai 

7. KerneUa Della Fai 
zijn Wapen daar in uicgtj 

8. Jfa^Ua Della FaU 




Digitized by 



GoogI z 






ï •? 






.1 






» t 



Digitized by 



Google 




1. Jan Baptist a Della Failie\o\g* 
de zijnen vader op io de Heerlijkheid 
ff^evelghimt alwaar hij zonder erf* 
genaamen ftierf. 

2. /fntkênj Deila FaiUe^ volgde 
op zijnen broeder In de Heerlijkheid 
ff^eyelgkem % welke hij verkogt aan 
den Heere van Mooacron, en (Uerf 
huwbaar. 

3* Pieter Dtüa Fmille^ trouwde 
met Fincetitia Cmlvaert van Safignies» 
een Edel Geflachc in de Nederlanden; 
hij verwekte bij haar ( kinderen : 4 
zoonen en % dogten» volgens zijnen 
uiterften wil, gemukt te fVeveighêm^ 
den 24 November, in het Jaar 1546. 
Zie B. 

4. Maria Delta FailU^ Nonne in 
het Klooster te Peteghem» waar vin 
haare Moei Abtdia wis» 




pezu 



Digitized by 



Google 






Digitized by 



Google 



'T;- 



L 



Jfii 



LsOtARD DELLA FAILLB • Of LSOPABDO DKLLl \ 

otiMf wu afkomftig vtn Conftancinopole. Vol! l 
de Icalitanifche Hiftoriibhrijvert wat hij voormaali 
der rijkfte en matigde Burgert van Napelt, g 
blilkc uit de pragtige en kostbaare Paleizen « welk< 
aldur geftigc heeft , onder andere op het Voorgel 
te van Pofilipe» aan de Voordeden belend; in 
Frond())!et zijn Wapen' zich venoonde, zijnde 
8abe! met drie Leenwenkoppen • in -'t goud gevat», \ 
met de aangezigten tegen elkander (taande» e| 
voorfte in Azur gekast* Daarenboven hadt M 
Zee, Galeien ten oorloge toegemtt» met welkj 
dikmaalt Knilttogten deedt naar de Levant , tegd 
Turkei en Mooren, welke hij menigmaalen yhf 
Toe een .Zhinebeeld of Zegeteken daar van nan 
voor een Helmdnk van gezegde Wapen, Eene 1 
of Watfende Maan* Hij trouwde Méfria 
fafoj dochter van Jan Baptist a Delfafo^ of 
van Geuxane^ eene der vooroaamlie jonkvrouwei^. 
Stad, bij welke hij eenen zoon verwekte» naar ^^q. 
Grootvader van Moedert zijde insgelijkt Jan Bi 
fa genaamd, en eene dogter, uaar baare Mö 
Marfa gebeeceo* i 




Goógle * 



FAILLE, (ABRAHAM i,(i) FAILLE, C^ELLA) enz.j^ 

aangeboden : cioch bij Wefgerde te verfchl}nen , en hield zig 
voor gedeporteerc. De Sijnode beQ:taouwde toen biar vonni» 
aJs wettig , en beval hem , Alg te gedragen als een onbeampt 
perfoon. Bkrnardus la faille verfcheen daarop, den 3 
Augustus, voor de Sijnode, daar hij, ingefchrift, verklaarde, 
dat hij ten. cnrggt was gefufpentkert en gedeporteeri ; dai 
hij tiiet begeerde dat men zijne zaak op nieuw zou oyer" 
zien^ maar dat hj zig ^h een ampteh&s perfoon nnilde ge* 
dragen. De Sijaode wilde zijne zaak weder ter hand nee* 
men ; doch hi^ bleef Jbij zijn, gevoelen , verklarende de a^t 
van fiilfiand te zuilen tekenen: zo ais hij ook óted, in de 
maand September daaraanvolgende , met nog twaalf anderen» 

Zie BRANDT, Reformatie^ III, Deel^ 
bl. 343» S64, ^6Sj 886, 914 en 

o 

Fmlli, (della) een zeer Adelijk en oud Geflacbt, oor. 
fpronkeVijk uu Conjiantinopole , en waaruit voortreffelijke man-* 
ncn, in aüe ukken van. geleerdheid en weetenfchappen , zijn 
voortgekoomen. Van die Geflachc leeven nog beden, ia 
Braband en Holland^ veele aanzienlijke perfooneo, zo als, 
uit de i^ijgaande Tafels, te zien \^. 

Falkbnbüko, Cobh«ard) werd gebooren te Nijmeegen^ 
en w?s , volgens het getuigenis van alle geloofwaardige Schrij- 
vers, de kundigfle van alle Nederlanden io de Criekfche 
taal. Tot getuigen daarvan kunnen dienen , zijne geleerde 
aantekeningen, op het Griekfcke Dichtftuk van «onkus. Hij 
was niet meer dan veertig Jaaren oud, toen hij, in het gevolg 
van den Graave van huuwekaar, omtrent Steinfort, zeer 
zwaar befcbonken zijnde, van zijn paard vlei, en zig zo 
zwaar bezeerde, dat hij kon daarna overleed, in 't Jaar 157». 
Dehalven zijQe aantekeningen , op gemelde Diditftuk , die 
hij, in bet ap Jaar zijns ouderdoms, in *t licht gaf, heeft 
hij.ooJc eenige Criekjche yaerzen nagelaten, die te vindea 
zijd iu de aancekening^a van jdouza op TIBULI4US* Meet 

tn« 



Digitized by 



Google 



pif FALAIS, FAMA, (Hfdfr vj«) ena. 



audere onuitgegeven werken van hem, worden te Leiden y in 
4e Boeksaal der Academie > bewaard. 

Tbssier^ 'Eioge^ torn* '3* 

FaUis of FELLAM, !s het laatfte Dorp, onder de rederap. 
tie van Staat $- Br a band ^ Hgge^de (gelijk alle de anderen) 
ook wei óp den Luikfchen Bodem # maar aan de grenzen van 
Namen ^ aan de Rivier Mekasgne^ waar door deeze Provin- 
tie, van 't gebied van Luik, gefchtidcn«word.^ Dit FMais U 
meer een Vlek dan een Dorp , als zijnde groot en volkrijk. 
De Heer fhancois marïa filips. Graaf van P»ntij\ enz ii 
thans eigenaar van dit Vlek, welk Jaarlijks, voor redemptie, 
opbrengt 384 gulden, 

Fama, i Heer van) maakte zig, in de maand Junij, van 't 
Jaar 1572, 9eer vermaard, door het inneemen van A^alcKé 
cJiïen; doch zijne magt te gering zijnde om die Stad te kon- 
He» houden , moest hij dezelve den Spanjaatden weder inrtii- 
mea. Het voomaamfte dat hem verhinderde, was, dat hij 
bet Kafteel niet te gelijk* met de Stad hfcd konnen bemagfi- 
gen. Hei was rijklijk met Spanjaarden voorzien , en werd 
nog daarenboven verfterkt, door johan de mkw1)0za;^'c welk 
onder de bende van den Heere van fama zodanigen fchrik 
veroorzaakte, dat zij, voor dat ze werden aangevallen, de 
Stad verlieten, en die aan de Spanjaard: inruimden. 

BoR, Neder L Beroerten j VL Boek, fol. 
«75. 



Famaks; (CHARLES DE LEVIN, Heer van) werd, in het 
Jaar 13^0, Gouverneur van Meéhelen. Tempel, Heer van, 
Corbeck, Gouverneiw van Brusfel^ had aan de Staaten Gene* 
raal kecnin gegetfven van den toelland der Stad, met aanwij* 
zing van bot geen daarop kon ondernomen worden, en 't 
geen. hij hoopte, wel ten uitvoer te zullen kunnen brengen. 
De Heer van coabxek, daarop* last ontvangen hebbende, 

kwMiu 



Digitized by 



Goog4e 



FAMARS, (CHARLES die LEVIN, Beer van) fji 

kwam met den Heer van famars^ en j. KoiKtrSy Kolonel 
onder de Etjgelfchen^ met een deel volks, zo lO: roet als te 
paard, bij een vergaderd uit Brusfel, Lier en Ft hoorde ^ in 
den vroe.:;en rcorgen , voor M:chelen. Een Burger, ge* 
naaujd Capitcin covaert, Uad de nacbtwogi gehad aan de 
Brusfeljche Poort, en het volk zeer vroeg van daar doen 
trekken. De Engclfchen maakten, aan de andere zijde van 
de Stad, een groot alarm, om het volk derwaards te lokken, 
terwyl het volk van de Heeren van cohb^ek en famars, 
met ladders, de vesten aan Aê Bruifeifche Poort beklommen. 
Daar binnen geraaltf zijnde, begaven ze zig terftond naar de 
markt, alwaar de Burgers in grooien getale vergaderd waren. 
Onder d^eza bevond zig zeker Broeder peter xjupus, Pro- 
vkciaal der CarmclUen^ geheel in het harnas; welke lupus 
voorheen bewerkt hadt, dm Mechclen zig van de Uni;; ont- 
trokken had. üp dit lijdftip had hij weten te bewerken , dat 
tivee hoiiden Aibancejcn^ in der haast, waren binnen gela- 
ten. Laug vetwgerden zij zi^ , door hulp van deeze ,* tot dat 
BrocdiCr lupus, aan het hooft van dezelven, gekwetst werd, 
OU dood ter nederviel; wordende dus ziinc hoop, om Bis- 
fchop van Namen te worden, geheel en al verijdelt. Eene 
menigte Burgeren insgelijks geiïieuvcld zijnde, redden zig de 
pjldaaten met de vlugt; en dus bJeeveu de Jleeren van 
coRBfEK en TK^AtLS meestcrs van de Stad. De eerstgemelde 
ftelde all^ de procesfen, de Jnwoondercn van Holland h^^ 
ireiFende, in handen van de Staatcn dier Provintle; waar voor 
hem eene vereering van 24000 guldens gedaan werd. Ook 
werd de Heer van famars tot Gouverneur der ScaJ aaiige* 
field; waarna hij al wat hem mooglijk. was aanwendde, om 
de zaaken in eene behoorlijke order te herdelfen. Hij voer- 
de bet bevel, tot in het Jaar 1585. Zeer zwaar werd, iu 
dit Jaar, door de belegering van Antwerpen , MecheUn 
door hongersnood geprangd. Geen hoop op. ontzet voor 
haiide zijnde , vond de öeer van jfamahs zig genoodzaakt , 
de Stad te verlaaten; na, echter, vooraf, van de Burgerij, 
zo voor zig zei ven, ais voor de \% vaandelen foidaaicn, 
ceiie maand foldij geëischt te hobben : deeze aaa hem voldaan 
lijnde, flelde hij de Stad in handen van den JMarquis vait< 

KIN* 



Digitized by 



Google 



p6 PAMARS, (CHARLES de LEVIN, Ifeer van ) ent. 

KENTiy en begaf zig, met de zijnen, naar Holland. In hec 
Jaar 15891 bevond famars z\g binnen Hemden^ en fchreef 
van daar, den 7 Augustus, brieven aan zijhe Excellentie 
Prinfe maurits, mee verzoek om. onderdand van votk tn 
geld, alzo hij de tijding bekomen liad, van eene fpoedige 
verllerkfng, welke de vijand bekoomefi zoude. Aan dit ver- 
zoek werd ook daadelijk voldaan , en hij daar door in ih:( 
gelleld om de gevreesde muiterij niet alleen te voorkoomen, 
maar ook dapperen tegenlland aan de vijanden ce kunnea 
bieden. Voor 't een en andef^ werd hij naderliand , door de 
Staaten, plegtig bedankt. 

Op den 11 Junij van het Jaar 1592, k%am de Heer v.Mf 
iTAMARS, m^t 9 vaandelen' Ruiters, van Coeverden terug, ia 
bet Leger voor Steenwijk. Hier berigtie hij , dat de weg naar 
Coeverden zeer goed was; dat men ook bet gefchnt, te water, 
zo nabij zjude konncn aanvoeren als men begeerde ; dat licc 
land ze^r bekwaam was, om bet Leger op het zelve neder te 
daan; dat de eeniglle zwarigheid bedond, in hét aanbreogei 
van mond- en krijgsbehoei'ten , enz. In het beleg voor Oor:- 
marfum , alwaar deeze dappere held » als Generaal van de Ar* 
tillerij, het bevel voerde, was hij de eenigfle, welke aldaar 
fneuveide \ dit ongeval gebeurde op den 30 van Juiij. SeJerc 
hetojaar 1566, dat is, van dien tijd af, dat het verzoekfcbritl: 
der Üdelen aan de Gouvernante was aangebooden , bad hij de 
«Rapenen, ten dienfle van den Staat, gedraagen. Bo& zegt dat 
hij was een vroom Edelman, en gedeputeerde vau de zaa0 
verbondene Edelen* 

Zie Bok, 14, 20, 26 en 29 Boek. 



Farm^um, oudtijds Firmesheim, Fermeshem en Farmet" 
fum genaamd, ligt in het Oosterkwartier, Ooitefgoo^ aan de 
zuidzijde van de Rivier de Fivel^ niet verre van derzelvef 
uitwatering, in den mond der Eems^ en zo nabij Delfzijl ^ dac 
het genoegzaam onmiddelijk daar aan paalt. 

Het is een groot en aanzienlijk Dorp , zijnde de Gerefor* 
meerde Gemeente aldaar de aanzienlijkCle en talrifkde van de 
gehcele Klasfis van Appingadam^ Ten oosten van de Kerk HaaC 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



ÏV.B? pi TT. 




Digitized by CjOOQ IC 



PARMSUM; FARNESB. (ALÉXAWDER) ^ 

bet S(f BJfperda^ ïSpïd^ he^ Scamhuis Van. dit aloud eü 
«aazio^jk GefisohCi hec welk deeze Heerlijkheid voortijds bfj 
crfiwAt bezacj dediwmictuthec, dumt, beneveas eenigt an- 
dere ooderbootige Dorpen, overgegaan b tot het Geflacht 
▼ao iUNGE&s* Oe cegeawoordige bezitter is , de Heer lam« 
SEiT scoTTO, Bftron xemoers i'ivii Farmfuwu De Kerlc vaü 
dit Dorp IS vrij groot en van een Orgel voorzien. In de 
Roomfche tijden was dezelve een KoUegtaaie Kerk, van Kt* 
nunniken^ welke een Deken aan hon hoofd hadden* die, alc 
Landdeken , te gelijk het gezag over eeofge nabaurige Kerken 
oeffead^ 

Tot de gemeeofchap van Farmfumy befaooren mede dt 
BuuTtfcbappen^ QereswoéWy Amw^rt en Tuukweeri.. 

Zie Oudheden van Greningen , hU 12 71 
MA<;ms»M» Gêographie^ bl« 210. 



pAftM^uM, een Adtiijk Huis, in de nabnarichap van 
Viser* Huizen ^Medfin,^ in de Groninger Ommelanden. 

pAmifBaK, (alexandbr) of PARrüïsit^s, een naam zo ver* 
naard in de Gefobiedenisfen der Nederlanden , dat wij nodig 
ootdeelea, eerst het Geflacht, en daarna de perfoonen» daat 
ntt voungekomen , in zo verre zij tot deeze landen betrek^ 
kittg gehad hebben, te leeren kennen. 

Het Hnis ot Geflacht van farhbse» beeft,* federt bijna 
twee honderd Jaaien, Hertogen van Fartua^ Piaeoiza eit 
Caftrê voorcgebragt; zijnde dns zeer oud en edel: zijnen 
^roocüen Iniscer is het verfchnkligd aan alexafdbi fabitbsIi 
naderband bekend onder den naam van Pans paulüs i^bn Hf. 
'£r zijn 'er, die meenen, dat hec uit DuifseAland afkomfti^ 
is. Doch waaiichiHiiijker is het, dat het Gedacht van fAr« 
vbsb oorfpningUjk ii uit Têskanen , daar het Kafteel Van 
FametOt' niet vetre van Ortieto^ namtnU vemndert hi Arr-^ 
neffy «am^ geheel den d«nn gegeeven iieeft.- PxTBta tABffitiB ; 
de eerftehmn dien. naam; wa#Bür|^emeester te órfiete^ in dè' 
Jaaren tofi7 en 1037, Hij otm de v^dedigi|ig vaa den 'dtoel 
Vi.hiizu G van 



Digitized by 



Google 



'PARNESE. (ALEXAKDER) 



van Rome op zig, tegen de Keizerfchen» en verkreef grooce 
achting. Petros vabitbss bs il leefde in het Jaar 1099$ 
deeze is geweest Burgemeester, en Kolonel onder de Eerkifjke 
Ruiterij. In het Jaar 1164 liet hi}, als opvolger In aüe zijne 
ampcen» na, zijnen Neef PKUffENTZUt, wiens eoon, petku» 
lARNESB DB III, zljn opvolgeT, en Burgemeester te Orviete 
geweest is, in *t Jaar 1174. I^eeze laatfte hernam Montepul* 
Qiano^ hun voorheen ontnomen. Zijn vader was pefo, een 
groot Krijgsman, Burgemeester in het Jaar 1193. Zlfn broe« 
der, EAXNuirrius, voigde hem in alle zijne waardigheden op. 
Pepo's zood, rainutius de II, was Hoofdbevelhebber over 
alle de troepen van den Kerklijken Staat , en fneuvelde in her 
Jaar I2l)8. Nicolaas farübse, deszelfs broeder, ham de 
wapens voor den Kerklijken Stoel, en voor barbe. van Air* 
|0D, op. Orviefo kwam daarna onder bedier van PETRU^ de 
PARNBSB DBN IV , wiens bfoeder ouido Bisfchop van die Stad 
was. Petrus de V van dien naam, was Generaal van de 
Republiek van Florence , en nam , in het Jaar 1360, Piza In : 
hij leefde nog in het Jaar 1388. Rainutius parMse be 
III, was Generaal van Siena^ iii bet Jaar 1416; van FUrtw 
ce^ in het Jaar 1424; van de Kerklijke troepen, hi het Jaar 
1433. PauS' xuoENAUs DB IV befchonk hem met de gouden 
roos. Petuus i^UDOvjeus parnese» zijn zoon, tronwde ]or 
UANNA gaetan i>e sbrmoneta , bij welke hij teelde aeexab* 
DER PARNESE, naderhand Paus paulus jobv III. 

£er hij den Pauslijken Stoel beklom , was hij gehttwd ge» 
w^eat, eu had gehad tot Echtgenoote, coursTARTiA (welke 
hij toen ter vrouwe gaf aan bidpoecb dev III, Giaave va» 
S. Fiore^ die bij hem moeder werd van petrus aloisius, 
door hem tot Henog van Parma^ Fiactnza en Caftro ver« 
heven, doch , om zijn üegt gedrag, in het Jaar 1547, te Fia- 
cêuia vermoord* Van hem bleeven na drie zoonen: ale« 
zANOBt, o^Avio en sAiNpirrxof , van welke de eeilfte en de 
katfte Kardmaalen en de tweede Hertog geweeac ia. Behalvn 
deeze drie soonen, had hij eene dogter, victqiia genaamd, 
gehnwd taip owdobald» Hertog yuuUrUno^ die e^ioi zooa 
HORATius had, wdke zonder erfgt^naameii» ^ bet beleg van 
Uitdin^ (hettvelde. Het Geflachi vasi wumkêm. i* verdcg iKx»ra> 



Digitized by 



Google 



FAttNKSE./(ALeXANDSlt) S9 

gepltnr, door ocTivio, die, in het Jaar 1586» ftervendei 

nalief iLEXAKDER , Hertog van Parma^ wiens 2oonen Waren» 

«irirunus en oÉK>Aiu>ua; welke laatfle Raidloaal , en de eerfit 

zijü opvolger ia bet Hertogdom^^ii lUj bad twee toonen, 

ék beiden ftom en doof wtrené • tiyk Staatsot^volger odoaiB 

IHerf in het Jaar 1646. Onder xijoe Eoonen , 2l}n TUkiatsiavi 

DS II eo ALEXANDXB, ïnEODderbeid beroemd geweest» D« 

iaatde was Spaanfche Generaal» en Gouverneur der Nêderian^ 

den^ van bet Jaar 1660 tot 168a ^ en is, in het Jaar 1689» ofh 

gehuwd geftorven, nalaaceode dxït naruurfijlte Jtindeirent een 

zoon en twee dogters* RAiNtrrtua 1>b II was de vader van 

ODo ^nDus » dJe vóór hem geftorven was, in het Jaar i5pj, ea 

van FRANCïscus. Uit den voornoemden odoardus is nage* 

bleeven eeoe dogter, eiisabeth genaamd, dié» in het jaat 

1714, trouwde met filips ben V, Koning van Spanju 

FARirE«i« • CALsxANDEa) Kardtnaai» Aardsbisfthop tai| 
Ayignon en M^nireal^ bisfobop v^ Parma^. enz* was eeo 
Eoon vsn feteus aloisius fainesb* en Ueinzoon van Paos 
PAULrs BEU lil, gebooren te Ramet den 7 Odob^^ in bet 
Jaar 1520. Paus clemehs de VII fchonlt.hem, onder ver- 
fcheiden Kerklijke bedieningen^ ook het Bisdom van i^i^rfVA 
Op oodcrfoheidaoe ti)den is lüj geweest Bisfchop van Masja , 
SpQlexof enz. Aartspriester van «$*/• Maria Maggiorê^ en van 
St.Fierer, te kome; Proost van fHsèurg. Reeds in bet 14 
Jaar zijns oadefdoms, werd Inj, door ztjacn grootvader» loc 
het Purper verheven. Zijn doordringend verfhmd en groota 
bekwaamheden, deeden dien zelfikn Paus befluiten, hein» ah 
Gezant, aaar Frankrijk te tenden, om tegenwoordig t« zijn 
bij de zameakomst, die aldaar, In *t Jaar 15^^^, rasfchea Ko* 
Dtag VEAüoois 2>E2f t ett Keizer kabel vé» V , ftond^ehou» 
den te worden. Den Keizer baar de Nede^Uméen'g^^fiafi 
aijnde, moest hij de geringe nrouw van dien Vom» kOftdtfafi 
ha» onderviaden, en naar Italië Wtjttên; Ti Gemm Voegde 
bil zig weder bij hem» 'ail dVefreeMe hem tot eeft mondgat 
iprek met déh Paus, dat'gthoudtfn^eM» In be» Jto 154^» lé 
Bufttt0^ gelegen tnslbben Parmam Pêaanfa. Twiee jasres 
dsaioa was kij op den Rijkidiig u ffirmf^ aft gaf^zig-^^eel 



Digitized by 



Googlcv 



i^ FARNESE. CALEXANDfEft.) 

moehe, coc de opeakig- vai^ v de Xerkvergsd^ii^ te Trente^ 
die op deo J3 December van dac Jaar eepea aanvang nam* 
Ten tijde des overl^deos van zijnen grootvader Faufe pau- 
X.U8 0£H UI , was bij te Rmu,^ gelifk oolc bij de verkiezuig 
vao. juLsws PJBN llly die cot.de Pauslijke waardigheid ;verhe* 
ven- werd» den 8.Febf(»irij, in bet }aar'i5So* Schoon deeze 
yeele . verpligting bad ^m den K^dinaai» verbond hij zig, 
echter, met den Keizer teg^n ^armai waarom taaness 
raadzaam oordeelde^ naar AyigH$n te wijken; van w»ar bi> 
ftiet dan na den dood van julius dan III » in het Jaar 1555» 
vaM Kome terug keerde,- daar hij toen marcellus xs^bm.II 
op 'den zecel vond, die hem ais zijnen vriend onrving» 
Mabcellus kort daarna overleden zijnde , was bij voorzitter 
ia *t Conclave , door 't welk Paus paiilus be IV verkoorea 
werd: .onder, de Kegeering van deezen, gelijk ook van ande- 
re volgende Pausfen, werden farnesas verdienden zeer hoog 
geichc 'Onze alexandkr fabnese, die vede aehtiog had 
Yoor alle geleerden , is geflorven den s Maart van her Jaar 
1589» en werd begraaven in de Kerk van de Paters Jefuiten 
ie Rime:, daar hij zelve de ftichtervan was» Zijn GrafHede^ 
van rood marmer, is nog heden te aien, voor de trappen van 
hec groot Altaar. 

AwsATi Hifi. des Card. thoaitvs.^ 



Farrese (alsxaStder) ffertog van Tarmée^ Flarerce^ 
zoon van octavio farkese , en^van margratj^, nactturiijke* 
dogter van Keizer karxl deh V. % Men zegt,., dat .hij, va» 
der jeugd af aan , meer zucht tot allerlei liehaamaoeffeaingeB* 
dan tot de geleerdheid deed blijken. Voor het grootst ge-* 
deelre aan het Spaan/cke Hof opgevoed zijnde» was bij in* 
bJaakende gunst bij Koning piLiPs»*dfe hem ook beiwlp^A^ni* 
wai, in- zijn Ifuw«lijk» met de PorSygeefahê Pruifts varia, 
tiet.welip». in jiet Jaar i$66, te Brusfel. volirokken werd. 
Hierna boagi hi} eenige Jaaren in Zr^e door, en wel tot tm 
het Jaar. 1571^ wraneer die verbaazende toeruicbg.ter Zee te* 
gen de TürkenKgeaaéki werd* Hij ^woonde den flag van Le^ 
fant$ bij, en wekce 2ig .SMeitér vta.ew 4? vijandelijke 

Sche* 



Digitized by 



Google 



I'arnese; c alexander ) ï*i 

^ ■ r ; I . 

Schepen. Zulk eene naauwe vrlendfchap onderhield hij mee: 
1>Q0 JAN VAV oosTSNRYK, dflt deeze, bij de aanvaanüog van 
de RefeeèriiTg over de Nedèriantkn^ jarnese fteeds bij zig 
^geerde te hebbeh, en in -ét gewïgiïgfte zaaken zijnen laad 
cpvolgjle; zo dat Mj, na hét overlijden van Don jan, in het- 
Jaar 1578,' tof deszélHs opvolger» zonder eenige dé (nindd 
moeite i( benoemd werd, «n gedtinrende den tijd van 14 Jaaren 
de Landvbogdijrehap bekleedde. In den aanvang van zijn be« 
wind, verzoende bi] Aruis} Benègoumen en efen godèeUe vaa 
baanderen iwei Spa$ije^ en deed dezelve van de Spaanfche 
troepen^ ontri^fflen* In het Jaar 1579 overmeesterde hi]*Maam 
flrfcht;' doch de befregering^ daarvdn koste niet alleen veel 
volk» Blaar ook hem zefveni eeh zwiMre l[rankte,- waar.doot 
hij, een geroimen <ijd;' buiten ftaat bleef, iets van belang ce 
ktmnen onderneemen. Kamêrijk werd te vergeefsch belegerd^ 
doclr £)<«7r<i/*irïd''ÏjPZÏjfte handen, kort na dat de 4ijnèn,'Jr#^ 
da o9erronipeld hadden. Tot groot genoegen van den Kor\ing, 
wist bfjr de afgevailene iProvintieni die het met hem hielden > 
te oveneden tot het weder inneemen van vreemde troepen ^^ 
waar mede falf»'in;het Jaar 158a ,« optrok tegen de Jfyanfchen^ 
onder den Hertog vak awjoü. In het volgèkle Jaar maakte' 
Wj zig mitna\Y9Xi.I>uinkerktn^Nieupo^t^ Wijn$xbergeH 
en Dixmuidenr^ en. in het Jaar 1554, ten deeledoer geweld ,> 
t€3\ deele doorüst, van Cent^ Brugge en Iperen. Wie« 
fcheea nu ovedig^ .dan hec beleg van jfnJwerpen , waar toe bij \ 
zeer groote toebereidMlen maakte,, en bet eens begonnen* heb* 
bende, zo aanhondend voonzette, dat hij, na een* rqnd Jaoa- 
óe fitad bezet gehouden ze hebben, dezelve b^magiigde, pp 
denr-Aiigimufl.van het Jaar 1585. 

'Koet daatoa-: werd hem , uit Spanje , de Ridderorde van hei^ 
Galden Vliea * toegezondeii. Dewijl hij aldaar fterk bad ay^ge^ 
lionden op d6 oóiruimibg van Flacenza , werd bem zulka» tiic. 
«antierkfng van zijne dienften', toegeftaan : hoewel, volgens, 
anderea , dit eeöt gefchied is , na den dood van ocoiAvius , in 
het JMT 1586. voorgevallen. In dit zelfüe Jaar mengde hij zig 
il den Keulfchen Oorloge en nam, op aanhouden van den 
««««wen Keurvorst m»B8T, M»/;Vj ftormenderhaud in. Naar 
Viaanécreu wedergeteerd zijnde, werd de Vesting Sktity ia 

G 3 het 



Digntized by 



Google 



I6«' rA&MESE; C ALEXANDER ) 

^m^ÊmÊmÊÊmÊmmÊÊmmm^mamÊmmmÊÊmmmimm9mmimmÊmmmÊmmmm''^mmmmmmmmm. 

bet Jaar i587».dooc Jien veroverd. Het volgende jaar wat 
vom hem nkc zo gpa(|ig : want de ondemeeaiiiig.der 20 ge* 
Daamde m9y^rwinpêHjke Sp^fimffhe Fhot^ tegp MngeianJ, 
SuUendo onderfteuneo , eo iq gevalle vao eenè l^DdJogs ala 
Generaal» het gebied, voereo, bad hij, voorheen, de Kngil- 
fch$n^ dooc ooderbaDdellng tot vrede « in flaap zoeken; te wie« 
gen 9 eh • te- Duinkerken , alle de oQqdwendighedQn yoor de 
yei' Wicht wordende Vloot, en (er overvoering van b^t gani» 
iphe heir, met platboomde vaactuigiïR» doen iQ gereedheid 
brengen. Doph aJle deeze maatregelen mislukken, en de gaot* 
iche Vloot 9 gelijk bekend is, ; onderging eene.g^aoegzaaiae 
vernieling. Want, behalven deii gegeeven lasu om zopdec 
verecniging m^c facma Qlets te ondeoieemeu» vei?iain hij 
daarenboven, volgens ingekomen berigt vao deo- Spuanfchtn 
Admiraal te Duinketken^ dat de gegeeveoe bevel^. niet alleen 
aeer gebrekkig volvoerd waren , maar vond zig welven daarenbo. 
v^n, door de Nederlandfchê Vloot, zo naauw . ingefloeen ea 
bee^t, dat bet hem onmogelijk wu, ia Zee ie ki»naep loo> 
pen. ; •_ / - 

{n Spanje werd hem dit ten Jcwaadften giduid, en de ge- 
heéle mislukking aan^ aijue traagheid toegefcbreevcn ; ^ne bei 
fchDldiging, nogtbana, welke in *t gebed geenen grond had. 
Ook mislukte hem, in dat zelfde Jaar, zijn minflag^op Thê* 
f$n en Bargen pp den Zoom; waarbij nog kwam) dat zIJQ 
taé^ui Krijgsvolk verliep, wegena wnbetaaling;' Benige 
voomaame Spanjaarden y die bij hem waren, i^rakeo niet al« 
lèeo, m^ar fcbreven zelfs ten zijnen nadeele, - over iSijne be^ 
drijven, aan bet Hof van Spanje^ even ais of hij, al te 
driftig tot bet overrompelen van Bngoland^ den vredehandel, 
fot groot' nadeel van de Vloot zelve, had a^^röken, en 
eenen toeleg bad gemaakt op* de Regaering over de Neder* 
Hinden, Van dit alles, door 'de Infante, dia bem zeer be^ 
minde, heimelijk beriobtuit Spanje ontfangen hebbende» trok 
bij bet zelve zig zo zeer ter harte, dat bij, in het Jaar 
X589, zeer kmnk werd, en de wateren te Spa moeit gebrul*' 
]cen« De Koning* zijnen dienst niet konnende ootbeeren, 
nam, echter, zijne verontfchuldiging nas, en gaf hem Itst, 
^ Ügucy in Fr0nkf$jk, m onderSemien» Xhtt bev^l dos Ko*» 

Hing! 



Digitized by 



Google 



tAVamSE. (ALEXANDER) le^ 

flfogf moHt wordes* opgevolgd, ichoon bij zeer ongaamt 
2af , dbc do Neder imdêrs hier door lugt kreegen , en de reedt 
genttkte voofdeticn te gevaar looden gefield werden. In het 
bt^ 9aa kec^ Jaar 15(9, eene heimaHjte bijeenkanist» oiec dea 
Uenog WMM MAiRK i^oudea hebbende, maakte hij^.geduu* • 
sende den gdtedoo wimer^ien oen gedeelte van deo volgenden 
zomer 9 do nodige befteOiog; tiok daacop.» la de maand Aa* 
gnactts, van het Jaar 1590» »ec een aanzienlijk Leger, naar 
Frankrijk^ noodzaakte den Konhig her beleg van Parijt opte- 
fareekeov on nam' daarop Cprtie (lormenderhand in. HecoAsver. 
fiand» tuifchen hem en deo Hertog van maijtk, was» echter» 
oorzamk, dat in *t vervolc niet veel verrigt kon worden : 
waaroa hij t^ op hec einde van het ]aar« agc 'dulzeod Frmn* 
Jchen * 9g9et Jaattnde» naar Vlaanderen terug keerde. Zijne 
afiireo^held' waa den Spanjaarden zeer nadelig geweest, 
vermidd do vijmidelMke partijen tot tan Brunei lot ftroopcen» 
ea Pf^ MAOftiTê^ de eene plaata.voor/en de andere na, be* 
magtigde. Op Biedrakkelijk bevel van het Spaanfche Hof, 
iBoeit hij, met het einde van het Jaar 1591 , wederkeeren naar 
Frankrijk^ om Rouaan te ontzeuen Op zrjnen weg der- 
waarta, deed hij. .toe meeader zekerheid, zig de Stad Fere in. 
ruimen, ea hldd, verfcheidene maaien, een mondgefprek met 
den Hertog v^n maikk; daar de oogmerken ^tiSpaanfchenlLo- 
nmgftir <oc irii^nd der Ifigue^ niet dan mistrouwen in de 
Frampchem verwekten^. Parma, dns zelfa in de minde onder^ 
neemingy iti^evi het Kooinjcltjk JLeger* door as maihe, ge- 
daurig wed«;rftreeft wordende , werd Rouaan wel ontzet ; doch 
ïAEBAtB «aa vooraf genoodi^fkkt, Caudebek weg te neemen, 
daar hij met een fchoQt door den . arm gewond werd. Met 
^oeité, vond hij grond voor een .Legerpkaats « om die Sud te 
dekken, en de nodige levensmiddelen te verkrijgen. Terwijl 
l)ij» intusichen, veel afbreuk door de Koninhlifke troepen 
leed, ;weid hij gedwongen tot eek gevaarlijke inarschy ovét de 
S€ine^ naar Farijt^ op welke de Koning bem* llgteHjk geheel 
had kanoen o^efboop werpen; doch die, echter, zó gelukkig 
uitviel, dar hfj^sKonings Leger, aonder hec minüe narieel, 
ontkwam. ïn Junij van 't Jaar 159a, keerde hij < oftfasftlijk 
zijnde, naar de Nederianden , en gebruikte wederom de wate. 

G 4 '<?Q 



Digitized by 



Google 



M4 FARNESE. ( ALEXANDJBR.) 



rto te Spa. Vervolgens oDdèfntoi bi| eai vergeoOchfn umot 
fl« op S/. Qutfisiin^ en ruitte 2lg, <^. nieaw» tw r«att 
Frankrijk. Ten dien einde naar Arras g^^sd «ijnde, oan 
aijoe zwakheid zodanig de. overhand, dir.bth dev sa No- 
vember, of volgens andeven, den 4 December» des }a«iB 155^» 
den geest gaf; nog dien zdfden dag bad hij te paard gezeten » 
•a veifcheidene bevelen a^vaardigdi Zijn lijk werd naar 
Jtalie gevoerd. < i , 

Zijne onpasfelijkheid word Inzonderheid toegeftbwevn 
aap het verval .der Spaanfche zaaleen in de Nederlandm^^ 
bijzonder daaraan, dat de fchuld aan bem werd gaweeceo; 
of, volgens anderen, dat eenige SfianjaardUn hem ten taatte 
niet meer vertrouwende, meenden, dat hij* zig zelveo tot 
üeer van de Nederlanden wilde opwerpen,: of tien mmde de» 
Oorlog zo lang (leependezogt te houden ,« en dal hij dÉaron 
heimelijk vergèeven zouden 'zijn : van dit laacfie, cchrèr, n* 
dat zijn lijk geopend- w«sr, werd geene * de mMe bUfk ge* 
vonden» Die onpartijdiger over hem geoordeeld hebben^, zt^ 
gen, dat hij was een dapper, Aandvasdg, vocrzlgtig» wek 
fpreekend en minzaam man. 

Niettegenftaande zijn lijk, in eene msale gepakt, naar 
Spanje gezonden was, werd nogthans zijn oitvaart le'.Brus-^ 
/>/, met grooce pracht en ftaatfle, gevierd: dit zelfde ge* 
ichiedde in verfcheiden Steden van Italië^ nizondethefd re 
Homty den 3 April, In het Jaar 159^. ' Door den raad en 
het volk 'aldaar, als ziende zijne Geboorteplaats, werd hem 
een marmeren l^raalbeeld opgeregt,' met een opfchfHt tot zifn 
sen zondefliDgen roem én lof, en daar nevens etn Tafreel 
▼an zeer fchoonen (leen, in welken, in het 1.^ /t/ii , éen^ 
regels fionden uitgehouwen, waarvan de vertaaling dus 'luidt* 

„ Alexandkr PAitNESius, ^zoon van octavius^ Hertcg 
ran Parma en Platenza^ defn UI, d&or tilMj Koning m»« 
Spanje aangejleid, om te- Couverneeren de Nêdi^rJandfik^ 
frovinfien^ die gehoarsuh^vtkeid weigerden. Hèfft de fierÈa 
Siadt Maadricht met geweid ingenomen. . "^iMVJu^eeni yeU^ 
fag overwonnen. Duinkerken, Gent, Brugge, YpQKn, J>eih 
iiermondfsn, Brusfel, Sluis, en veei meer andert Stidm gt^, 
weldadig eyermeisferdi of tot oyfrgaro gtdwjn^^Oh . ikaK 

weTï 



Digitized by 



Google 



- FA1CNESE. (ALEJCAND8II) f«f 

iverpes, yoêr.meM/bkeUfke kracht Ujna aitwinbaar^ g^légéii 
op de fU^icr êt Scheldt ^ rondsom met grotte werken magtfg 
èeMety 'Cferamnnêiu Nuijtft van het» yermeesrerd zijnde ^ 
heeft Mf den AardtfPltfhhep van KeuUn ifedergegeeven. Alk 
de- Nederlandtrty zoenende op het vaste kmd, vidergebraeht 
eader df gehearzaamhêid van den Koning , en de M. Roomfche 
Kgrke» Om deese en andere zijne dafpete daaden^ is hif 
VÉUO def^RffomfcAenRaad en het voik, verdord met den tijtel 
vmn Opterfion Ittptmor. ( Veldheer) ais waardig de ThHvmi^ 
phe der oude Ranmimtt; die zo hij ae niet te boven gegaan heeft ^ 
tem. vtit^e is geUjk geweest.^ 

Hoe 900c Xiïi oox M^^ce» beeft hij» seveqs tiulere fpomm^ 
ipeei dfm e^iis, den . veraoderlijken atrt der Voi fien , moeten 
rixia»keii« la.dêo sumvang zijner bedrijven, beminde fiupi 
bem %o Aejk|, d^t de Hovelingen d^r over fchaamrood wer* 
4eii. £w,..>an henr«lei eeo. brief in de Konioktijke Kamer 
neder, flict Ji?X opfchrift; «^n zijn Caiholijke M^jefteity nst, 
in, dienst van den Hertog van Parpta» Op zekeren tijd mtv 
den Koii)0g.,^anddeQde, ffarulkelde hij over een üeen ^ waarop. 
egn^ der Hpfn^v^^eft zeide; w;;^»ö wel toe; want zo gij ec»*- 
4, maal op ^^ ^'x b>A^ ^ ^^^l^° « ^"^^ ëU ^^^ !>£( wqec. 
1^,^ opQa;^ :'^ Vf^^f^P deKonb^ aQiWQ9idde : Indien hij vait^^ 
'yfilhn ugj beidon v^J^n g op. ^h^^, ^^*^ ^^ anderen op* 

Hoe z^ex^ ^hfer, fj^lips bem naderiiand wantr^awde en 
h^aue, is genoeg- bekend. JVIen zit van hem verder: hooft;, 
BOB.; VAJit MET^c^jf} ea andere HUloriercbrijvera van zijaea 

Farnbse, (ocT>vïo) Hertcjg yaó P^^rixr/ï, zoon van m- 
Tkus AL01SIÜ8, vader van a^exakpeji, zo even gemeld, en 
Neef van Pau« paulüs den IJl , ,wierd gebooren ia het Jaar 
1524. Gemelde Pau's !bewerk\e t^buweUjk lusfchèn hem en 
'^s keizers natuurlijke iogter, maeg'rÈta,| weduwe , van alb-. 
^AyD£a D« M|iDjcis, CH naderhand Gouvernante der Neder» 
i^'inden. Dit Kuwéli/k, ichoon tegen den zin der bruid, om 
reden dat óctavio toen nog flégts 13 Jaaren oud was, werd,. 
^^v^iy pp aa^drljviüg van den Pau5 en iden Keizer, volorok- 



Digitized by 



Google 



PAItNBSE» (QCTAVIO) 



tai; dunde beidea *«r evaa fterk op, dit het met grootnr 
lelfter zoa gevierd worden* Weinig.. btaiten de klagten der 
braid, die voorcbragt, hoe leer men hnr mtthandehle, mee 
iMtr» toen 2ij i»» twssif Jaeien oud was, te does amwm. 
MO een llerk volwasfen man, van zevenencwimSg Janren; ttt 
aa aüj volivasfen was » haar een kind van ia jaaren ptKedrin*» 
gen. Ook danrde het eenige J'iareB, eer zi) haaren afkeer 
tegen hem overwon. Octav/o v<ilgde, in het Jaar 1541, de» 
Keiser naar A^rsi een bedrijf, *t witk de eerfte^vonkeor 
«an liefde in het hare zijner Gemaalhme deed ontbranden» 
Wanc toen het gerucht liep, dat hij gefnenvetd was, toe«. 
idaivde het' haar, dat hij, omi haare. wrevelmoediifheid te 
ontgaan, dien togt ondernomen had. Na zijneterugkomfte» 
verzoenden 'zij , en leidden een gènoegelifk ieeven; Ook ver- 
liep *er geen Jaar daarna, of t\\ baarde hem twee zoonea 
fcenerdracht. Octavio werd, ten zelfden tijd, met het ïfcr-r' 
tógdom van Parma en Placenza verrijkt. Nïderhaiïd begaf 
hi] zig in dienst des Keizers, tegen de franfchen. /Tot hec 
Jaar r55P,-in den Oorlog in de iV3fi/flr/i7»</^» 'gedifcnd heb»' 
beode, keerde hij naar Italië^ laatendé zijnen zoOn alexav* 
i^.x bij Koning filips. Ter belooning van 'zfjne gedaane 
dienften beierde hij tiiets anders, dan het Ifertogdom P/#« 
iT^^s^ omidedtgd 'te ztetr^van hetSpaofifch Krijgsvóit. Maar 
7ILTPS hier toe niet kunnende befluiten , en het ook' niee 
rMdzaam agtende te Weigeren, bood hem, in dé )>laatze da^- 
van, aan, Zfjne Gemalinne de Regeering der Nederlanden ^^ 
als Gouvemaöte, te WÜIett' opdraagen. Öctavio, fii de ver- 
beelding van zig daar door te noodzaaklijker bij pilip^ ie 
zullen maaken, nam de aanbieding aan. Doch f^ips, on 
hem in bedwang te houden , bedong dat de jonge alexav* 
DEH ten zijnen Hove mo'est worden opgevoed; met belofte» 
Iron daarop aan hem gedaan , den Hertog verder genoegen te 
sollen geeven. Margreta vertrok hierop herwaardi, en 
werd, zo door den* Koning en haaren Gemaal, als dooc 
*sLands Staaten, allerpicgtigst ingehaald, en In die waardig- 
heid gedeld. OcTAVTo DE FARNESB véftrok hlerop , nog ia 
dat zelfde Jaar, naar AaHe; hebbende 'al vooreris zijne Gema- 
linne ten laUerftetüae aangeraaden, om bij den Koning aanie. 

dtiii« 



Digitized by 



Google 



PARNESB. (OCTAVIÓ) ' tof 

dringCB op het teri^ ontbiedeQ van de Spaanfche foldaatem 
In hei Jatr 1-560, begon de Koning bedagc ae «Iju» om 
AUidBOBR r Hertog van Parma^ in *t huwelijk te doen tiee- 
den* Zijn veder octavio lied eerst het oog geworpen op di 
sustet van ALraonsos, H^rcog van Ferrara; want hij oor- 
deelde, dat de vriendicbap van nabuurige Vorilen een ftem»- 
ad voor den Soat was ; de Ucnogin nam 'er insgelijks genoeu 
gen ia* Docfa de Koning begreep bet anders; hij wlide niet^ 
dat bi) flRt de Franfcken zo naanw vermai^ichaptzoa zijn, eb 
ichseef, den 9 December van gemelde Jaar, aan de Hertoghi» 
ne , dat Uj Jü voor lang aan een huwelijk gearbeid had, taa« 
ichen ALBXAnxft en de dogter van Keizer fersmh/^hdi hnnner 
beiden oom. Doch fihifs veranderde hier omtrent vsii ge^ 
dachtai, en liet zijne keuze vallen op véRijl, Piinftfs vilft 
Portugal f zijnde de dogter van £DUiiRD en van isabzlla vas 
BRAOitHCS; 'twrike ook door alsxavbba en BtfAaoftETA werA 
goedgekenrd. Op den 8 Oaober, io bet Jaar ^565, werd dk 
bnweHjk, te 'Brusftf, met groote praofae volarokken; om de 
ftegtigheid bij - te woouen , was- octavxo zelf uit Ifalh der* 
waards gekoomen. 

De' Hertoghi het bewind aan alba overgedraagen hebbende r 
werd, in het Jaar 1568, door baaren Gemaal, met nitfteeltende 
pragt , in IraUe ontfangen* Hij overleed te PiirmMf den 17 
Septeknber, van bet Jaar 1585. 

Zie.STRADA, Nederlandfche Ó^hgènl 
I Deel^ bl. 64, 65, 66, 69% jo^ 
ia8, 234, 23tf, 24s»f 435> ««• " 



Farma, eene Scaaie, ia Friesland^ in de Grietenij Barrd, 
deel^ onder Firdgum. 

PATtJM, eene Fn'efche Staate, In de Grietenij />M#Air#«' 
deelt X halfuur vanTatf», ten Zuidoosten. 

PinKXLn7s,'(BSRHAiru8') was/ in bet Jaar, itfitf » (jerefori 
nectd Predikant it MiddfUuri; br Zeeland, alwaar hi| 'm 

den 



Digitized by 



Google 



^t FAÜKEL/ÜS. (HSRMAN0S) 

den dienst bevestigd werd, den t/ Junfj» in het Jaar i59pu 
iw dat Jaar werd hij, neveas anderen , befcbreeven, ver bi|- 
WQPning.van:de Kerklijke veif«déring» welke ce Amfieidam 
gehouden w«rd ,. om aamedringen op het hoodea van de Na» 
INwa^e: Sijnade. Men overwoog, op dJe vergadering , een» 
JRidbluile, cenoinen bij de.Scaaten vMXiGthkriandj terzaake 
van de Kerkiifke verichülen; Indexeive was goed gevonden en 
ISelaitv dat haart Qmsfttm wtrfiaanyan bet Hofy em ette^ 
Ujkt Gedeputeerden des Landfchaps eenig hekwuam. middel 
pOO' acéémodafie f wa$ '/ moegUjky zeude beraamethy rf.daS 
attders de Heei^n , èsj voorraad , eene tus/bheneerier -zouden he* 
r^amen. . Deeee Re&lutie beviel niet aaft;dei£erklijkefl , die. 
jf^ oordeel waren , d»t .aHea aan de Nacionaale Sijnode anoesc 
00derwQrpen l^lijveq. In het Jaar aiSiS , wgs-b^j een lid der 
i^fovioxiaaie Sijuode nm Zeeland , en we.rd door diezelve^ mede 
C^^we^^t tQt de.ISaUonaale Sijnode, en vervplgens gelast» 
I^n€^y^d/aag2aaushtid omtrent de \ï\^ Artikelen , en iindei^ v^« 
icbiU^pi^et df Rjtmonjlranten ^ voorteflaan, noch- toe t§. 1^- 
^?a .;^OQfler reces te neemen.. Jn de tweede Sesfieder Sijno- 
de, \verd FAutEUUs, nevens rolandüs, gekooren tot Asfei' 
^ory ymxKi,^^ ^Retnfinftranten.vi&xk\% genoegen namen, dewijl 
aij dee^e, beidfsn, zo wel als den Prefident Boo£aMAN,,voor 
bui'.ne fcerkfle partijen bielden. In (i|e 12 Sesfie weid hij mede 
benoemd tot eenen der overzeiters van htt Niéuwe Te ^camepr* 
K^hpt eindigen van de 47. S^süq^ bragt faokeuü« , aan de 
gedaagde Kcmonftrdnten^ de copijen van het verhandelde, en 
tóite* Tièm de vragen van den Prefident voor ; welke hier ia 
bellöndei! : ,^ of de Kemovflranten verftondeu , dat men zulke 
„ vrijheid, om hun gevoelen voorteftellen , te verklaaren en te 
»> yÊrd.edigen , en andere gevoelens te beftfijden , behoorde 
,»-toetèla«en, die met geene wetten van de Heeren Gedepu- 
„ teerden Hunner H. Mog. ofte van de Sijnode' bepaaïdom- 
,, fcbreveu waren, maar die alleenlijk hunne confcjentien zou- 
9» <ïe ïiouden billijk' en genoegzaam te zijn.*' Terwijl de J?^?» 
tuonftranten deëze vraagen affchreeven, om dat paükelius 
weigerc}^ hun die te Ijuten, getaakte pynakkrr ,met hem in 
gefprek*; déeze {tlaagdé T oyer' de hardigheid eij onbillijkh^id, 
" ' ' die 



I 



Digitized by 



Google 



FAÜKEUÜS. (HERMANÜSI n^ 

^ ' '■ ' ■ ' ■ ■■ ■ I ^ 

Mc dêSifooóê tegen de Rerkonfirantin oefende, ben peifende 

mee ja of neen, in zo gewigcige ftofTe, zonder tijd vergtm^ 

nmg^ ^ »ntWQQrden» Waarop faükkjlius hernam, dac 

fte^ Remanfiranten de zaak te lajig üeepende hielden , en hei 

I^ttiidde grooi^ kosten niet kon dxaagen. Waarop pynakkm hem 

toevoegde: „ dat die geen, die een toren wilde timmeren, 

„ te vooren de kosten moest berekenen. Kon het Land de 

,9 kosten niet draagen, ware het beter de Sijnode nageiaatén. 

^^ I>e Sijnode moest tot bet afdoen van zo zwaare en Terwardt 

„ zaaken tijd geeven, en zig de kosten getroosten." Fadkb* 

i^iuszeide daarop dat de zaaiten geen uitHel konden lijden. 

I>An. tnoégt gij óns kihben tkuis gelaaten , zeide pynakkzr. 

^, Men hadde de Ejemonftranten konnen thuis iaaten , ** zeide 

TAüKELiüs (iaarop, „ wijl de Sijnode (lof genoeg had, om 

„ hun te. beoordeeJen uit hunne gefchriften; maar de Sijnode 

^i h9é é^ Remonftranten^ ten overvloede en om weiftaanshaU 

,^ ve, ontboden, om dat zij niet zouden fchijnen, onverhoord 

>, veroordeeld te zijn.'* 

Na het eindigen van de 125 Sesfie, op den 30 December, van 
het Jaar 1618, vertrok faükeliüs, nevens rfndcren, naarden 
Uaage , om aao de Staaten Generaal rapport van het hier ver- 
handelde te bi:etigeii, en derzelver nadere ordera te vraa- 
geo^ in de laS ziiiing werd faübeuus mede gecom. 
mitteerd' tot het opöellendei' Canons; en naderband, In 
de 165 Seslio, benoemd tot Mede -i:xaminateur van* de 
Nederlandfche Geloofsbelijdenisfe. In de 174 Sesfie was 
hij tegenwoordig bij het nazien der Formulieren en xo^* 
ileroming da Leere; wordende hij al verder, io de 177 
Sesfie, den a/ Maij, in het Jaar i(5i9, door de Sijno- 
de gemagtlgd, om, met en beneven» den Prefident Bocsf 
KAN , den Schriba pbstus boImmius en polyardsr , de S(aa« 
ten Generaal, uit naam der Sijnode, te bedanken, voor de 
w^ldaaden, aan d^ Kerk beweezen, en de gemelde Staaten te 
verzoeken^ derzelver toeftemming, op derzelver beOuiten, te 
wUlen veileenea en ten uitvoer doen brengen, enz. Dit 
deeden ook, drie digen duma, de Wethouders van Üorê^ 
rtcbt. Tot een gefcheak, boven ziJ9 gewooa daggeld, zijn- 

d0 



Digitized by 



Google 



ft<È PAVOLIÜS. (HÜqO) 



de vier guldens, ontving thans fao^jelius etne fomma vëb 
driehonderd guldens» 

Zie üiTtsiVBooAiR0; TitioUifrb; bïiakï>t,- 
II en III Deel ; w. fE water , Refhr^ 



t^AvoLiüs. (hügo) Zlin vader , frajrciscüs geninnd^ 
trasgeboonig van Pifa^ in ItaUe; doch zijne moedel in Zee- 
land. HüGö, tot jaafen gekoomen zijnde, oeifende de Ge- 
neeskunde te yintwerpen^ en was te gelijk een dichter^ die in 
♦c maaken van Heldenverfen niet ongelukkig flaagde Z^ue ge», 
drukte werken zijn vijf in getal, die tusfchen het Jaar 1563 ea 
158J. in 't licht kwamen. Hij wis een groot vriend van fr*»- 
ciscüs soHNiüs, Bisfchop van Antv^erptni in welke Stad h'4 
ook overleed^ den 10 Augustus, in het Jaar 1585, in den ou- 
derdom van ruim 61 Jaaren. Toen hij op zijn uiterfte b^i 
maakte hij op zig zetven dit onderlfaiande OrafTcbrifc d 

4rti% ApPlHnea cultura infignis & ufuy 

tkabéH cuitor carminis atque, lijra; 
Pifano genitore fafus , genitriee Zetmdi^ 

Hugo Favoliac» folUcitudo domus: 
JEtatis bis J ex anno poft luftrafecund^ 

Conditur hoc tumulo , fpiritus aftra Uneni. 

Men West nog heden dit Graffchrlft. met zijnen ftcrftiid da« 
onder» in de Kapelle van de Kerk der H. Maagd. 

Dat deeze favolius geen germg dichter geweest il , blijki 
uit het getuigenis van j. vah broekhuizen, een bevoegd rech» 
ter, om iemands waarde te fchatten: dus luiden zijne woor- 
den, in zijne Aanmerkingen op propertiüs r hügo fawliüs,» 
FoPta non proUtarim^ q^m virum miror f oma efe tam o»' 
Jcura, êiiam afud noftraies, qui profius nofe dekebans. 

Reioersbrrg, Ckrónijk; la'RVe, ö#- 
ktferd Zeeland ^ W« 57 , enz. 

Fav# 



Digitized by 



Google 



FAY. (ötj) tn 

Fat, (dü) was, in het Jaar 1588 ♦ Aiöbtsfiidcur van Wtb 

gen den Koning van Navarre , zo bij de Scaaten Genemtl ^ 

eo bijidc Koninginne van Engeland ^ als bij de IMtfehe Pro» 

tefliflifche Vorsten. Het Gezantfchap, welk hij bekleedde^ 

had zijnen oorfprong wit de Ligue , welke de Henog faU 

fyis£ gefmeed had, tegen de Hugenoten. Om deeze Ligué 

te niet te doen, zogt de Koning een dergelljlt' verbond, tet 

befcherming van de Reilde, met de gemelde Mogendheden 

in fland te brengen. De Heer nt; fay Icwam, in de maand 

Maij des gemelden Jaara, in 'sHage^ en» na vertooning van 

zijne credentiaalen, ds^ bij» den 2 van die maand, de vd. 

gende-Propofhle> n» voorgaande inleiding, van deezen Iih 

houd r 

,, Zijne IMajedeit, bidt ook hen tniden (de Staaten) dat 
z\] continueeren in de goede alfeftle, die z\] ahijt hebben 
betoond, en dat zij verfekert kutmen zijn, dat ra alle occa. 
fien, alwaar hij middel zal hebben om hem te gebmiken; 
vopr heurlieden, hl} niei fal fpaaren, noch zijne onderdaanen 
noch zijn^ ififdtielen , veel min zijn eigen perfóon. En door 
dien, dat de aanflagen van de gemeene vijanden, daagltjka 
wasfchen en vermeerderen ^ en dat zij trachten bij alle midde* 
len , om hen te verfterken'door alltantien, vrienden, ^olk tü 
geld; zijne hooggeraelte Majefieit, hebbende in deeze gene* 
taaie Oorloge genoeg het principaal intrest, is gerefolVeert, 
hen te ftellen tegen het' voomeémen der vijanden , ende 
te verfoeken de Vorften en Staaten , doende Prdfesfie 
van de Religie , van gelijken te doen , en hen tó 
faamen ie vereenigea, met een contrarie Ligue, brengende 
alle haar lieder llerkte in het gemeen, en voerende alle haare 
middelen te zaamen. Tot welken einden zijne Majefteit, 
hem, a^ de Koninginne van Ëngetend, en Proteftantfehe 
Vorften , als ook aan de Staaten , heeft afgevaardigd , met veiu 
foek in die vereeniging te needen. En door dten zijne Maje« 
fieit is verwittigd geworden dat gehandeld word , over eene 
vrede tnsfchen den Konhig van Spanje en de Staaten. Zo 
was hij mede gelast te vertoonen, aan de Heeren Staaten; 
van wegen den Koning, de gewigtigheit van fodanig eene 
vrede, ea het (mgelijk dut nea hem doen feode, Wj aldieti 

men 



Digitized by 



Google 



in FAY. (M^ 

men zomler noot %n dwang de voornoemde vrede flooc , wijl 
dMur door alle de niagt van.^p^nje, ten nadeele vin de Religie 
tegen de Religie intevaljeu in de Landen van fijne MajeQeir, 
zo als reeds door de magt van Parma gefchied was.'* 

M Dus was hij Heer du fat gelast, om te protefteer^, ce« 
gen alle de geenen » die toe .vrede raden « waar door den val 
van de Kerke van Frankrijk >moet veroorzaakt worden, en 
waar ^mede alle Kerken,. en apdere Landen baar kracbtiverJie* 
zen zulkn. Hebbende dus hij daar tegen bij de Konipginne 
van Engeland geprotedeert/* 

„ Kunnende hoogstgedachte fijne Majedelt z\g niet genoeg 
verwonderen, dat zij (de Scaaten) hebbend^ zo veele midde« 
len , zo veel geld , zo veel goede Steden , en van rondsomme 
bezet door de Zee, en daarenboven geenzints geperst, om te 
vreefèn voor eenSpaanfcheArmade, dat zij zouden willen ver- 
fUan, tot een miferable en fchandeiijke vrede, die hen niet 
dan fchade kan veroorzaaken. Dat zijn exempel van op Godt 
te betrouwen, hun moest aanmoedigen, hnn vijanden kloüi te 
agten«. Aangezien hij met zeer wein|g Steden, geenzints te ver^ 
gelijken met de baare, heeft geftreden 3 Jaaren lang, tegen 
magtige partijen , tegen Frankrijk en Spanje te zaamen , zonder 
hem een hand breet te laaten winnen, zonder tqt hier toe, 
van iemanc onderfleunt te zijn/^ 

,, Biddende verder zijne Majeftelt dat de Staaten gelieven 
indagtig ie zijn, dat zij met geene Priofe of Vorften, meer 
geintresfeert zijn, dan met hem, om dat zij te zaamen hebben 
eenen gemeenen vijand den Koning van Spanje, dus hoofd 
vijand der Proceffainten , voor welke hij meer mtend gedaan te 
hebben dan iemant anders. Waarom dan de Koning fmeekt, 
dat de Staaten zig bij hem zuilen voegen , dat zij « hem zuilea 
zenden een Agent, om altoos goede Correspondentie te bQtt« 
den." 

„ De groote toebereidzelen, die de vijanden nuaken, nood^ 
zaaktenzijaeMajefteit, als ook het verlies van zijne Vlopt, en 
de dood van de Prinfe van Conde, mij ce gelasten, u van we* 
gen zijne Majefteit te verzoeken, hem voor deeze reize'teas* 
fideeren, met -middelen, die hij zal proppneeren, aan de Ge* 
committeerden van de Heeien Stuten.'* 

n Dat 



Digitized 



jby Google 



„ Dac doch deStaaten willen ^dachrig te ziju, boe dat zi],« 
ne Majefteit altoos vao zijne tijde betoond heeft , de gene'< 
gieohcid, om hon, na zijn uitterde vermogen te helpen.^ 
fPaarvan de bewijxen door DV fay werden bijgehragt, 

y, Dac de Heeren Staaien , ook zullen gelieven te condde* 
reeren > dat de Koninginae van Engeland, en de Prinfen van 
Duitsland, veel minder geintresCèerc zijn, dan zij, en echter 
bebbeo dezelve zig m geeuen deelen onttrokken*^ 

,^ Verfoekonde hij ^Heer dü fat) dar hooggemelte Hee- 
ren Staaten, znllefi gelieven te raadpleegen, op de artikelen, 
zo kon als mogelijk, zijnde d^ tijd kostbaar, en bij nood- 
zaaklijk zal moeten 'tegenwoordig zijn, op de vergadering der 
Proteftantiche Prinfen, die roet Pinxter (laat gehouden te 
werden* Verzoekende verder voor hem iu den zijnen cenea 
vri/en doortogt, enz." 

De Scaacen Generaal namen daarop, di^n r5. Junij, deeze 
volgende Refolutie. 

„ De Staaren Generaal der vereenigde NederlandfcbC^Rro* , 
viotien , hebben aangehoord en verdaan , 'c geene de lieer du 
FAY» Ambas&deur des Koatnga van Navarre, mondeling beeft 
geproponeert f in haare vergaderingen daarna fcbriftellik over* 
gegeeven. £n hd)bende insgelijks behoorlijk regard geflagen * 
op hect rapport gedaan, door .de Commisfarisièn , .uit den 
raad van Staate, na hunne gehoodene conferentie, roet den 
Heer Ambasiadenr, op de poinien van zijne Propofitie, be;- 
danken voor eerst den Heer Koning dulfent font , voor hec 
faveur eode goede afife^ie» die hij draagt, tot confervatie, en 
voorftand, van de waare Cbristeliji^e Religie, en insgelijki 
tot de welQand van de Landen, biddende zijne Majeflelc 
daarin te wille volharden y met bijvoeging, dat zij altijd ge* 
reed zullen zijn, naar haar uiterfte vermogmi» zo merkelijke 
weldaad te erkennen , dat zij niet zullen nalaaten te conti* 
oueeren, in baac goede R^foluüQ^ tot confervatie en voor* 
ibnt van ^e Christelijke* Religie ei^e den Staat deefer Lan* 
den» loet een vast vertrouwen, dat Godt Almachtig , ^ijne^ 
Majefteit en hen luiden, ibl vcrleenen ^nen gdukkigen uit-. 
(lag, ter eese zijiu naaof^ ca; tot vordeitog van fijn H«, 
Woord." • \ , 

XV. DKt. H Meb# 



Digitized by 



Google 



114 FAY. (Dtr) 

», Hebbende genelte Scaacen iriiet groot genoegen, uit de 
Toorfz. Vxopofkit verfliaa, de ffimdvaRige Stefolode ▼an fi^ 
ite Majeftetc 4em KoBing oor niet «lleeQ tija eigene nuddeieii 
te waagen , tegea de «tn&gefi vtm êm gemecteii «tjanjl » maar 
ook Mve geaeibl'vcert is, ids iKbbeMie ^g«ttH|fielt, 4e grooc 
fte intrest btf degaveene tuUc, iHe Coükigeft «é Prinfen, 
doeode Proieffie , van 4e Bmuigelilblie Religie, daartoe te do- 
digen, ten einde &j iiea, door tttu CoiM«a*alli«rtfe tt fatmen 
▼ereeolgen en verMndeB, om «11e haace krackceii ^ce iMHen ce 
voegen y tegen 4eii tlgemeenen vijaid, met middelen van de- 
fen(ie,en om ook andere daarin te doen treden ^ bedankende 
aijne MajeOeit» voor zip faekfliaftige ReTalntie, en ook voor 
liem> daar mede toe ie nodigeir, wenfcbende vm gantfcber 
keiaen, dat bij <een Generaal tn 'Cbrlstdijk vetbond, van alie 
Koningen en Prinfe», Cbeurvorlten en andere Fleeren , en Re. 
pnbiieken des H. Roomföke Rijs, geweeken van de Room* 
fcbe Religie , werden voorden , en derfeiver rechtvaardige be- 
Ibbermlng, tc^^ de OMtdttvaardige en rampfalige aanüagen 
der gemeene v^jaoden. GeHjk fij ook gaane Tonden zien , dat, 
de voorfchrecven aMamie irerde «en effe^e gebnckt,, daar toe 
fij ben van liaare fijde altoos ^Utg en bereit fiHlen toonea, 
wel verftaaade dat bet gefdbiedde , met Icenni^e vao de Ko- 
ningnine van Eagelaod, ofte den Gouvemetar €eiiefaal van 
den Rr^gsmagt, die ff] deelè Landen goedenlerenl^ beeft 
vergnm, volgens het traéiaat geinaakt tusfcben haar hooggt^ 
aMlté Majefleit en de vootfe. Landen. Ten welken ebide de 
gemelde Staaten , de CbmmlsTarfsfen , welke lij hébben goed- 
gevonden, ibinen «erften te ftsden naar Dnicscfaland, en aan 
isn Konhig van Deneflnrken, fuHen ordreeeren, met gemelde 
Heer AtnbasAdetnr, te bonden goede cotrespondanie , ea 
hem , door die doetilijke mlddtfieir,, bet verbond te belpen be* 
vorderen.*^ 

,y Nopende bet pohtt van de vredebcndellnge verhaald in de 
voorfz. Prcfpofitie , de voornoemde Staaten wülen aas den hoog- 
gemdde Koirïng niet verfwijgen, dat eenige maanden «deden» 
de Doorlngtigfte Koningte van Büffelattdy hen Mdes heeic 
doen voorftdlon haare hneniie , » door de» Heer Gïaava van 
Leyoeater^ ab naderhand» door haaren Amhasfadf gy Herben, 

4iat 



Digitized by 



Google 



f AY. (öo) ft f 

dat zij in yredehftodeüog wild< «eden , mee den Koning vail 
Spanje of mee den Henog van Parnra ^n zijneoc wegen, ea 
dit hnre AfÉfefteit venogt heeft» dat de Snut, bij de ham 
eeoige Cotnfnisfarisfen zonde voegen. Maar» dat de taaten 
▼oorziende de fwarigheid, en i^trenteperijckelen, die^ dottf 
iet flaiten van 't voorfó. lYaéfaMt» Honden t# vieeaen te^ei 
den Staat der Cbrlstelljke Kerke » niat alleen in deefe Landen^ 
maar ook lil de nabnorige Rijken en Landen^ liebben een Am- 
basfade gefonden aan haare Majedeit, om liaar de vooiik. pa» 
nculen en fwarigbeden voor oogen te üeNen» emlj^idoor alle 
middelen te arbeiden ^ era bMr daar van aftebrengbi en te bn« 
weegen^ onme liiet vorder ia het voorfz* Traébat te proot* 
dceren i ende bijaldien sij 20 veire daar mede is voortgegaan^ 
dat zij *er niet toe zonde zijn te perfoadeeren , «m In fulkc 
gevallen haar intentie nader te fondeeren, hoe men best, door 
het fluiten nu fodanig Tmdaat, de voorfz. Christelijke RelH 
gie en den Staat deeeer Landen» met goede verfefkerfaeid zoa 
conferveeren. En tXio Commi^laiAsfen bet eerde point va« 
hoare Majeflek» niet en hebben konnen verwerven^ maar alk 
leenlijk bnar intentie verflaan op het tweede « £0 beraatflagefl 
oog eetiige Provintien^ op het rapport daar van gedaan^ ende 
op de Propofide va^ de voorfz. vredehandding , het wdk een 
oorfaak is, dst de Staaten, nodi niet generaarUjk konnen vep- 
klaaren , wat bij aiie de Frovinden , op dit poon fenetaaUik 
zal werden gerefolveen. Doch bebheode Oedepnieefden , dar 
panïctriiere Provtnden , respeftlvelijk op de tegenwoordige 
vergadetbg, gecommitteert 5 gronden aan baare Prindpaaien* 
de Ptopofitiet van den gemeiden Heer AmhasMeor , omme 
hen te hifetmeeren , vad de gotée en beUzaame veroaanince^ 
van zijne Majefieit, onune op dezelve «Ik inzicht ie nee- 
«en , afs de ittfM)rcantie vitn de zukt verelseht. QeUjk mede 
hij de Snuiten Oencsaal» voor fo veel m hen ia» gedaan zei 
worden* 

„ Ook k de gisnfdte Stzaien wel bekend, bee gfooieiiiKdè 
gtnlTdlè CbfriMMheid^ en ieaanaBaieid denze Landen is gelee 
gen, atfi ée <Hinvefft#e van den Sdmc, vu nijne MiiefMt^w- 
de der<teilievMFMM^5 M^ i(i8ttoc|d:iie«DedeirriMdr 

H a fthsp 



Digitized by VjOOQIC 



It6 FAY. (Dir) 

fchap en faveur vtn dezelve > en om deeze oorfaak (bllen zii^ 
die gaarne naarxheur vermogen adCdeeren , om zijne zo Chris* 
teii|ke als heldhafcïge Rcfolntien te bevestigen ende te mainti* 
neeren» Maar alfo de vereeoigde Nederland(che Provintien, 
Btt bijna as Jaaren lang z^jn gehouden geweest in een geduu- 
rige fwaaren oorlog » en nog tegenwoordig gedreigt worden 
net een veel zwaarder ma{^t« en ^oofe de deliberatie over den 
vredehandel zeer ontrust zijnde » en door groote oneenigbeden 
«n maitinatien gedreigd wordende» zo bevinden zig ook de 
Staaten deefer Landen, feer vcrloopen, en belast in het 
ftuk van de Finantien en fchattingen, en wel bijzonder in de 
TSet laatüe maanden ; en ook bevonden » dat de tegenwoordig 
loopende lasten van den oorlog zeer zwaar zijn, dat het on* 
Biooglijk is fijne Majefteit de verzogte asfiftentie te doen , als 
zijne groote en gewigdge afFt^ire vereisfchen. 
" ,y Niet te min acht neemende op fijne tegenwoordige Stnt, 
'en hoe veel de gemeene vijand der waare Christelijke Keric 
iiftreehce en vordeie- hi heufe aanfiagen » tegcns hem; fo 
fiHIen de gemelte Staaten , met advijs van den Raad van ScsA' 
ten» den hooggemelte Heer Koning adfideeren , in confbrma- 
tie van het inhouden van de afte en obligatie , daar van aan 
éen voorn. Heer Ambasfadeur overgeleverd , met een vast vet- 
crouweuy dat zijn Majeflek, fo door fijn eigene middelenzak 
met halpe van de Koningin van Engeland en andere Chriscelij* 
ke Koningen , Princen , Ceurvorfien , enz. binnen 5 a 6 maanr 
'den fodanig Heirleger fiil formeeren , dat met hulpe des Almag* 
ttgen, en der voorlz. middelen, de zaaken des Konings tot 
een gelukkige uitkomCle zullen gebragt werden. So verwagten, 
idan de gemelde ; Staaten, dat mitte de vopriz. a^e, ende obli- 
gatie ^ok fal cesfeeren *t geene geproponeert ende geadvifeerc 
h , bv] den Heere Josn Immc» en Doftor Gerard Fbep , die in 
den voorleeden wmter, door den Heer Paltzgraaye de» Hertog 
Johan Cafimir, om gelijke asfiftentie herwaards gezonden zijn 
ge#eé8t , gelijk het ook in de daat cesfeert in regart van den 
'djd die vèrftreeken ïu Verfoekende gemelde Staaten , dat zijne 
Majeflelt hém verfekerd wH houden » van de goede affeéUe ende 
«dfiheatle ten xijocn dienOe, ea in regard van dien de afiairen 
■ .. dee* 



Digitized by 



Google 



I 



FATUM, FEENKEERENZIJL, «z; - ify 

dee%r Landen 9 in zijne Koninklijke recommandatie te houden ^ 
enz. enz." 

Refolutse van de Staaten Geneaaal^ 
^ ' den 16 Juuij, van het Jaar 1588. 



Patum, .eene Fricfehe Staate, m de Grieteoij Franekera* 
ieel^ 1 halfuur vanTzvrn» ten Zuidoosten. 

Fedbes, (petrus) geboortig van Harlingen. Onbekend is 
het, of hi] een GJas- of Tafreel-Schilder geweest zij; uit het 
bijwerk, rondsom zijn beeltenis in het koper geflieden, zou 
men liet laatfte befl uiten , dewijl daar in palet en penceelen ge- 
vonden worden. Op den rand van de lijst ftaat pi.trtjs fed- 
Dcs. f*iêtor, i5l5,^l weJk tevens den tijd aanwijst, waarin 
hij geleefd heeft. Ook heeft men van hem eenige ganisdi 
niec onaarcig goêtHe prenten, gemerkt p. ha»lling^nsis-» 

Füenkeersnzijl» een tweede Sluis, tusfchen de Dorpen 
ter KapU en Urilorne^ in de Friefche Grietenij ütingera^ 

FsBVWoLDS of vsEirfvoLDK , een Dorp in Frieiiand^ ia. 
de Grietenij Dantumadeely onder het Kwartier van. Oo5/^r^; 
goc^ hebbende dien naam bekoomen , van de daar bij g'd&Qg^-t 
ne Veenea. Voortijds ftond, een dinde van dit Dorp, een, 
oude Keric, die getieei vervallen is, en onbruikbaar was ge» 
worden. Hierom heeft men, in het Jaar 1046, een quart 'A 
van daar, eene nieuwe- Kerk gediclic, voor een gecoliedeeifb' 
fomme van 7120 guldens. ' . . ♦ 

Reeds faag -te vooren was deeze Gemeente , net die vail 
AkktrwM* en Marmerwolde ^ gecombineerd geweest» HeC' 
geial der Huizen en Inwoonders van dit Dorp, intusichen, 
merklijlc zijnde toegenomen, \a hun, -door de Staaten van 
Frieiland^ den 6 Maarc, in bet Jaar i?55t ^Q ^igen Leeraar 
(oegeliaan , en hebben de flemgeregtigde Ingezetenen , bij de 
de Kerlc , een Pdüoriehub geüigt. Men vind 'er mede een Ge« 

H 3 uiütn^ 



Digitized by 



Google 



irS FBERWERD, FEiDWERTH, FEITH. 

neaitt der DoofsgtuMdên, die bediead word door 
I^eeraaxou Bec Dorp beefc 33 Semmeiu 

Bacbiuib> p. 1307* 

FfiEswzU>« eeo Dofp in de Groninger Ommelanden ^ teo 
Noorden van Farmfum. In die Dorp word het Regi geo^f^ 
fead, door dp Huizen aouart en ali«£Esm4. 

FflLpwBRTH 9 weleer een ood Klooster der BenediiHjntm^ in 
Fivelingo^ waarvan de Overlle, reeds in de XII eeuw, den 
tijtel van Abt gebad heefu Die van IVirum maaken 'er diic^ 
Vila Ket^ van* De Heeren meijeas hebben die plaats laas 
begetep» met dbi' naam van Feldwert en OkUkiooster^ Bet 
legt vierdebalf gemeene Duitfche mijlen van Groningen » nar 
det Zuidooaten. 

Halma» 



Firrn of FfliTHiua* (everard) gebooren inde XVLeenw» 
^ FJburg^ in Gelderland. Na dat hij zJg, eeni^e Jaaren, io 
ito wijabegeerte geoefend had , gaf hij alg geimi e« a* aan de 
bi^ichaafde wetenfcbappeo over, en maakte *er ong^oMeitf vo^ 
darmgeo hu De Griek/c&e ea Hekreouwlehe taaien was hï\ ia 
4en groad magdg: waarvan hem de Hoogleeraaren der Pran* 
f^^fwotttoMien te^ heam een heerljjk getoigfi:|^rJft gaven, 
JÊJKpeUeriéÊnd wedergekeerd aijnde* vopd hij daar alles m de 
^4^rile eleqjde » wegena d«n Spaanfihtn Oorlog, onder bevel 
>an ^riiroLA ; waarom hij geraaden vond , zijn Vaderland we* 
derpm te veriagten. Hij bepf aig dan naar Frankrijk^ ea 
mafritte aldaar voonmmeitjfc zijo weik \Hk het onderwijzen m 
de Griek fcke mal; bdmalende daar mede , so wèl idi door zij* 
ne v?rdere kundig^den , de acküog* van de beroemdOe mannen 
vaii zijnen tijd , en bijzonder van casadeoius » po ?ai en 
THUANua, Op zekeren tijd , alleen van een knegt verzeld» van 
H9ihfH^ («vmdeld Vf^i9% nm hij> op dm^lla v^r;(Qek> ^jn 



Digitized by 



Google 



FCITH, F£IJTSHA„ FEEJTSMA» (vA«JEi;GER)enz.u9^ 

vefWi^f n IttC H«i* vw. «en bn^tr; dfoeb ia, nar dk». djd^ 

tikMier «ed^m» «m voorfiBkijft g^kMtmen ; xelfs b^eli men 

nooü jcfi «in \stvk koaoon oscdf kkQti , siea^gea^aiide alle 

onderzoek» door de O^Mifbeiil' doiur tae aangewend Bei vcs« 

lies vu doezen Letterfeieldy.in den bloei «ijos levene^ ^mti 

door de Geleefde» zeer betrenrd, tlzo b)|. «aacfchianliik , een 

maa vaodèD eeiflen laog in de geleercle w^er^ zou gewordea 

zijn. Bewijzen daar van zijn zijne werken. In bec Jaar x^jj ^ 

is van tem, te Leiden^ in bet licht gekomen, een werkje in 

lavo, groot 35^ bladzi/den, onderden nas» vsn.Jbs/ifuir^. 

turn H^mettcanim UM quétuw^ vol van iiügezpgte geleerd* 

beid. De Ukgeevec ' daar van was ia^a nooeef» nuursximc bxu« 

MASf , Reaor. der iMijvftke Scboole te Zwdh. • Te J^^r- 

dam , IQ *t Jaar 1726, is dit boekje herdrukt. Nog heeft hij 

gj&Qritfeevtt een Weric* dÊ' AïJtefmmfum 9i9fmkiif)A^^^aJss^ 

Ujit nogOmmmiaris de jhuifmïaMMs A^idt* 

BauMAN» Epijlm 



FeijTsxA, ^ne ftate in de Grietenij Ferwerdexadeei ^ m de 
oabiuiricbap v«9, bet Diorp Halhm» Een .ander St«ate van 
dieD ne^^ isr geleegen in de Griet^'4 KaUuntmqriand , nabij, 
Kalium; co e^e derde, denzeliUea naam dcagende» in de 
Giaetenij RoMerderhem* 

FfiijraMA, (jexGzs vak) was eet vaodiegeenen, welke^ 
d^r . de.Staaien van den Lasd^^, in het Jaar 15854 werd efger 
zp^den, aan de Konnpginiie ven Eng^Ui»d^ onihaater Maje» 
teil de SouveraiaiMb deezer Landea aaecebiede»i 



Zie loU, ao Boe]c> faL.^ij. 



F^tiSius, (MATXgUs) in \itx, Nederdutinck ^ CATS ge« 
naamd, iRBr^uwfir^A^ven^ uit een aanzienlijk Geflocht g$hoo^ 
•en, was eersf Mowk ^ en vervolgens Provinciaal va^i de Or- 
de der Froiuiikaan^iiM Nederlands Onder anderen heelt hli 

H 4 ge- 



Digitized by 



Google 



Hd MATTHIAS, (FELKIüSyFBLüA- 



gerchreeven, «ene geleerde verfaandelifig: over 4e zo gebooden/ 
gecijteld: CatholUa elueidatia Decakgi ^ ïn Svo., ce Antwer- 
fsn^ in het Jair 1573, bij plawttn, en oö)s.:,v^ Parijs^ ia 
het Jaar iS7^ ^ ^^^4- Deexe.CATs is, waufchijolijk , ó^ 
oom geweest van den vermaarden Ridder cats« die, in zijn 
tweeéntagtig Jaarig leven » van zijne vaders fpreekende, geenen 
anderen dan xieezen fcbünt bedoeld te hebben*. Wanneer ht> 
7egtr 

Mi/H vader zat gefiaag. • . . 

Zijn broeifir was geleerd^ en heeft ook veel gefchretven % 
Zijn boeken zijn bekend^ ah die neg heden Jeven^- 
Tlavtys uw Drukkerij die heeft *ef kennis van» 

Deeze matthias felisius, of cats, is den ^4 Pebmirlj» 
tn het Jav 1576, te Leuren f geftorven* 

AWD. VAL. p. (J59. 



Felua; een oude Landftreek der. /luchen^ die men nader' 
hand vind verdeeld geweest ce zijn in drie kleindere» namelijk: 
Bttitingoia ^ Fiehiia-^ ^n Felua* De eeffte Arhfjnt haaren naam 
ontleend te hebben van de Auchen; de tWeede van het i^iie* 
pieer\ en de derde van die betden. Dk Felua legt geheel be* 
Hooien tusfchen den Rhijn^ de Drufiaan/ehe Qraft In het 
Flumeer ( FUvo Lacus ) 9 wanneer men een linie trekt tot aas 
den oorfprong van het Riviertje de Nede^ of de Grebbe* Vm 
buiten is bet rondom bezec met vette kleiakkeren; van binten 
Iseef^ bet meest dorre zandgronden, of wateraohtlge moeren. 
Weleer was het zeer boschrijk. Graaf rvtgbr heeft de Hof- 
flede Lona^ met de gehugten tot dat Geregt bebóorende, in 
In het Jaar 838, opgedroagen aan alfricus» of alpridus, 
Bisfchop van Utrecht. Nog meer andere goederen , biaaen de 
paaien deezer «Landüreek , beeft Keizer hendrik de III , In 
het Jaar 104^, aan bbroaldus gefchenken ; Keizer hbnjdrik 
DB IV wederom andere, in den Jaare 10^7» Doch uii de 
kroning van Keizer HEHDRi^t den VI, in het Jaar iirfiyOÏ 
liever 1195, Wijkt, dat de Hertogen nn Lotharingen^ ot 



Digitized by 



Google 



PELÜA , PELVIDA , FÊNE; iu 



I 



Braèénulf b6t ragt vm Souveniniteic gehad hebben over de 
gefaeefe Ludfireeke ;r weUe regt zij; wederom overgedngen 
hebbeo op de Gelderfehen. Vervolgens zijn de Oorlogeo, 
rusfeben «ndere en de' Bisféboppen bijgekld, op deeze voor* 
waarde, dit de BUicbop bet Leen des Graaflchapt Felua 
zon oDtvttDgen van den Keizer » en de Hertog van Braèand 
van den Blifcbop. Die regt beefk de Brabander wederom 
overgedraagen aan deVorften van Gelderland ^ waar mede het 
nog beden ten dage vereeolgd 15, zonder eenige verbintenia 
van Leenregt* •> 

Altiito, iKtf* Gtrm. Inf. Tom* H. 
^ fol. 53» 



FsjLvizxA» bovenr Arnhem^ tvcxd» In den gifibrief van 
Keizer xoTUiUtius OBir 11^ van bet Jaar 1134» f^celd onder 
andere gtftea» welke de Giaaf van Zuiphen «ao het Klooster 
van Eüen gefohonhen beefu Hedenduga werd het Felf ge* 
Daamd9 Hggen^ eén halve Duitfche mijl van Amhenu 
'. • . . . 
. . ' . Ibidem^ 



FflKE* Dit rcbi;ntj^eweest te zijn eeoe Parochie , of ted 
minden een tCapeï, in de FeenlanJen van Fivelingo , waar 
omtrent de gravers woonden, die de brandftoffe leverden aan 
de Kloosters. Maar jia dat deeze geheel uirgegraaven waren , 
was bet natnurlijk gevolg, dat zij eene eenzaame verlaatene 
plaats geworden is.; en bij gevolg ook het Kerkje zelf, wel* 
ke de Abien aan de voor^orge van een Diaken weleer had- 
den opgediaagen. Ëmo verbaalt, dat de Plaken van fene, 
met name falkward, in het Jaar 1227, dood geflaagen 
werd, en dat, om deeze en andere moorden v^n Pnescereny 
die van Fiveütigo in den ' ban zijn 'gedaan. De verlaatene 
plaats behoud nog hedendaags den naam van Gaarveen ^ hoe- 
wel dezelve v &1 voor lang , van veenflofFe geheel ontbloot is 
geweesu Zij legt ten Noorden van $apmeer. 

Ibidem. 

H 5 ' Fxa* 



Digitized by 



Google 



■ " ' ^-- 

F&ft&iRAJ»» »B ly VÈSt 4amm$m mési de Réom/kJm Keh 
Mss,! W4S 4e zooft Yan Fiutn mm 1, KMtt^vm Spm/t^ 
en va» foiuirvA» efféG^ier im yaa»iK4NO, toegwawMl ^<0 
ChM^H^, l^oedev .wm Keizer ¥ak«i< dxn V; qp <ka io 
Maart, ^ |t«fs I5«ia, ie Medina ^ oS volgeeg flidwn» te 
jdbfi^ 4e It/Mfvi cebeoien. H^ wec4 ki «S^mi^V» dmr de 
Vef^enuUle a^aaaea» in de MatbeaMdrcbe m SiuiiaHidige 
^pyQfe^ftb^ppe!^ ond«fVe2<au Vcsvolgeiis begaf hij.aug, oevma 
^yneii Hafo^fseacer 04«ai£^ lai^AiaAncA, nadafaaod Gnaf 
VAN ORTEiTBUBO, naar Duitukland^ daar hem, ia dm Jaare 
SS2I , Wj de RUk^venkeliKd. dftor zijnen broeder Keizer 
XAREL DEN V, de ProvÏQiien vfn DuitschUnd werden inge- 
ruimd. Hij trouwde mee ankas dogter van udeslaus des 
II , Koning vap Bahtemen en Hungarijen; welk huwelijk 
hm éam wtg baawfe' aH-den.Trooa van'die bei4e Koniok' 
aj^hen. Fs«a>|iuso .«frd>. na den flaf :bip Afafoft, «safia 
i»QftnB)iE , Koning* va9 Emttgsrifefk ^ Bêkeeme,^ de baeedec 
B|jj|ei(.Geittdiiuie» Ijwnureide, zonder hinderen n^itelaacdk , op 
den 24.£ehryarlit m het jaar 1527, te Bwaag^ «iet grooce 
plegtigbeid , als Koning van Boheeme gekroond. De Jlutigaa* 
ren hadden»* voor een groot gedeelte, eenen jav. Graaf 
van Zips en Walwode van Zevenbergen^ in het oog. Fer- 
DUfAKO gronde^ fijnen , ei^ch qp zeker verdrag, in den ]aa* 
Te 149' 4 tusfchen Keizer iaajumiliaan en uimsisKVSf Ko. 
aing van Hungarijen geflooten , uu kragt van bet welké, bij 
onftentenis van manlijk oir, het Oostenrijk[chè Hüfs zou op. 
volgen 5 èn voorts, op het regt zijner Gemalinnë. Hij begaf 
zig tetilond i^z2x Hungarijen f en deed zlg aldaar, den 28 
Oftober, in het Jaar 1527, kropnen. De Waiwode jah , 
Graaf van ^/fs^ wiens magt niet zo groot als die van fer« 
X>mAra> was « bragt zijne klagten aan den Paus , aan de Rijks- 
vergadertng en aan de Hoven van Frankrijk , Engeland en 
fooien^ Doch hij bediende zig van zulke harde en aahtloo. 
ielijke woorden, dat 'er verbittering tegeii hèxn oatftond. 
pus bij geene Chrisceo Mogenheden eenige hulpe konpende 
vindfen, nam hij zijne toevlugt tot den Turkfehen'K^zet fio* 
X.IMAN, aan wiep hij beloofde. Jaarlijks eeii grooté fbmme 
ie zullen betaalen; indien hij hem op den Troon hielp. So^ 

LI- 



Digitized by 



Google 



FERDIMAND m F, ut 



uujM^ cBe ang ter rijner buipe fesead miakte, belegerde» 
jh het Jmu 15%99 net eca Leger vaa 300,000 man» deSlad 
M^etsani doch de iMUogc ven kec Leger der Cfartscenen nood* 
sjakie iMm, m bet doea van so lecgeeflbhe fkinoen, waar 
bij bij j6p,ooD maa vedooréii had, bet beleg optebrcekea. De* 
«ijl, incusicbiea» de Oorlog in Ita/ie noe» worden voortgep 
zee, vvcrdr Gnnf jas niet verder vervolgd; so dat de oabineo 
B Humgarijen geftild werden» Jan, die ati Konbig in iVSr* 
der-Hungarijen regeerde, floot loec FBSBiNiMn een verdrag^ 
bij *t welk deeze toe erfgenaam van ja» verklaard werd; 
die ook kort daarna overleed. Onder befcfaerming vaq 
soz.xi«Aii ftelde aijoe wedowe baarea zoon. op den Troon. 
Doch sotiUAV werd, door FSftBi9AN0> gedwongen, becbe* 
]^% vmn OftB Qfttbreeken; 't weHt daarna met troepen bezet 
werd» De jm^ Graaf van Zdps weid, nevens zijne moeder* 
m baUiagftlu^ gezdadeft, in het Jpar 1540. Het volgend^ 
}aar viel bet gtmiae.ged»eke vut» ^H^garifen la handen van 
EEauvAKOi : die daarop een v^drag flooc aaet de weduwe vaii 
Gra»ve jkv% dte daarbij geaoodaaakt werd, hem 24vinkef-g€9 
afcefiaao. Dodi* Abia d» Turk^M 'er zig; meester van maal^i^eai» 
vond VKanuuai» ^ig genaod^a^kt, zo goted hij kon, een ebi- 
de van dien pngrtnkUgan. OorVog ^ma^ken. Terwijl dit in 
Uungarijen voorviel, werd FEgoiMNO, i« bet Jaar I^JZ» 
Bietiege&fiaaade bet pro^eit van don Kevvorvt van Sa^en-, te 
Kemkn toe lUpmuA Koning verkooren, ca ti^Mw gekroond f 
bet eogmerk biervan waa, op dac bij ^ i& «fweaenbad van zijn 
broeder Keizer icaul bei^ V, de ^mken d^s Rijka niet na- 
druk a\m konnen beiUeren» Drie Jatsv^ daarna erkende bem 
de Keurvorst als Rotmsck Kdnbig ; doch niet daix op zekere 
voorwaarden. Na dat ulbxg. Hertog vaa Mi^intnèerg ^ berfleld 
wa5, pej^niNARD was, ia bec Jaar 154?^ tegeawoorëïg bij 
den flag, 'm welken de Keurvorst van Saa^ gevangen 
werd geaoomen. De Bahetmavs weigeadba, uit boqfde vaot 
2eker oud verbond, dac zij bet Scfbieedecrebap noeariaa; te 
vegcen. FbrduiaiId , tfaana voof|xiedig in dea Opriog,. tHK«i 
Keite de Bêfuêmirt^ en wel vooipanetiik de Stad Ptraag§,^9m 
aUe baoae voorregiea. Dpcb tea opaifte der belijders van de 
^'i^t^fëff^^ CoMféi/U^ was bij eenigzia^ geouuigder da<i ziju 

broei; 



Digitized by 



Google 



%H FERDINAND de I. 

bfoeder; 4|ok bevorderde Mj , zo veel h hem was » de Pasfinr 
fche Fr ede \ 't welk veel toen bracht, dat hij, na den aflland 
van KARfcL DEN V, ra 't Jaar 1556, zonder veei tegenftand 
ygKKX zijn opvolger erkend werd. De Paus, over' die keuze 
niet voldaan, weigerde bem te kroonen; zedert dien tijd, 
beeft geen Keizer dea Paus daarom meer gevraagd. Fhadi- 
MAND» ziende dat zijn broeder, mee aliea dwang, ia het (luk 
van den Godsdienst, niets vermogt bad, wendde het overeen 
anderen, boeg, en zogc de verdoolde Sckaafeu^ zo als bij de 
Hervormden noemde, door zagtighetd In een ftal te brengen, 
Den vermaarden, cassandbr deed bij, ten dien einde, een 
vereenigingsgefchrifc opfteilen ; dog zijn dood verhinderde 
hem, dit gefchrifc rte^ voltooien. Keizer ferdinaud overleed 
den 15 Juli) , van bet Jaar 1564. In het vóórgaande Jaar , had 
hij zijnen • zoon maxi&iiliaan ais Roomsck Konfog doen kroo 
nen, welke waardigheid aan' zijns broeders zoone, rlïps dem 
II. geweigerd was. 'Er word van deezen Keizer getuigd, dat 
iiQ' waseeh zeer verlhndig, zagtmoedig en regtvaardlg Vom^ 
iidbbende ten zirifprenk : Liever met nadeel dan met onregu 
2Ïjrie Erflanden, als men Mun^arie en Boheemen uitzondert, 
gehboten tamelijke reste; De Nederlanden^ met wier rampen 
lïrj zeer begaan -was, fmaakten al het goede, dat hij in fiaat 
was > 'daar aan toe te brengen. 

' Uit zjn huwelijk, met ani^a boven gemeld, en die, tn 't 
'Jaar 1547, van baar vijftiende kind, in liet Kraambedde ftierf, 
verwekte bij vier zoonen en elf dogters: als maximiliaas, 
die heni in de Regeering volgde; ferdinand, Aartshenog 
Tan Infpruk\ ja», jong geftor ven ; ca rbl , Aartshertog van 
Oottehrijky die deezen Stam heeft voortgeplant; elizabet, 
Gemalin van sdcismomd. Koning van Polen ^ AüïtAf die lea 
man had albbkt djsk V, Hertt^ van Biijeren\ asaria. Ge* 
malin van willem 9 Hertog van Cleeye ; catharjna , g^ 
troüwd , eerst met jrakcois gonzaga , Hertog van Mantua^ 
m dtatna met haar zusiefs man, sigismohd, zo even gemeld; 
BjrRXEKA, gehuwd met alphonsus van estb, tweedep Her- 
oog van fVr^r^a ;'joHAirNA, getrouwd met francois db mbdi* 
GIS , Groot Hertog van Tgskane ; margrbta , Geestelijke 
dogters; uitsuLA, in de wieg geftorven; hb^bjïa, ongehuwd 

ge- 



Digitized by 



Google 



FDRDINAND , Infanf van Spanfêi 13^ 

gekorven. De overige Keizers , die deezen naam gevoerd lieb« 
beo, ais feedinand de II, de III, de IV, de V en dbVI^ 
als minder betrekicing tot de Nederlanden bebbende, gaan wij- 
aet üilzwijgen voocbi]* 

Zie slcidanus; thvabus, enz. 



Fbsdivand, Infant van Spanje^ Aartsbisfcbop sviToUdoj 

Kardinaal , en broeder van jiltps peiv IV « Koning van Spanje^ 

gebooren in het Jaar i5op, werd,, na den dood van de Infaare 

ISABXLLA CLARA, GouvemeuT Generaal over de SpaanSche No- 

derlandeiiy in het Jaar i533. Ongaarne nam vieoinand dee^ 

zen last op z\g\ liever badde hij,. in zijn Bisdom Toledoy in 

rust gebleeven, en van zijne Jaarlijkfche inkomften, bedraa* 

gende raeer dan 200,000 kroonen , of, gelijk andere zeggen , 

zo veele ducaten , een (lil leeven geleid^ doch f lups begeerde 

het anders. Hij kwam, in bet Jaar 1634, in de Nederlanden ^ 

en werd , als zijnde de broeder des Konings , in Braband zeer 

heetiijk ontfangen. Zijn eerflo werk was , niet alleen het af- 

ichaffen van de oude en voornaanide Hof bedienden vsn isa« 

11E1.I.A, maar ook van veele ^A/ir^tfr/^/i^/c'^f Heeren> dfe den 

meescen üjd huns levens, in *s Konings of in 's Lands dienst, 

verQeecen hadden \ Hellende , in derzelver plaaife Span^ 

jaarden. Dit baarde wel veel misnoegen , maar , niemant 

dutfde *er zig tegen verzetten. Dit deed hij voornamelijk in de 

Provintien Ar iets en Henegouwen. Dparenboven gaf hij open* 

baare bevelen uit, dat ieder, in zijne klederen, de Spaanfche 

mode volgen, geen laug hair dragen, hoofd en baard kort 

fcheeren zoude , enz. Het ontbrak aah geene openbaare 

fcbimpfchriften , waarin, op eene niet onaariige wijze, mei 

deezen Prins Kardinaal , en zijnen Spaanfchen hoogmoed ge- 

fpot werd ; voorfpellende zelf zijne dienaars niet veel goeds. 

Veele Heeren , in de Spaanfche Nederlanden , werden befcbut- 

digd, dat zij met den Graaf van dek berg, geweezen Gene» 

naj, en afvalligen iVi?^ifr^/7^ifr, heimelijk verfland hielden» en 

dus van verraad zwanger gingen ; wordende zelfs eenlgen in 

begtenis gebragt. \ Zij dat de befcbuldigiogen , ben ten laste 

€9i€gd, gegrond of valsch waren j dit is QQ^etwistbaar > dat de 

irot* 



JDigitized by 



Google 



tiS FERHINAND, rafant van Sfpauie. 



notfcbe behandelicgeu der Spanjaaaden een algemeen misnoe* 
gen ▼eroorzaakten. Hier bij kwam nog der Ka^tiliaanen on- 
▼oorzigtigbeid ^ door zo veel vofki , uit Brahand en Vlaand^ 
ren , naar Duiitchland te zenden , ter hiripe van Keizer fki?* 
Dl VAM» dat zij daar door geheel verzwakt werden. Graaf 
HENDRIK vAir OTN BERGH kreeg daar door gelegenbeid , om 
Maafiripv^ overmeesteren. Verder baande betOraave willem 
jOk den zijnen den weg, om , tnsfchen Antwerpen en Èergen 
cpden Zoom, eenen m val te doen, en verfcbciden fcbanzen weg 
te neeincn* Veele Dijken werden d©orgeftooken , en de Lan- 
den rondsom Antwerpen onder water gezet; tol zeer groot 
nadeel der Landlieden. 

In allen opzigre flaagde de Infint , ïn den atfnvang vnfj z^n 
bewind, ongelukkig in zijne bedrijven. Het eerfte ongeval 
was, dat 12000 van zijn foldaaten, onder thomas^ Pritfs van 
Savoijen , tegen de Franfchen aangevoerd , omtrent H&ije In 
bet Land van L«/iè, * deerlijk geflagen werden, lo bet Jaar 
1635, liet hij, door den Spaanjchen Admiraal, verzelc van de 
tA FONTAiNE, Gouveftcur van Brugge, InailerijU met 8000 
man , en veele Oorlogfchepen , de Schans PhiHppijnt in 
Vlaanderen, belegeren: twee Jaaren te vooren, wès die sself 
de Schans, door Graaf willbm van KAfesAü veroverd, varo 
wegen het groot aanbelang , welk men in de zetve ^^è^ voor 
Holland en Zeeland^ De Staatfche nroepen, Ókz daar binnen 
lagen, waren verClerkt met 800 koppen, door Zeeland , ia al« 
lerhaast, derwaards gezonden; deeze verdedigden zig zó dap- 
per, dat de belegeraars groote (chade leden , fcboon de aaofl.ig, 
in den aanvang óes belegs, hnn bijna gelukt was« Fsrdikakf 
was in eigen perfoon in het Leger gekomen; 'm de hoop ym 
roem te zullen behaalen ^ dreef hij de Krijgsknegten al te on- 
voorzlgtig aan; waar door de bloem zijner benden fneuvelde« 
Den IS AAaij van dat zelfde Jaar, naderde G^aaf wniLESr, met' 
veele Schepen en eenige Regimenten, de Schans; waarop de 
Spanjaarden, met agterlaating van veele dooden, en onder 
deeze eenige Bevelhebbers, de vlugi namen. De Spaf^j aarden, 
die zig in Gelderland bevonden , hadden aanihgen gemaalct op 
Es/en en Thiel; Esfin hadden ze reeds bemagtigd ; doch zij 
witrdeil allen diK>d geflaagen. Te Thiett daar z^ den Val 

reeds 



Digitized by 



Google 



FERDINAND» Infant ¥an Spmji. i^ 

■^■■^■^1 1 lil r iriiÉBa ,|||^„^,,i^,„i„j|i^„_^ 

rc^s beilomnteii btdden , werden ti) weder te n^ ffeADearen; 
Hun fodeg op êe ChmSert eo Steenhergen mislukte fn^eti^s^ 
éoch Scktrikenpthani was door hea <yvetToiBpCftd. Mlneo éet* 
ze Schans higen iikt n>eer dm 80 Stéurtfthe fedegiefi; ca de 
Spaftjaards tratien meer dM 6ao ia get^. Men 'oorde^e Irier 
uk,- of dit een liddendtad ware, waarop de Infant leéen iMd 
ztg zo Heit te beroemen. Frtns fusüiiik HEimiK floeg ter- 
(tond wederom het béTeg voor de Scbans. Don f skihrani» 
kwam bferop wél, met bet voomeemen om dezelve te out* 
zetten; doch hi] durHIe geenen kans wagen. In 't Jaar 1^37 
maakte hi] zig, echter, meester van Limèurg en Pènl», Ook 
ontwierp hij meer gewigtige aanthgen, doch bracht ze niec 
ten uitvoer : integendeel behaalden de Staatfehen vede voor- 
dcelen op bem. Op het einde van de maand Augnsius , des 
)2ars 1 641, werd hij van de kinderziekte aangetast, en deed 
ztg ndar Kortrijk voeren Bijna herfleld zifnde, keerie hi} 
naar Bruifel^ alwaar hij , tn de maand September» weder Vcir 
ftortte , en overleed den 9 van de maand Noyember , otid zijn^ 
de 34 Jaaren. Vóór zijn overlijden , had hij gelast, dat zijn 
Lijk naar Spanje moest gevoerd , en in de Hoofdkerk van TV 
kdo begraven worden. Het onibrartc hem , In 'zijne bedrijven , 
meer ^n geliik, dan wei aan verftand. tn het hoofd van zijn 
Testament (Iraalde de Spaanfehe hoogmoed door ; gevende hl} 
zig aldaar eene verbazende menigte Trjrefs^ Zo als men zien 
Itan bij aitzbma » bff wfen bet zelve geheel te vinden Is. Wi} 
zullen fleg» eenige weinige plaatsen l^jbrctigen. De «leiding 
was ; ft Van Ferdinando , d^or de grtttit Güds fnj^nt van 
Spanje y Kardinaal ^ enz. enz. enz. Rij badt den Koning 
zijnen broeder, dat hij mógt begraaven worden In de Kapel 
van onze lieve Vrouw del Sacrarfv , -in ^e Hoofdkerk van T^ 
ledoy en om aldaar iets ter zi}ner gedaehtenisfe te vestigen t 
naar zffner Bfajefteks goedvinden. Hi] verzogt aan de Dekenen 
van het Kapittel van dezelve Kerk, voor zijne zielteiMden, en 
aan den Koning, dat die zonde beveeien, dat jaaffijks, «p 
den dag van zijn overiijden , eene mïsifb gedaan werd , in de 
Kerk ven St. Marit te Kmt. Den Paus verzogt hij« i^neo 
Kardmaalshocd te fchenken aan Don AirroNio be bonzvides, 
%en, Opperaalmoesfenier, en -te gdifk, dac zijne Heiligheid 

voor 



Digitized by 



Google 



ffdS FERDINAKD , Infant van Spatijcé 

voor zijne ziel wilde bidden. Hij bevtl, dac voor het be« 
houd zijner 2iele, in allerhaasc, gedaan zoudea worden 12000 
Misfen, meesc op gepriviligiëerdeAUaaren. De Nederlanden^ 
en de S$aaSen van dezelve, beval hij, de RjnmucA Cathoüjke 
ApostoHfehe Rtligie ce bewaren , en daar aan te betooaen den 
verfchttldigden iiver. Verder (lelde bij order op het betajüen 
van zijne fchulden) verfpnik veele legaacen, en daarenboven 
nog soyooo l^roonen, aan Broer }ak van de moeder Gods, 
en Don vigael van Salamanca, £indeli/lc nog beval hi), 
aan gemeldcn Broer jan te geeven, floo kroonen *smaan(ls« 
xo lang die zulks begeeren zou. 

Toen na zijn overlijden, de order des Konings geopend 
werd, bevond men dat tot de Regeering deezer Landen, zo 
ia het Staata- als Krijgsbeftuur, benoemd waren Don frax* 
CISCO DS MELO, Marquis van Feliada^ de Graaf oe la 
JQNTAINS , de Aardsbisfchop van Meehelen , de Prefident ro- 
sa en Don anoru db cantelmo. Het lichaam vao Doa 
JEBDINAND Werd, terdoud na zijn overlijden, geopend en 
gebalzemd. Dit verrigt zijnde, werd het gedekt mei vergul- 
den wapenen , en nog dien zelfden nacht gebragt in de KspeJ 
van het Paleis, en aldaar geplaatst op eene verhevene Taber* 
nabel, gedekt met goud laaken, overfchaduwt van een ver- 
hemelie van dezelfde (lofie. Dus lag bet ten toon , tot den 14 
November* Op den eerden dag zag men , aan de regter zij* 
de van zijn hoofd, een roode Bonnet, op een kusfen vaa 
fluweel; en e^n weinig lager een Prinfelijke kroon, verfiert 
met groote paarlen en diamanten, en aan zijne voeten een 
helm, overeenkomende met de wapenen, waar mede hij be* 
dekt was. Daags daaraan werd de Kardinaalshoed gefield, in 
de plaats van de roode Bonnet, de gouden kroon aan de lin* 
ker zijde van het hoofd, met de (laf van Commando in de 
hand. Aldus bleef het lijk ten toon liggen den 13 en den 14 
November, en werd daarna ineen kist geleid, en gezet achter 
het Altaar, aan de regter zijde van de Infan.e isabella zijn 
Moei, met alle pracht, aan een perfoon, van den rang, dien 
hij in zijn leven bekleed had, toekomende. 

Zie Theatre d*Europe; aitziua, Zaaken 
yan Staat^ IL \i^\^ 

Fer- 



Digitized by 



Google 



FÊRWNANDO o^AVALOS, eöt. U9 

F£ju>iviitil>o D'aVaLos DB óVAüö tA iFARA, eeti Spm^ 
jusr^, in dieoflc vtn den Koning van Spanje , io de Nederlan-^ 
dtn^ teroemd gewofden door zijn zonderKnf betoon v»9 broe^ 
dcrfiefde. In het beleg van Haarlem , \tk bei Jaar 1575 , kwant 
^ttze FXRDli9Ain> ]>*AVAL0s, na een gedaanen Horn» in de 
loopgraaTen terug ^ en zogt ovenl zijoen broeder jouAir Dit 
zuiNGA : hdtn nergens vindende, bangt hij het Rondas om den 
den hals, en treedt onvetzaagd'naar Stads vetten terug, zon* 
der op hec (bfaieten der belegerden egt te geeven. Hij vond 
dien hi) zogt nog levende, doch , zwaar door. een kogel ge» 
wond. In aUeri)! nikt bij de wapened veo *c lijf, neemt dea 
gewonden o^ zijne icbouderen, en' gast <]aar mede niar hecLe» 
gcr. Onderweg weid hii wel door een kogel getroffen , maar 
bragt even wd zijnen last in de Schans» Don frkd&iC| de zooa 
van den Henog vah albul, bezorgde dat zij beiden genezeh 
werden. Voorwaar eene prijswaardige daad, welke men moec 
roemen» en, fchoon verngt door eenea vijand, ter navolging 
voorflellen* 

Zte hooft', NedtrL IliJloHtn , fol. 304, 

PzAHiLDBksuM^ een Adelljk Slot of Huis, te Leenn%\ in de 
Croningir Ommelanden , onder bet Kwarder van Hunfinga. 

FZK111SBZM9 een Dorp ihFl^eiingo^ om de rijke Kerklijke 
iokomflea 9 boven andere geroemd, door deo Abt vaji 
IVierum^. 

Fbehaxm. (/M/ri $U Juan de) Dus worden de Eilanden 
In Zuid' America genaamd, naar hunnen ontdekker JaiC 
9ERNAMKI. Zij ziju twee in getal v en geleegen op 33 
gr. en- 48 minuten zuider bredte, beiden zeer hoog landé liet 
westelijkte, zijnde het kleuifië',' is een dor en ber £i]and, 
▼enoonende niet dan naakte bergen eo dorre klippen* Hek 
Oostelijke» dat veel grooter is, is Ins^qUiks leef bei^gaditig» 
doch vol fohooB geik>omte en zeer trugtibttr, voedende veeto 
bokken en Vjerkens; ook levert de.Kun efin mfQigte.v«L.v2schf 
om welke te yjag^n^é^SfanJaacdx viahet jraitt landdervvaarta 

XV. x>&iu I koo* 



Digitized by 



Google 



J3P F%RNANDO« C Bkas de JuM i&) 

koomen , en mee yolg^laadene barken naar Peru kceren. Bé 
Reede ligt aan den Oosthoek ; dus men daar teo Oosteo moec 
aaalmnjtti). Aan de Wesuijde ^jn, digt onder het Bihnd, 30 
ep 40 vademen wtffir. Zeetoeuwe» en Robben 2ija ^er bij 
duiwiden.; opr het gebeifte ftaan-veele Palmite»^ ook is het 
i^nd rijk van Zaïdelboot* alf medjs.va» een ibort van haid en 
iraat hout, even. als dftt vam Ipanboonen» fcboonniet hoog 
fjepc^eg vopc pa&ten. Di». becuahte fmncoi» DaaRs tandde» 
^ %\yam togtjk aan dit Eiland» en ontving *er vi^ de bewoon* 
dto eenlge .venrerfbfalngen ; doch éiai^ duoaao twee man aan 
Isnd gecBonden hebbende, om water te haaien, weiden deeze 
door de Sndiaanen gedood. Téomas CAiiniseft bad *er de 
zelfde ontmoeting. Beier Oaagdé aldaar onze Ntderiandjcht 
Admiraal cMutvizi VAir kookt : hij handelde vriendelijk met 
fie wüdettr, ruflende UJlen en mesfeo tegen fchaapen e» anden 
kvensmiddden f voor een bijl ko^t hij een fcha^p, en vooi 
fen mea een of twee hoenders ; verder aaiz , batat^s , pompoe- 
nen en andere vrugten, die aldaar in overvloed vallen. Debe« 
woonera hadden, bij zijne komfte, een Dorp van 50 Huizen van 
Ifa'oo gemaakt» langwerpig van gedaante , met een portaal in bet 
middeu. MieÉüaodvan hec Schéepsvoft mogt daar binnen komen ; 
ook dtiedeft zij^, door een hard gofchreeuw ,clle de vrouwen buitea 
koomen; In hoopehvan drie of vier te famen, gingen zij, ag. 
ter de mans » op de kniein. zitten. Eik der bewooners had zo 
v^le vrguwen, als hij IjiondE^. voeden^ die oidec hen de mee> 
te dogters hadden, .werden voor de rijkften gehouden r om re- 
den dat zij die verkoopen aan andere mannen, voor osfen, 
fckapen. c^ ander vee^ :2ij. gingen gekleed fai hmge rokken, 
{femaa|[t van ichaapenvagten, Pe vm% hadden het hair lang 
bij den r^g i^edetbangep» doch devrpuwea met een vlegt.opgt* 
|>oaden»' 

SpitBB&^Eif bevond zig^^ in het Jakr 1615, mede aldaar, en 
ketwam *er allerlei vorver&hihgen. Lft iffiuut, schootbs 
en attdeoe<;2eelKldea, hAbeb» ib bmme tbgcen, deereEUan» 
den mede aaogedAaiu De Narfaupche fUM^ ooder bevel 
van den AdaiiMi L^HinalaiT^ ankerde aldaar » in bet Jaar 

j6m»: ea voié*ef ook4e oodiB» vei^effidri^^ lo4aacer 

V . tij. 



Digitized by 



Google 



pernoé , QAt: 13 1 



tijdeo f Ja^ondethekl 2ederc de ÏTed^rlandfcie bezitting ^ui 
de Kaap de goede . Hoop i» opiesichc » zija ze minder b«. 
vrooad en bezogc geworden* 

^ ' y/xr^ Vi^ii de WèuindUn. 

FESNOft. tloi üóemde Keizer otto bi I, in ha Jast 
<^o, eene Hoeve, die, nevens jEAieiv, gefchooken wss,.door 
incHMAHf Graaf van Zutfheni aso een Klooster « door beih 
gefliehu OlTO De lU noemde die plaats FurmoH^ en ook 
lOTHAftlü» DM III, ifl becjaar 1134, Fur^mm ais of het eei 
bij voegzel was van Wanhuijun* 



Fekvaqubsh (witLBil vAir BOUTAlffER^ Heet yan) wal 
een der vertrouwdile vrienden. van den Hertog van Aüjoirt 
vooral in deszelfs zo wanhoopigen als trouwloozen aanflag 
*op Antwerpen* j. Een man/' zegt de Ridder hooft ^ »».van 
,, aanzienlijken hnize, fnd van vernuft^ ftout van moed^ 
), glad van tOBg^ drijver van zaaken, een geeniinu fchoor^ 
„ voetende om het gewigt van den aanflag op zig te nee- 
), mea»^ Na dien Franfchen Officier dus gelbhetst te heb- 
ben, meldt hj^eeiie rede, dpor bèm gedaan, tot aanprlkkelioge 
des gedachten Herrogs , om zig als Oppermagtig Vorst over 
alle de Nederlanden te doen begroeten, en daartoe, zonder 
uuftel^ het bemagtlgen van* gantsoh VUeandtrên te ondemee* 
nien« waar toe bij hem,. «Is den gereedflea weg^ de over<, 
meesterlogvui u^ki/K^^iepeiii aanprees. De rede, die hij voer- 
de, was trots tft hartelijk^ en Juist gefehikt om hel jeugidig 
bloed van eeoen Ydrsc^ die naar de Opperhe^rfchappij haalt- 
te> te doen iieden. Uit 4U zelfde gefprek blijkt ook, hoe 
zeer Prins wiIleII m, I den Hertog va» ahjoü in den weg 
flondi wanneer ferv^qi^es tot hem zeide: „ *t Volk is 
11 voogd. Oranje hun tfgodii dte buü d6 ooges betoogt» 
,» en ijdeia alverinogen voor vrijhdd doet aanzien » om la 
11 troebd watir te visfchen; en dan waaneer h^t hem gelee* 

b gen komt, liet set ovec het hooft te trekken» Wat eere 

1% /> be^i 



Digitized by 



Google 



15» FERVAQÜES, (W. t HOüTEMER, Heervan^enz. 

„bewijst men hem niet la «lye. tegenwoordigheid. Hoc 
„ ga«pt ïcder niuur »lja mondt , met iwt liaodgeklap word 
^1 alles pmhelst, als het maar van hem komt." Zo dat do 
Hèrtóg VAN Ali|oü, in dkn aanflag» ook. bijzonder bedoel. 
de, om ORANJK in zijne kluifters te krijgen; 't geen hem, 
echter, zo wel als de gantfche aanflag, ter zijner fchade en 
fchande, mWukte. Terwijl FziLVAQUEa nog fprak, zegt de 
Heer Boorr, ftemden de andere Krijgshoofdea zijns Legers^ 
daarin; en naanwlijki had bij geëindigd of het bcfluit werd 
genomen : waarop het verhaal van dien «anflair^. dac wij 
reeds, op het Art- alzbcok, geboekt bebben, volgt. Uij 
het vervolg van dat verhaal ziet men , dac het FsavAQuta 
mislukte, de KroanenburgerpoBrt te openen, en dat hij in de 
Stad, nevens andere Hoofden van het Leger, gevangen werd. 
Hoe het verder met hem is afgeloopen, word niet gemeld. 
Zie HOOFT, Nederh Hifi. foU 840» 851, 
«53* 

f 
• FÉ^WTf (jean) was, in het Jaar f590. Kapitein in diëtist 
der Staaien, en werd, door HEKAuoiEsiB, uit zijn Garnizoen 
opontboden, om behulpzaam te zijn tot den aanflag op Bn- 
da 9 welke gdnkfcig volbragt werd. 

Zie B0&, fi7 Boeki fbl. 593. 

rzRWXKD, fKRWZRT, eeu DoTp 10 de GrêHingef Omme^ 
randen , onder' het Westerkwartier» Het heeft twee Slotea 
of Adelijke Huizen onder zig, die, !n het jaar 164Q» be- 
hoofdal aan de Jonkers BOTHifA en aldrimoa* 

Van DB& HouvE, Haadv. CirMiJip L Deel» 
fol. 171 en 173. 



FnwBBD, een ftaal oud Dorp, ki it FrhfchB Grietesü 
Ftf^irderadiily verfierd met een fraaije Kerk en Toren» 
ilaaude op een zeer hoog Kerkhof, waar door men, van den 
Toren aldaar, een heerlijk gczigt in Zee kcefi. Bij dit aau^ 

luea-* 



Digitized by 



Google 



, rEKWERD , FERWIRDERADEEL. 133 

sienlijk Dorp lagea oadUida vede Adelijke Scttea of Heer« 

Uikbedeati onder anderen -aan de Zuidzijde^ 4e Siste Juwsma^ 

^le, éi het Jaar 1500, iagenomea en verbrand werd. Ten 

Noordoosten van dit Dorp ligt de oude Heeriijkbeid, ^detf 

^ehoorende aan *t Geflachte van kauuikoa, alwaar, in het 

laatst van de XVI eeuw, door aosLAMo vax ACasLaw, die 

nog leefde in 't Jaar 1602 , een fraaije boiziog werd aaage^ 

icgt; «üé* eebief, in deeze eeow^ merkeliik verbeterd is, 

door itfijlen den Grietnan ai^arjïus^ yam burum. Na desaelfi 

dood, is die fcboone Heeri^kbefd, <ioor koop, de eigendom 

.geworden van den Colonel vid^LYN vajt CLaAxjiaxGaMi 

cegenwoordlg behoort aij aan Jonker t. h. yau haaxzoltx. 

Men beeft hier een i)ekwaani Veer« om over te üeekeo naar 

jim€Uini. l^xi Dorp heeft 56 ftemmeUè 

FxxwEafiiXABxxL, de tweede in rang der Friefche Grie- 
tenijen, word aldus genaamd naar bet zo even be(chree- 
ven Dorp Ferverd. Dezelve bedaat uit zeer hoog en 
êroog land, vooral ian den Zeekant, alwaar de groQd 
zeer vrugtbaar is. De Grietenij legt beflooten tnsfchen 
de Dokkemmer trekvaait en de Zee. In dezdve vind 
men zeer weinige wateren , en maar één Meir , bet 
^answerJer Meir genaamd , *t welk van een kleinen omtrek 
is. Voorts komt onder de wateren vooral in aanmerking d^ 
Dokkummer Ei» In dit vaarwater ontlasten zig a]Ie de bin* 
newateren deezer Grietenij; ook word dezelve daar door vad 
baar overtollig, binnenwater ondast. 

De gtpote ^inn^dijk vviFervairderadeel^ welke van ilfj* 
riengaardt^ door Blija^ naar lVe%tdong€radeel ^ de lil» 
Grietenij, loopt, fchijnt oudtijds een Zeedijk geweest te ziin, 
dewijl dezelve alomme J>i]na evenwijdig aan den. tegen woor. 
digen Zeedijk loopt, en men van denzelven naar den Zeedijk 
gaat, langs lijnr^te binnenwegen, het echte kenmerk van Iaa« 
tere aandijkingso* 

De Grensfcbeidingen deezer Grietenij zijn , ten Noordoos* 
ten , oene fcbeidliin van deu hoek des ouden binnen Zeedijks 
van fFesUiongeradeel^ naar de Dokkummer vaart loopende, 
üiifcben de Dorpen Lichtaard en Rauwerd\ ten Zuidooi^ren , 

I 3 * de 



Digitized by 



Google 



jf4 Jf^RWERHER ADEEL , FBRWOLDB , tnz: 

de Dükkimmêr £f ; ten 2ulden en Zuid^^reften' de Hèijémer* 
.vaart i e^ etodelljk, ten Noordwesten, eep jnedealtevm bet 
Bild ^ de Wadden^ liggende vóör den Zeedijk een wimetk-* 
lijken plek droog bulten land , de Ketgen genoemd. 

Oudtijds, waren in deexe Grietenij drie Kloosters ) JI/'<ar/>J9- 
gaarden 'of . Mar UnAofi^ poswêr4 en Cénnaard Qï Genau* 
wgrd* 

De 'tegenwoordige Grietnmi van Femrerda^ddeel.U de Heer 
iMiLins josiwas te schïfpek.. Men teU kx dezelire XI Dor-» 
pen ; i« Ferwetd; f. en 3* Marum ^ Nijkerk ; 4. en 5, 
Mlija en Uoegeifehfftm; <(• en 7. fTanswerd en ^-e/fum; 8« 
tlaUumi^ 9. lo. 'en ii. ReêsPum^ Genum en Lichraardi zijn* 
^ aldos 2es gecombineerde Gerefbrmeerde Gemeenoent 

Zie BACHiENB, Geopr. Tegenwoordige fiaU 
vsn Friesland^ 



' FxRWOLDx of FSfiwovDB , een Dorp ia Frhslanid^ 'gecom« 
bineerd met Gaast ^ en geleegen in bet KwfU'ücr.vau fFeMer^ 
gaoy ia de Grietenij fFcnferadeel. De Kerk ,yan dit Dorp« 
door ouderdom 9 moetende worden afgebrooken. is aldaar, in 
bet Jaar 1769, op de plaats Idcr oude, een nieijwe ^eftlgt» 
die wel Kleiner dan de voorige is» doch, echter,, een fraalje 
gedaante heeft. Ongemeen bf¥>g en, zwittr, voor een Land> 
dorp, was de Toren der oude Kerk* Dit Dorp beeft.47 itemr 
menf 

BK;jiiiir2, Geêgr.i p* <337« 



FxRWOU, (vRBOiiK vah) Ut -Martenokutt^ irtÈM^tcaietMi* 
ge;tantei vanden Staat, welke, bi bet Jaar 1691 , naar£ii;g^/«nd 
gezonden' werden, om aldaar,, zo als ook aan andere Hoven» 
tegen het nttgaaa van het twaalfjaarig beibiod». verbonden 69 
fluiten. 

Zie Fdderh Hifi. X O, bJ. 4^. 



Digitized by 



Google 



FETHNA , FE8TE , .«!«• r 85 



' FsTurif ee» Dorp ofDuorf ialiec&fchc vin Ufn^ti ooi: 
/^r^£9 genaamd. Zie /^c&/^jb, . 

Fetvhai etn '1lt>fllad nee éen'Hanenfaftis, uHeer de ifr 
^endom derKoniBgén V8£n FrietUmd^ draagende den naaiavui 
fFiitenburg. Kaxel ylkrt^L fcbonk dèeze plaats» in het Jaar. 
723 y aan Disichop wiLLSBRDit». Héc la üdeikaad Fjukiftr 
genflamd ; sie verder Wil$enbuf%. ... 

FssTE» eön Adel^ke Sdns ïn Friesland ^ ofider het Doiy 
Dranrijp » • in- de Grieceiuj Menaliumt^iU 

IPiËMCiri^lkiKïi^y, een Reguliere .Kanuoiilk van ^9 Orde 
<ler AiêgifJUjffen ^ in d^ Iftderlandên^ en naderhand Abt te. 
Afotu Su Bioi, 'm/uirfüiSf omtrent bet.|aar 1530. Hijwaa- 
een der R^adiheeren- van Keizer* karei. vsm V» en heeft ge«> 
icbreeven, een Krouijk van de Houtveater^ en Graaven.van. 
Fdaandêren» * . . 

^ < Zie TALEl^US ANDkEAS, BiN. BcJIg. 



FiBHOS» <9«0MA8) betoemd Hoogteerur in de ipedicij* 

aen te Laf^sfir^, .wa»i^ den 2S Maart^ in het Jaar f5<^7». te> 

Antwerpen gei>eorep j^ aiiraar xijo vader» joh^a^nes funus^ 

Sud« DoAor, «raag Deeze lijn vader ^^vtï \t. Dordrecht ^ in 

het Jaar 158S» gedüitrende hecbeleg wm^AnsH^^rpem.'. Tfl'O»' 

UAS ftudeeole .eemt te Leuve/iA «o tdaania InJt^e; keerde 

van ter tefng*::naar..de Ned^riamdent en werd ^ inrhetjiac 

'593 f tot Hooglccfaai^ ie Z/^^rtfyi ^etoepiesi AA.nB&Tv Aarta^ 

hertog' va9 ;G«jMrri7>t begeerde :lieia silt. ;tiiDeo i-ijf'^medh 

019; doch,2i]aic«É]te.Uchataasg«ft4dheid gedoogde «iet, den 

Aansberwg/^lomtfrToigeo* Bii werd» -op eene MBD«aBZien« 

iifke weddei'^fe Meuhgne beroepen; dpch de AAmbenog tet# 

hoogde zijn trritteniem, en hield liem te Léiv^. tHij waS 

i^et aileed zéér ervaaren in de raedieiinefl, maar le'gei^ een 

grooc Natourkundige. Zijne werken, die nenigvnklJg zijn, en 

door VAiARius ANDRS&a genoemd worden, zijn eent lang n« 

14 s ^y- 



Digitized by 



Google 



ij^r FILIBERT fiti CHALOW 



^MüM 



ziffleo ^dood, door 7AC0B ii>Ei,fiiSR, PenfiDMCis vtn ^«r< 

werpen 9 in het ligt gegecveo. . • 

'FiLiBfiitT VA» chAloh, 'de laatfte Pritó van Or<79/« «itdeo 
hDfze vso CkaUn , wvcd gebocren in bet Jaar 1502. Zijn ^* 
der'^tras johait »b II, vin Xkal^^T^/eeteAd Vrms vaa 
Oranfê^ Hij verklaarde zig, naar hei voorbeeld van zijnen va- 
der, voor Keizer karel djui V, tegen frakcois o» I, 
Koning van Frankrijk; waarom hem, door dien Vorst, zijn 
PrIniKïom Oranje ónmomen, en vervolgens geftfhoolLen werd 
aan de weduwe van-den Marfchallc i>e CHAMTiLto.v, avna 
m;ntmorenct. Daarentegen (lelde hem de Keizer, niettegen* 
fiaande zijfke jonkheid, onder karel van ubuMtfótf , tot-Ge* 
neraal over de Ruiterij, in welke itaardigheid bi}, in bet ]m 
1535^ niet weinig toebragt tot de overwinning van Pavis^ 
dewijl bij de troepen van den Herrog var ALEN90H in wanor- 
de bragt. De Hertcfg van bourbon, kort daarop, dereize 
naar Madrid aanueemende» liet, imusfcben , het opperbevel 
over aan fileöert, In het Jaar 1527, trokken deeze beide 
Helden voor Rome. Na dat karel van bourbon aldaar, 
door een kanonkogel, herleven verlooren had, bedekte filn 
^ERT het lijk inet £t}fien mantel , om zijoen dood voor de fol* 
daacen te verbergen, en zette, intusfoben', dw aanval met 
|reen minder moed vocirt; welke daad,. Xowéi als deiaoed- 
WiU dien bij de foldaten te Rome liet pleegett , a^nea roem 
bij dé Roomschgezinden niet weinig verduitode* 
' -In het ]aar daaraan volgende « trok bij InltetRlik van Ma* 
fels\ om het zelt^ tegen den />^»/2r^^»j68nanal.LiuTERcc 
ie befchermen. Péwiji , in een Zeellag tegen den F^unfchem 
Admiraal dona, de OndeAoning nu co uancada gefrieovdd 
was, nam hij, uit Icracht van een Keizerlijk bevel^, ivabr me- 
de de veiltieziog van het Leger overéeoftemde, den post zo 
wel- van Onderkoning, ais van Gbnenal» )n dat 'Rijk waar« 
Toen andere Keizeilijke Mini üers ^ en Generaals üeraclen /"om 
den Spanjaarden y In de Provintie* -4?»^>w , flag oa leveren» 
brag^ hij , door zijve wijze raadgeevtngen^ te weeg, dat in 
plaa» van dacbeOuit, alfe krachtfp, ter verdedigfaig vao de 

Hoofd* 



Digitized by 



Google 



HURERT VAW CHALGN/éQi: 13^ 

Boofd^d vflfr Napeis werden aangewend: ^aar door de gant*^ 
fcbf Krijgsman der Franfchtny bijou zonder f]ag^ of.ftoot,. 
véfBieid, en hec gebefte Koninkrijk qndeir degehoonaanheid 
vin den Keizer gebragt werd.^ 

Keizer saxel pB V « om deeze en. m^ udere bewijzen , 

20 van zijn uicmuntend ;irer(land ais dapperbeid, was zo zeer 

mee hem Ingenomen, dattiij» na het fluiten van den vrede roet 

Paus CLEiftvs D£!« VII, in het Jaar 1530» bem boven alle 

andere verk<)ps on» FUrence^ ten voordeele van het Huis 4e 

MedUis^ inteneeoien. Hij nam die onderneeming op zig, 

bragc Perugia , Cor/Ma , Jivreo, ea andere plaatfen». die^ 

t^em weerftas|n wilden, ten onder, en floeg het beleg .vopt 

Florence* Ckduurende een bele^ van negen maanden, bragc 

]|ij de inwooaders zodanig in 't naauw, dat hun geen hoop 

ineer overig was, dan den bijfland van FEiauci, een ^pper 

en geiokkig Krijgsman. FiLisfiRT had zo dra zijnen aantogt 

otec,vepip]Qeu,;'i>Chiji O'ok bem te gjeiQoete, t^tte hem aa^i, 

Vn payignana^^ jeir\dqsef z^ne bepden op de vlugt; doch ta 

ijyeiig zljnd^ 1^^ ^tvervolgfn van dezelven, werd hij, doo£ 

tifwee fehocea;! gewond, waar aan hij overleed^ Een zijnet 

Officieren, ^%^ff^^ genaanid , waa zo driftig» om wraai^ 

^ver zijne wonden.^en.doodite neemen» dac hij /£RRüci,.na 

dat deese zig gevangen gegeeven bad, .met eigep hand door^ 

lialc $fa de3:dood van deeze beUe helden» moest Florence 

zjg tan| zijne bedden qvergeev^n*. .„ ., , . * 

FiLUBRT, Fr|>/, ya% Oranje^ zonder kinderen natelaacea^ 
gcftorven zijnde^ volgde, heai in liet Px^iedom, R£Né va^; 
VAssAu, zooa^^Q zijnj^, zuster ctAupu, gewonnen bij h£J»> 
ptiK VAN NA&sAUf. ^ hcc . Pfinsdom, 1)1] testament, naliet 
ean willus^ Grwyê vAN.K^AssAUii/r\ , 

|.rDC LA EiaE , JabkcamLoie J'Hifioire da Frdne» 
^' d'QrjfégK.; fol. i5ft',M99.' :.. .. 

FiLrfPA, was-öen dpgter van ABotF vai? bo^^osd,. Hertog 
van Qilder. Z\\ m «haar .broeder. .bevonden zig, in hec Jaar 
1473 »;ïe Nijmetgpi ,^ ^e\)^Q Stad ^oen door Hertog ia^ei. 
bdegerd ep in^^eQomen wefd. Herio^ xarel . zond fj^lip^a 

1 5 * en 

o 



Digitized by 



Google 



fi0f : KLUfPEVlLUt, , FILIPPtME* 

en iittreD bfoeder nurGfnéf -on tldtMr.opgetoed te j»ot* 
ééa. 'la 'bet Jmt 1495 wb9 zij i^liuwd met xm'é» Rerrog van 
LóiharMgen. ^j fièc na- éénenxooa, AKTams» die zijnea 
Vadfir opvolgde. 

II* ped, bl. 443. ~-- 



FïLLWPEviiLE, een Nederianifche Stkd, In de Provbitfe 
Benegouwen ^ aangelegt iti hét Jaar 1555, door de Koningin 
van Hong/irijen t en düffgeimmd naat pilzps oen II. - Deese 
Stad is niet alleen llerk nit de natuur» maio: werd nog , om de. 
zelve tegen de Franfcien ee verzekeren, inerfcèMjk vèrfterku 
Bij de Pijreneefche Vf edè wefddexeive, in faetjaar itf(S5,* alB 
Frahkriji tïgtiïd.txïé ' ' ' 

FiLt^KNE. U de naam van eeïi veétirig ; d!c bic eien re0d« 
maatig 'vierkant beftaat, Irl HoUéndsck flófandèren gdegeo» 
cusfch«n Axef^u BiervlMy een halve mijt'vati Oin/. Deese 
Schans, of liever vesting, heeft mede haareii naam Mar vf« 
trps bnr n,- die dezelve beeft doen boèwéni 2fj heeft twe« 
Poorten, Wn aan dfe Land^ één aan-^dè'^'terïHjae. J3e wal 
heeft Mjna een hatr'u«ir|aana in'deiï öimrek/en is'verfietkc 
met twee bede etl twee halve BolwéHEetiy döór cwëe Rm* 
velijnen gedekt , en van een goede ^ft^eü kbnlrefcharp vooc« 
2!en. Aan den waterkant en binnen dén^ tkril, le^ het K»' 
fteel, 2iinde ^ea Fon'vdn vier Bolwerkehi en' vaneen goede 
grafr omrtngdL De'KOmiiiandeur der vesting i/eeft daarin 2l)ne 
wooniBg. Aitt den waterkant fiaac éei< Rè«ftnit, die Ket Ha* 
ventje dekt. Door deeze en twee andere sTliifzen geildoten te 
houden^ kan een goede ftreék lands <»ider zoet en zout vnter 
«rwden. gezet. Deeze viesckig dèkc de nusiiaiir *t Sas van 
Gend^ en heeft het voordeel van nier logtf toten te konnen 
worden. 

)i Qmf wiLLKM ViN i^AS^AU bémagtigde deeze veiting, na 
een aanval van ó^<t daagen, op 'den 11 September, van het 
Jaar f^aS* ' De Spaahfchen zogteb wel , kort daima, dezelve 
tvedèr te- overwinnen) doA hun aanlkg werd» door Gnaf 

WU-T 



Digitized by 



Google 



WLTPPINB t HtlPPÜS »B f , • VM Prsikriji; ' 1^ 



WII.X.EM, feiblnciefd. Hi) deed een goei eiatil ledige ftW- 
^ca van Biervliet koomen, wufop «fl *efdg tromfliter» 
plaatffe, die des nachts, terwijl de Spanjaarii aaderden» 
vetlcfiilletide marsChi ' floegen. Dit gerugt veiinufde den 
vijand dermate , dat bïj de vesting Tcriiet , en hals orer hoofü 
de vhigt nam. Na het Teitrek der Spaanfihen ,; deed Graaf 
WILLEM de vesitegwetken verfterken. In bet )aar 1635; 
kwamen 'zif weder, doch welden ook toen, met verlies van 
'1000 man, terug gedreevcn, ZInts dien tijd, tot' in het Jaar 
'»747> W^ven de Stiaitn in iet gerust' bern 'er van. Maar 
Iti dat ongelalikig Jaar, moéit riLimwe, na een beier vaft 
zes Hagerf» voor <fc magt der Franfchen Inikken. • - 
> De vesting zelve Is 'klein in haaren * omtrek : men telt *er 
niet meer dan drie ffitaten, omtrent 70 Huizen en tagtig 
mansperfoonen, beïïafveif de 'Bezetting , die in Cazemen ge- 
hofsvesc word: deeze fUat onder bevel v^h den Koniniandeur» 
die een Major ooder-zig heeft. De Gereformeeitlcn worden 
'er door één Predikant bediend. De Roomschgezinden ver* 
rfgten bonnen fjbdadienst te Atfentde^ of te BoikhmU Het 
Raadhoia is vahHvUnig aanzien; doch het Krijgsmagazijn' ii 
vrij groot, en Haat ónder opzigt van een KomJhis van dei 
Raad van Staate. ' 

Het burgerlijk 4)elHer bemst, bij een Baljuw, die door de 
Algemeene Staaten ivorf aangefteld; één Bttfgemeester en vier 
Schepenen i welke Jiarlljks, door de afgevaardigden der zelf^ 
de Staaten, veranderd of in ^hunnen post bevestigd worden. 
De Secretaris , die doorgaans ook het Ampt van Oncfanger 
bekleed, word ad yitam^ door de Algemeene Staaten, aan* 
gefteld. ^ • . ' 

fiet Kollegie ter Admiraliteit van Zeeland fteli aldaar eed 
Ontfanger'der inkomeni^ en uitgaandg regteiU 

' FiLiPPuk DB I, van dien ^naam, ouder ^de Koningen .van 
Frankrijk y werd gebooceri in •t Jaar' 1053 .ij hij was dé zoon 
van B^NPRiK D£ir I, die hem, den 9 «lilaij, In het Jaat 
X059, door den Aartsblsfchop gervasius, te Rieims^ bIs zij- 
nrt opvolger deed krqouen. Hsjïdwk, tet Jaar daarganvol- 

gende 



Digitized 



3dby Google' 



tjp FlLtPPUS.DB I, van FfsnMikl 



.f/B^ overlijdende, liec hem ooder de Voogdlje van Bouor 
,wvir i)ur V f Gratve van Flaanderenk p^^zt boudswtn, 
die tpen <teQ ^V^^ ^^^ Marquis van Frankrijk voerde , r^ 
ffe^rde^ geduurende den tijd v^. 6 ]aaren , het Rijk met 2eei 
veel • verlhuid , en wendde alles aan om den jongen Koning 
4sene' goede opvoeding te geeven. In het Jaar 10^2, bra^t 
hij de Gaskanifr$ .tot gehoorzaamheid. Hij zogt» in het ]atf 
'%o66^ onder de hand« 4len overtogt van wuxcm» Hertog van 
^JJ^rmandUn , wei te verhinderen , maar was daar toe onmsg* 
-Mg* ^H ^^^^ ^^ ^^ I^^ 1067. FiJLiPS aanvaardde daarop 
^, Regeering. Kortdaam? ontllond '^r een .Oorlog tusfchen 
faem en de zoooen van^ zijnen Voogd*; ilo^9WT r>z vrus» 
den overweldiger van Frieilandy en bouoewtn bib VI, 
Graaf van /^/i/i^^r^ff ,. waarbij de laatstgenoemde het levea 
^liet. Fim>s koo4 de zijde der kinderen van bovd^wvh. 
|^a_ar.na dat hij, te Monnaifel. door hobbbst geflageo was 9 
liet hjj zig, door Keizer hknorik o^ir iv, raaden, en floot 
een minlijk verdrag loec bobbbrt. 

Dien zelhien Keizer, daarna, een Tegen«Paas verkoozea 
hebbende» onder de^.naam va? clemsns dut lli, weigerde 
viUPB dien te erkennen , niettegenOaande hem gregorius db 
VU zeer hard gehandeld en zelfs met den ban gedreigd had* 
K^dgfhand , mengde -hij zig in «je verfdiiUen, tnsfcben willem 
,ir^, VEROVER jiAR, aandeeene^ en den Hertog van^retachb 
en zijn eigen zoon ROBBBAT9 aan de andere zijde ontdaan; 
gevende hij aan de laatften eenige reizen een fcbiiilplaats in 
zijn. Rijk.. Dit.cn zijn fpotten met willim was oorzaak, 
dat deeze ^enen inval in Frankrijk deed. 

in* het Jaar 1092, gaf filips aanleiding tot groote onlus- 
tea* ZiJQe^ Gemalinne bebthji , die eene Dogtei; was van 
FLORis DEM I, Graave VBn iZ^Z/tf ff J, die hem reedsdtie kinderen 
gebaard had, was hij moede geworden; en vervolgens, onder 
voprwendzd, dac zij elkander te na in den bloede beftonden, 
haar ' veiftooten ' hebbende, zond hij naar Sicilien \ daar zijn 
broeder rogizb Hertog was, om deszelfs dogter emma ten 
huwelijk te verzoeken* Doch eer deeze in Frankrijk kwam, 
was hij* op BMTRAna, Cemalia vai) den Grave VAir ïoüv 

qUEl 



Digitized by 



Google 



riLIPPüS Dl I, 9MH Fraukrifh l 141- 

^u£S vur ANjou, reriiefd sewonkn; die ook om beoi haaro» 
man verliet^ en 2ig iHet filips in dea egt J)e;faC Omti^ttt* 
deezeo tijd kwam emma. te Pariji, en n^esc dus gehoond 
cerug keeren. De Graaf van anjou trogscte zig het verlies 
zijner ontrouwe egtgenoote zo goed hem doenlijk was. Doch 
de meeste Bisfch oppen van het Rijk veroordeelden des Ko- 
niogs egtfcheiding met beetha ; en Paus uabasus ox 11 dceiL 
iiem werkiijk in. den ban. 

tloewel bx&tha kon daar na overleed, trok, echter, de 
Faus in perfoon naar Frankrijk^ hield aldaar, In het Jaar 
10959 eene Kerkvergadering, en dwong den Koning te beloo« 
ven., BBETRADA tc zuüen verlaaten, en^ tot boete t geduuren» 
de eenigcn tijd , de kroon niet te draagen. Doch naauwlijks 
was de Paus terug gekeerd, of de Koning deedzig zeLvea. 
neveos zl/ae nieuwe Gemalin, door de Blsfchoppen , ktoonen, 
Pascai. de II deed hier op weder een Concliie in Frankrijk 
vergaderen, en den ban tegen filips ultQireeken* De Koning, 
om zijnen onderdaanen eenig genoegen te geeven, deed lo- 
CEWTK , geteeld In zijn eer[le huwelSjk^roonen. Birtr^ . 
DA, die haare eigen kinderen, welke z^en Koning gebaard 
Itad , liever op den throon zag , vatte zo een doodelijken haat 
op tegen losIwtk, den kleinzoon van Graave floais, dat 
iV] zelve hem vergif ingaf; 't. welk, echter, door toegedien- 
de geneesmiddelen, werd «fgedreeven. Zo zeer was fijlifs 
op haar verzot 1 dat deeze euveidud niet alleen bij hem ver* 
ichoond werd, maar hij zelfs eene bevrediging tusfchen baar 
en 1.00BWTS bewerkte* De Paus, intusfchen, liet niet na zijn 
best te doen om den Koning tot andere gedagten te brengen , 
en bewerkte eindelijk, dat in eene Kerkvergadering te Parijs^ 
in het Jaat 1105, de Konhig,. in de gedaante van een boete* 
ling , onder eede beloofde , geen vleescbüjke gemeenfchap meet 
Biet BBBTiuiBA, ooch eenige vevkeering meth^arte zuilen 
houden, dan In ^t bijzijn van eerlijke luiden. De Koningia 

deeze zel£de belofte gedaan hebbende , werden zij belden vaa 

den ban ontheven. 
FiLiFS overieed te Miiun^ den B9 JuMj van het Jaar 1108^ 

liebbende uit zijn eerde huweHjk >• met de dokter van floris 

^n I, vtrwtkt, loDAWYKt bW^QMnd dw Djjcxjsif, die 

hem 



Digitized by 



Google 



J4SIT FILIPS DE II, FiLrfS DB IV, van trankrijt 



tlfoe zoooen to eaiie dogtow 

P, DijriEL, AjfciW i€ France^ Tom. L 

FiLfPS D£ tt, Koniag vta frankrijk^ bijgeonmd de vkro^ 
ITEKaAr, werd geboof» den aa Augustui Tan bet Jair iiós* 
Hij werd, nog bij het leven van zijnen vader, gekroond, in 
het Jaar 1179. Filips tAN taa zlzas, Oraaf van FiaanJe- 
rini was ztjn eerde en voomaamfte Staacadiaiatr, en tevens 
zo goed als zijn voogd. Deeze gaf bem ten bnweiijk zijne 
iricht ztiZASerra » dogcer vao BotmswvA | Graave van 
Piaaniieren^ onder voorwaarde dac bet Graaflchap Artm^ 
ats haar huwdijksgoed , fMn de kroon vervallen IiQvu HI| 
oteileed den 24 Julij , in^ het Jaar ia93« 

* YiUtt. hz IV , bijgedaaiftd Aa acHoott» werd gcfbooien te 
f(mta$nehUa»\ ia het Jaar laStf volgde bij zijnen vader ti* 
lias 0EN III, op cba throon van Frankrijk. Reeds te voo* 
ren, was bij^ door^n huwelijk. met joa&NKA, erfdogter van 
nairDfn van kavarrb, als Koning van dat Rijk en Graaf 
van* Champagne erkend. Na dat hij de Regeering van- Frank- 
rijk en Nofarre^ aanvaard had , floot 'bij den vrede met de 
Koningen vad Arragon en Caflilieé Doch, hi het Jaar i22py 
geraakte hij In Oorlog met £t>UAKD üeh I^ Koning van Eih 
geland. De wederzijdfche onderdaanen hadden leeds v^^ul* 
dfge verfchillen gehad, en, ter taakevan ddi Koophandel, ter 
2ee vijandellikheden tegen elkander gepleegde Beide de Ko. 
mngen wflden ieder in zijn Rijk deeze twUten beQist heb- 
ben, FitiPS 'dagvaardde x^^uARCi, als Leenman» in z^n Rijk 
(e komen; doch deeze niet verfchijnende, kwam het tot een 
Openbaaren Oorlog* EüOAanhad, om dat te v^rhoedm, aan 
7ILIPS de vesting Guienne afgeOain, op een jge voorwaarden» 
die door rrtit^s niet ^ werden mgekó^n» Waarom sDOAti» 
een leger op de been bragt , welk Baijonne esk andere pteatfea 
Itmam. Ook baalde hij Wi»0 deit II ^ Oraaf 9an Fïaande* 
ren f en Keizer adolf vau jtassau in zijne belangen 'over« 

FjLirs, weteirde dat ftoin w V, Graaf va» Bolland ^ op 

SDV- 



Digitized by 



Google 



PILIPS BB GOEDfL I4t 



iDVARD oovergeooegd was» floot mee hem een verbond tegea 
XDUiii), in he$ Jfftr 1294. De onderhaodeliDg ^erd» in den 
bcguue/ aeeer gdietiqlgetiauden» I^qbxrt, GraaK van Artm^ 
ficef ^n Gsanif^iLofti».» onTi)Qod h^9ii l?kelmelijk te J^^r^^n /• 
UenegoMwen* f LQjais ))€gaf «ig derw^uuru, ouder voorwend- 
zel vas üjnen neef te ^zoekeB4.Jn b^c ]aar 139^ irok bl/ 
Baar Fr49»kti/èt om bec oiKworpen vefdrag^ (waar van wij 
den iohoad «p bei Axt. suA^a ns^V ;())ilGnii»^dea) totftand 
ie brengen. . \ 

Men bad in Engeiand geen kaonia van dit verbond, of 
XDOARD betoonde lijn uiterst oogeno^en daar ofVQr.fZeïfs waa 
dit een des redeoen van den moord ^ gepleegd aan flor is oem 
V » in bbc Jaar is9(S. De Oorlog werd aUexbevigst gevoerd in 
yiaanderen. . Na dat FaiTS den Keizer, door aanzienlijke 
fommen: gelds, van bet verbond mtc £^7^^/011/3^ bad afgeorok* 
ken, wetd bij meeater vm genoegzaam gebeel Flamdirtn. In 
bet Jaar 1903!» weid ^tusfeben i^ilips en imjiiaB de vrede 
berfteld, waar van» ecbter». Fiaandtren werd uitgefloten. Do 
Oorlog tnafcfaen Framkrijk en Vlaanderen deurde oog bij bet 
overlijden van Fiuas nn IV > weUt voorvkl den 29 1«Ioveui<' 
ber van bet Jaar 1304» 

Zie F. SAifiil., enz» 



PxLTFs, bijgenaamd ne go^b, Ifertog van Bourgondien^^ 
<;raaf van HaiUand , Zetland ^ eor» Op bec Art. jacoba 
VAR BBijEBsN zal omfhodfg moéten verhaald worden, op wai 
w)]ze bii aan bet GraaflTdiap van Holland geraakte: bier 
zeggen wij Meen, dat hij , in het Jaar 1434, gehuldigd werd. 
Vooraf, en nirel fai bec Jaar 1439;, had bi] het GfaafTchsp Na- 
men gek'ogt, en, m bet Jaar 1430, was bij als Hertog van 
Brabmd gehuldigd. Ih dat reffdé Jaa^, op dien 11 Jmoarij^ 
fteldc bij, re Brugge^ ter gelegenheid van -zijn huwelijk met 
iSABKLLA, dogter van Jait, Konibg van fortvgai^i de RkU 
dfrgrdèr. yam h^t Gulden Fliei Jnr; kiezende daartoe vieren* 
tiKlmig vian.de voomaimfie aijn^Vaafimlett en onderdaanen, en 
verkbtarende zig zelven. als den .vïjfeQSwlntigfleo. Op welke 
wijze bij zijnen butaard zoon, 9Atio va9 Bouftooünxzir» 



Digitized by 



'y Google / 



144 J'ILIPS DE GOEDE. 



th Blsfchop vin Utrecht^ det geweld opdien zecél (telde, 1^ 
feeds op het Art. david van BouRGONBi£N;getfeld. .Hij wm# 
t^% goetaardig* wijs en verfiandig Vorst; prachdg in gewaad. 
Hofhouding en gastmaalen; (bijdbaar en ftoutmoetilgi ont-* 
zachlijk voor zijn vijanden. De Keber, Koningen en andere 
Vorsten zogien» ieder om het ijverigst, zij^ vriendfckapé 

Miettegenfbiande hij agtenveertig Jaaren in geduorigen Oor« . 
log wfs» was bij» echter, de rijküe Vorst v«i zijnen tijd, 
Zonder zijne opderdaanen » door zwaare belastingen , te knevelen^ 

Onder zijne 'gebreken telt men zijne ontembaare zucht voor 
de vrouwen; hebbende hij, bij verfcheidene Bijzitten» geteeld 
veertien onechte kinderen ; alsmede, dat hijt om de grenzen 
van zijn gebied, door een onmatige héerschzugt^ulctebreiden, 
sig niet ontzag, de paaien van regt te buiten te gaan , zonder 
bloed of maagfchap ce ontzien. Dt^ut Vorst» die» In veeie 
opzlgten , eer den bijnaam van oawALOiiiAAt dan vu ob gosdb 
Verdiende , ftierf te Brugge ^ den 15 Junij,, in bet Jaar i^j , 
in den ouderdom van 73 Jaar. Bij he( leven zijns. vaders, 
Bercog jan din oflvx&ZAAOOEir, tronvde hij« eerst met uu 
csAëLZ, dogter van Koning kauel jxsm Vil, van Frankrijk^ 
die hem geene kinderen baarde. Zijn^ tweede vrouw wai 
BONt^A, dogter van den Craave van aitois , die mede zonder 
kinderen fllerf. Daarna trouwde hl], gelijk reeds gezegd is, 
isAB XLA. Zij overleed in *t Jaar 1471 , hebbende haaren Ge* 
maal gebaard, drie zoonen: antomix cu joost, beide /ong 
geftorven, en karel, GraAf van Charloh^ die, naden dood 
xijns vaders. Hertog van Bourgondie en Qt^v£ \9xl Heiland 
werd« Onder zijne bastaarden. worden genaamd' coamkus, 
Jleer van....» adttomis. Graaf van Stembergen^y daviD| 
Blsfchop; BOUDEWTN, Heer van. ••«} fi.uis. Heer van J^m- 
TBclsdijk^ eerst Admiraal ter Zee, en daar na Bisfehop van 
Vtrtchi\ AKNA« gehuwd met adriaam vaK borsseivbn; ma- 
:bia, die ten man had pietbr van BEAUfRBMONTs mabia, 
.Nonne; de andere zes zijn onbekend. 

Zie van hem breder de onde HMandfche en 
Fiaamfche CkronijkBm als 9ok hei Ari. 

JACOBA VAN BBl/BREN. 



FX' 



Digitized by 



Google 



Fnjfit basuart zoon v«d filips van boubgokoier. Hij 
werd, door flinkfcbe llreeken» op.dea Utretehfchen zetel ge- 
pltttsc, als opvolger vao hledsik vau badsv» die» door 
benijddeling van Frankrijk^ werd overgehaald, om het Bïs« 
dom van Utrecht te vérwisfelen voor dat van Metz. Na dac 
bij Utrecht had afgedaan, betwistten hem andere Vorftea 
Metz*^ zo dac hij niets behield, dan een goede fomme gelds. 
FiLiPs , Heer van Sommelsdijk^ zijn ampt aU Admiraal ter 
Zee neeigeieid hebbende, kwam, met groote pracht, te 
Utrecht^ in bet Jaar 1516. Zo dra hij den zetel, meer ali 
Krijgsman dan als wezenlijke fiisfcbop, beklommen had. liet 
hij , ia Holiand^ volk werven,, Oeide daar over als Veld- 
heer wiLLiM ROooiHooRf» en zond deozelven naar /V/Vs* 
land , om dat gewest toe aankleeving van het Huis van 
Bourgo»dien te brengen. Geduurende zijn beftier, oniftondeii 
'er zwaare twisten , tnsTchen de Stedea Kampen en Zwel^ 
wegens den tol op het Zwarte water. De Staaten werktea 
daarin wel ten goede; doch de kwaade raadslieden van deil 
Bisfchop flooktcn het vuur van tweedragt, met oogmerk om 
bun beidea aftemasten , en dan gemakkelijker te doen bnigen» 
rchoon cüe aanblaazmgen het Land van Orerijsfêl ten verdet* 
ve ftrekten. De Steden werden zo zeer veiUtterd, dat fi« 
UPS her vuur, welk hij geftookt had, met al de Beurgondi^ 
fche magt niet kon blusfchen, ILiaxl van ozldib onder dit 
alles zijn voordeel beoogende, bragt Koeverden, Zwel^ de 
meeste vestingen van Överijsfel^ Twenth en Drenth onixst 
zijne magt, en verdierf zelfs des BisTchops landen. Zijne 
Bourgondien verlieten hem, en fchteeuwden om geld, *( 
welk hi) niet bad. Nn begaf hij zig naar ZteUmd^ dan naar 
Flaandertn^ en ftierf eindelijk- van hartzeer, den %^ April 
van het Jaar 1524, oud 59 Jaaren. 'Er worii van hem ge* 
tuigd, dac- hij meer geneegen was tot het bijwoonea van 
Sasnnaalen , dan zig te .bemoeien met de zaaken van zijn 
Disdom; hi] vertrapte devoorregten *er vtn, en verpandde de 
Kerkelijke goederen. Hij werd te fFijk Uj Duurfede bt* 
gnaven. 



XV. pxxu K ZIJ- 



Digitized by 



Google 



I4tf PILIPS DS IV, BUfihp ^an Ütreekt. 

Ziyae Rtgeerliy ea acMbg b^fkc «ie dit oud y^sn. 

Plêfs Mft Bmxgêndkm werdtgekMii na Baden» 
Dtêze zijn tijdt meer ofMrhrafi i» kêaielijke banketten 
Ban in ziJA wapenen^ regeerden agt Jaareu M *s lamds fchaden: 
Sint Martijnê erfdeel aan yrtamdfi Meeren hij verzeeten. 
JDe vrije Landem met dienstbaarheid hij verpietÉeM^ 
in, de Oef togen ^ wae^ de fortuin, zijn fiief moeder > 
Uij evertradt ioude Coflumen Privilegiën ea wetten. 
Jjl^ Land verkleinde hij ^: daar hij gefield wae ten hoeder ^ 
in Ujaar vijftien, honderd twint^ vier wierd hij begraven bij 
zijn bfotder. 

lo legeafteUIng van dit, niet tcertoearük ven, konaen wi) 
litc vQorbii» eeo asder te mddini, op liem gemaakt, ea ie 
vindeB in bet Tweede S>eel i«n 't Batavia Sacra-, alsmede 
teaige verde» aanaerkfiigea op het leven van deezen Bufchop. 
Hei Giafiechci& , uk hec Latijeê, vemald, luid dua : 

9, Ter gedagieni^ van den zeer deftigen Kerkvoogd, ea 
^ zeer geoodigen Vorst viLMe^ mm Beargondin (zoon vio n- 
^, iMeef den Goeden^ deKog van Bourgondie) Bis&bop vaa 
,^ üerechti^ }mm FatC0Qn<, zidiger gedachMViiafe, ia die Graf* 
^ icMft opgeflald dooc jooAMias afALB09iQ3 en oulraad 
„ van Nimmeegetè^ 

„ HUr reut PhiUfs ia V VrijgibejHer ervaaren^ '* 

,, Maar die den irij& en onrast heeft gehaat» 
j» SUjn edeie ziel rmt nu bij^ de Bngele fchaaren , 

„ ^aoÊf hem. geen ween des hrijgs te dugten fiaat% 
^ Aix hij door ütt. en [chand^iijke ftre^en 

„ Noekin den krijg onnenelwerd verwart ^ 
f, M^sê zijn gednlt des vijandt nmgt te broeken, 

„ Die hem za trots tenjirijd had uit ge tart. 
„ Hoapragtig zijn de Sleten en Kafieelen 

^ Ofi zsjne. beurs in V Bisdom ofgehaaU ! 
„ Flux kwam de dood zijn Perfonaadje f^ekn: 

„ Zijn Uehaamfierfi, zijn faam hier eenwig frêêlt* 

: pal 



Digitized by 



Google 



FILIPS DE GOEDB, Bisfckep van Utrecht. j^j 

Dus ziet men wat de vleierij verdfag.' Doch laaien wij, dm 
der irBarfaeid Drufde te doen j zijne levenföhets » zo als dezelve, 
rer boven aangehaalde plaatfe gevonden word, hier nederftel* 
len. Op bladzijde 531 word gezegd, dachi] tor het aannee- 
men vtfd de Blsfchoppelijke waanfigheid meer gedfongen is 
geweest, door het gezag van Keizer, maximiliaan, en vaa 
Koning karsl, dan door eigen eergierigheid; wanr(v«volgt 
de Schrijver), het inzigt van gemelde Voriten had ten oog« 
merk, door het indringen van een Bisfchop, hnnne Landen te 
verzekerai en te beveiligen. Hij bad, gaat de Schrijver voort» 
zig te vooren meer in de wapenen dan in de wetenicfiappea 
geoedènd, en, to wel te water al» te land, ala Krijgsoverfie 
gediend. ImDsfchen vindt men, In de aantekeningen, op 
bladz, 55r, gemeld, hoe bsda geltUgt, dat hij, al voor lang» 
bet oog op de Brsfchoppelijke waardigheid gehad had ; maac 
zig gedroeg, at öf hij 'er van afzag: geeae nieawigjbdd vooi;' 
heerscfazügtige nmntren , óm hun oogmerk te bereito)* 
Verder zegt de aantekènaar , op bladz* 553. Hxda fmaalc 
op de heerscfa;eiigt van deezen -Biftfebop; daar hif, noch« 
taiis , van meest alle Scbrijvert gepteezén werd*« en bij- 
zonder van EffASMvs, in den 6 Brief vun^hct 39 Boek* „ Ik 
„ zoo n gemk wetifchen (zegvhif) o Bisfchop Fdiupp.us, di$ 
„nlei min roemwaardig zijt dooV de .deugden en daad^n vai| 
„ uw léven, dan door den édéldbm-VW*:Eo veeie Vorften, uwe 
n voorouders, dar gi; zo hoog eene waaldigheid hebt bekoo- 
„ men: tefl ware mij bekend waf, hoe onwillig gij dezelve 
„ hebt aangenomen, en hoe dat gtj , aU tegen uwen dank , 
„ daar toe gedwongen zijt , door bet gezag van dien voor« 
,. treflèlijken Vorst earsl.*' O^ zijne vraage nu, op dit breed 
getuigenis van erasuus, antwoord de Schrijver ui dezer voe^ 
gen. ,, Men kan zeggen , dat ueoa ;egcu hem vQoringeooo- 
I, men geweest is*) mti^ir men kan ook zeegen, dat obhraed 
,, van Nimeegen al (e zeer met hem vooringenoomen was. 
t. ERASMtTS kan g^fproaken hebben' volgens de idgemeene ge* 
i> Tugren. Ook heeft mtips-, BMchop zijnde, niet getoont 
n juist de' heiligfle te z^jn, noch zo af keerig.van 20 een aan« 
»> ilenlijke waardtgheidJ* ^ 

Ka Op 



Digitized by 



Google 



148 ULIPS, »$$fch$p¥ém VtriAu 

Op bitdzijde 539 ran die werk word zi)ne moeder zeer ge» 
preézen, en zijne eerlle jeugd mee de volgende woorden afge» 
moald. 

„ Zijne moeder was, ifAZoaxTA vajv du fosTt eeoe 
,^ vrouw t zo uicftekende in vromigheid des gemoeds ^ als ia 
y^ Kcbumlijke fchoonbeid , (haare vroomheid was» echter» 
», door FiLiFi 0£N oexDiH, wiens bijzit zij was» over«^oR- 
», nen ) onder wier oogen hij ce Brysjel werd opgevoed, in 
y, deftige reden en goede wetenfchappen. Want kaiel , zijn 
^ broeder » koa daar geen agt op flaan. Tot aan zijn twaalf- 
y, de Jaar, genooc hij du» een goed onderwijs» AU kaixl 
,, geftonren wat, . en maua, ka^xu dogter, gehuwd mee 
,, VLkTULUkM f het beltter in haodes had , werd hij onder de 
^ Hovelingen van MAXtiiiUAAV atngenoomen, en gedroeg vg 
y, aan het Hof so bevallig, dat bij van ieder bemind weri 
9, Na den dood vn mama gerukte hi] osder de KrijgAenden 
„ van uAxmiAiAAir ; en alt die Vorst te Jkén als Keizer ge- 
„ krooad werd, werden hen, door riLipa, de wapenen en 
„ Ridderorder ongebmfeiu . Noch geen agttien Jaarea oud 
,» zijnde^ werd hij aerK te Grêvêlingen^ en naderhand te 
„ Kêrtrijk als Stadsvoo(d aaageflcid, waarin hij dg wel ge* 
^, kweeten heeft. Verder werd hij verhieven tot Ridder vm 
,, *t Gulden Vlies, toe Admiraal van de Zee. Ook werd bij, 
y, al» A^sant ven maxiiiiliaav en xarxl, gezonden aan 
„ Paus juAius Dwm II, waarna hij isabblla. Je zuster van 
,, Keizer kaibl dw V, als bmid van cBBis^iExinis, Koning 
^, van DtnemsrkiH, derwurds geleidde. Waarna hii, zo als 
^ gezegt is» op den Utreckifehin Zetel kwam.** Verder volgt 
irldaar een loffelijk getuigenis van alle zijne daaden. Indien 
die alles waarheid is^ moet bet eerstgemelde vers een louter 
fcfaotfchrlft zijn: iets, *t welk wij niet beflis&n. Daarop 
volgden eenige ftaaltjes van zijne groote Krijgsbedrijven, of 
laat ik li«ver zeggen, van zijnen list en woede, in het oorio* 
gen tegen de Qtlierfchen^ in bet Jaar 158 1 ; waar door d6 
^panij van étCtkhrfchen werd uitgemergeld, en genoodzaakt, 
de BourgMJêrs te verlaaten.' Wat aangaat zijne levenswijze, 
daar van zegt de Schrijver : „ Als het hem gebeurde dat bi} 
,, bu^en gewoel was, en in zijn verblijf restig, verdeelde ht} 

f. den 



Digitized by 



Google 



Ff UPS, Bis/chêf 909 Vftretki. ' 149 

„ éeo ÓÊg «Idas: hif begon met hec verriftea vm goddelijke 
„ oito en het iecen vto fKgtelijke boeken. Dat gedean 
9, 2i^de , woonde hi] de Raadsvergadenng bij , hoorde bde« i 
f, ven leezeo , klachien en procesfen , willende dat *er geen 
„ •brief, dan in 2ijn bij wezen, werd geopend noch geflooten* 
u -dan na dac hij dezelven onderceiccnd had. Daarna ging hij 
M aan zijn niddagma^. Over tafel werden verfcheide vragen $ 
f, 't zij uit Poëten, BiJEloriefebrijvers , of nic de H. Schrift, 
9, ter baan gebragt. Aile de Latijnfche Hiflorien waren hem 
n voorgeleezen door meergemelden gerrard van Nijmeegen^ 
» die zijn Hof- Capellaan was. Nademiddags bragt hij zijnen 
„ cijd door met wandelen in den Hof of in de Stad, en bp- 
9> ^gtigde de winfceis i^r Attbachtsiieden. Onder het avoöd- 
*, maal had ^et aelfde als bij hec middagmaal plaata; en daar 
9> nz oiiderhidd hij zig met geleer<ie mannen.. Van dusdanig 
» hibom , was hij ten hoogden veivneemd vm gierigheid, 
», beminnende zijne onderdaanen zeer tederlijk. Niemand heefc 
tl hij met fchatcinge of nienwe imposten bezwaard. Ten uiter- 
9, flen was hij af Iteerig van de Ooriogsberoerten , en heeft zig 
n zeer beklaagd orttKawipeu enZw^iU^ én tot op^ zijn dood* 
„ bedde betuigd > *er geen oorzaak vin geweest te zijn.** 

De anders zeer geloofwaardige hbda fpreekt gantsch andera 
nn hem , len tiercfauhligt hem , dac hl) bet regc der Kerke zogc 
te overweldigen} weinig achting vo4r geleerden had) dat aile 
zijne gunften veil waren , voor vleijers en woekeraars «er zijner 
baate; dat hij haastig' van hooAi en wraalczugtig was, en liever 
wilde gevreesd dan bemind zijn; dat hij weinig werk maakte 
van den Godsdienst, ^ de Gefestel^kheid niet achhe. 

Men hoore eens; wat zijn groorfte- vlei|er, gbrraro 9an 
Nijmeegen , in het gemdde Bafan'a Soera ^ van Item verder 
zegt. „ Indien bij wiit te veel gedronlLen bad, onthield hi) 
n zig daar van den volgenden dag: hij verfoeide de dronkaarts, 
„ voornamelijk de zulke, die de gewoonte hadden, hun lijf 
fi vd bier te zuipen. 

M Tot nog toe is allee wel : maar helaas , negen de hoererij 
„ (zegt hij) was hij zo zeer niét Ingenomen, Wanthij waa 
t»iKeifs, ó fchanden, d vrij i^eneegen tot de minvermaaken ^ 
t^ea zeer veizot op jonge meisjes.** Dan voegt .die zcffdo 

K 3 vleijec 



Digitized by 



Google 



150 , FILIBS n 1 , ^K^aing ran.Sfanje. 



vleijer •er nor eeoi«e diogtfa Wj». die, indien flW «e voor 
waatheid mag flanneelnea, .dittdelijk te. kennen geevea, dac 
FiLiPS een üegt gevoelen had van de kuisbetd der maigdeii , 
I^ietiers en Kerklijke perfoonen: hoopende da( 4e «e: van 
de gedwonge ontbooding moge worden afgefchaft. £n . edi» 
:ef, getuigt meergemelde Schrijver, dat filifs goed Cfthotijk 
giefiorveu Is;^ fcboon hij, drie onechte zoonen» bij een zijner . 
boeren, naliet: johannes» filips en bLivia*A« 

Zie bréeder het II Deel yz^fiasavia Sacra. 



Fiups r& !• xoon van Keizer MA)^iMiUA4ir en van maku 
lEAH vALoia f die de dogter was van Hertog karkl den stou- 
Wif, weed gebooren. te Brugge ^ dep ao ]^n^, van ^t Jaar 
1478. Den ouderdpi9 vw vier J;aaren had fcij ni^uwlljk^ be- 
r#ikt, toen zijne moeder, .dopr een val yw^het pwd, uit bet 
leven giernkt werd, Ged^urende zijne nïtnderiaar^eid^ regeer. 
de zijn vader ^ al« ,vopgd».over zijq^ i^^o|sder|ijke Eraamlen. 
FxLiPS,. deajouderdonj ynn.JiJ Jjaaren ^eü^^ fiebbende, aan- 
vaardde de Regeerittg JUB;eigeo ïye^foo^, 0nder de Tijtels van 
jianshmog van Oasf^ffrJjJIt., Hextogiym Baurgondien^ Giaa- 
vc van Habshurg^ HolfOfidy na^nder^n^.Zeiiafi^y enz enzt 
waar bij naderhand aog kwam de tijcer van Koning van. jirKtr 
gon; dien hij verkfeeg, door zijn huw^Iyk met jouak^a, 
dogter van fbrwnako, Kouiog van Arragou^ en, i^abelua, 
Kooingione van Kafiiiie en Leon^ Dus verkreeg hij den naam 
van FILIPS DBN I, Koning van Spanje, dog Ijeeft 4*i? ^^%^ 
boid niet lang bezeeten. Hij hield ziyiqi brujlpff, in het Jaar 
1496 * te Lier^ in Brabufidn^ Vijfjaaren daa|3pa (lierf de moe* 
der van johavva, 'mSp0üie; eamot hMrepidgjod, begreepea 
de Spanjaarden , d^t ferbinand van Ar,r^gHt geen deel meer 
bad aan Kafiiiie en Uewy maar dat deez# Koninkrijken moes* 
ten overgaan op johavna, oudde dogter yan.ifiAa£JULA> en 
baaren Gemaal jui^ips \m O&uenrijk^ ook zonden zij met *er 
daad de Kioon van Spa$je naar Brf^sfef. In het Jaar 1505 
vertrokken viLipa «n iowaxva , me^ een magtige Vloot» 
)uiar Spanje f doek werd^, door een geweldigen floiin, ge- 
nood* 



Digitized by 



Google 



FILIPS M It SMng fom Sjpémft. I5t 

oooil^kc, fa eea óaEHgeifiie htveof bffioen te loopeon Ko* 

nio; BiiTBUC omving ben , volgens bunnen reng. Vorst»* 

Hjk; doch , om Staackuadige redenen , bidd hij bHh fcinget op» 

dsn hun tfef wat. Eij vertoefden «klaar tot in de Leoie van 

bet Jatr 1506 ^ en vervolgden toen bunfleteite nav Sfmnje^ 

«lar van zij, tot groot ongenoegen van fbrbiiiahO) becic 

nameti. Te veigeefsbad deeze aan zalnen fcfaoonzoon 5oo^oo# 

dultaatea Jaarll|ks geboden , indien hij in de Ntderlandên wU^ 

de blijven. Dodi» gelijk wij reedf te kennen gaven, filim 

wat niet zeei leng meefter vtn die nieawe beerlchaj^j : wani 

leeda een kaif Jaar na f t^e overlcomfle in Spanje , overleed 

hij, op den a6 Septeniber« in het jaar 1506 1 in het M Jaar 

zijna ouderdon», niet zonder vermoeden van vergeeven te zïp^ 

alchnni word dit veraeherd door ^aanfrhe Schrijvers, Docb 

anderen ichiijven fijnen dood coe aan eea te fchietijken dronk, 

na dat bij t\g in de kaacsbaan buitengemeen verhit had. 

Zfjne weduwe nam, na zijnen dood, het Rijksbedier wel 
ter hand, maar aiet zonder onmat en moeite onder de voor« 
naamften der &i)ksgrootea» JoaavNA was, doof aHnnenijd» 
tegen baaien man opgevat, baarer zinneh bVjfter gevVorden. Fat* 
DiHAND kwam uit Napêh terug ^ en bragt alles in ^rdea. Ook 
werd aan bèm de üeerfchappij over CoMUiw* geduareode zin 
leven,, o|iy diaag ea, .IMiooa MiiiMiuaAit die zulks voor zif 
telven ii^geenie» 

Picipa waa, onder de Koningen van SfiOfife , ^e.eerfta 
nn dien naam^ oadef M Hertogen vsan Beurg^néie de derde; 
enéer de Graavcnr.vatt NaUanJde tweede. Bij üint Gtqialia 
bad hli verwekt naiL, oadefhand Ketaer, gebooren in het 
Jaar 1500 ; ^caaitfAm, bi het jaar 1503^ aLEOBoaA, la h% 
Jaar 14984 jouana, in bet Jaar 1504 j en isabella, na zijn 
overlijden, in het Jaac isotf. 

Wij konnea niet voorWJ hieraaatemerken, dat^ doof veeie 
Schrijvers, een oisPag begaan word, met ie (lellen, dat door 
liet bnwei^ xan d^eaoa fii^ips met johakna, d^JMer/ann 
den aan Spanfe gekoooen zijn; daar, integendeel, door dat 
adfde huwelijk ^an^e ma de Nederlanden geitomen is, naar- 
diea nLiPs eesder (Sraaf van Holland en Zeeland wts, dan 
Uj Kottmg van Sfan^e wierd. Ook was bet vo^r de Neder* 

K « . lan* 



Digitized by 



Google 



r^t FILIPS DE II, K^img y0n Spanje^ 

Unde%\ in dien tijd, wel roemriiic. doch ook kostbatr, en 
htd otderhand de ongelukkiglle gevolgen , in ^t bijzonder on* 
der zijnen kleinzoon filips •£» II, Koning vtn Spanje^ en 
den derden der Gniaven van dien naam. Om. filips den I met 
Juister naar Spanje te doen trekken, werd het Land zwaar be- 
last. Hij verpandde zijne heerlijke goederen en domeinen; 
bet geld» daar voor ontvangen , werd ingepakt en naar Spanje 
gezonden* Juweelen; gouden en zilveren vaatweik; de. gou- 
den tafel; gouden en zilveren beelden ; de groöte en vermaarde 
kroon van diamanten; her goud van Viaandertni de kOftd>aare 
tapijten , en al wat heerlijk was , werd ten Lande uitgevoerd 
naar Spanje, De waarde der juweelen alleen werd gefdiat op 
negen mülioenen. 

Ls KLERK » Toneel der Keizeren ; pouta* 

NU8y VAN MXTEEBN, ebt. edZ. 



Fiupa DB II , van dien mumi onder de Koningen van Span* 
je%ea di M^ alf Graaf van Heliandta Zeeland ^Mveid ge- 
booi^ te Falladoltd, in Spanje^ den 3i Maij» in het jaar 
1527 f uit het huwelijk van Keizer xARtL obh V met isabbl- 
tAt do{>ter Vao BiiAirü8L» Koning van Partugak Ooor den 
vrij willigen aflland zijns vaders» werd hij, fednvcnde deszelfs 
leeven, een der magtigfte Vorsten van Europa ^ magtiger zeifs, 
zeggen de Spanjaarden , dan alle de Vorsten van zijnen djd te 
jeamen. ZIjnt tijtels dolden zijne Bezittingen en en Rijken 
•an; (khrijvende hij, onder de openbaare AAen en Placaaten 
^'2 in deezer voegen: Den PhiUppo^ kij én- gratie Cedt 
Koning yan CafiiUen 9 van Leon , yan Arragw % yan heide de 
Sieilien^ Napels ^ Jernfalem^ Portugal ^ Nararre^ Crano' 
da 9 FoUvOf Falenehien enGallclen; yam Mèjerka^ Sardinië^ 
Corjiea^ Mureia^ enz. yan Algrahle^ CiBraker^ de Canari' 
fche Eilanden 9 de Oou^ en ff^est indien ^ de yasie Landen^ 
de fFeiter Zrr en- Oceaan; Aartshertog yan Oostenrijk ; 
Hertog yan Bourgondie^ Lotharingen-^ Brahand^ Limhurg, 
Isuxemburg^ Gelder^ Milaan; Graaf y«o Hahshurg^ Flaair 
deren 9 Artols , Henegouwen^ Holland^ Zeeland ^ Nameü% 
Zutphen; fiigs ran Swahen ; Msrkgraaf/irs H. Roomfcèe 

Rijhi 



Digitized by 



Google 



FtLfPS BB TI» Koning ysn Spémfé^ I53 

MJtJJks^ Neer ^mn FirUslmnd^ Saim$^ Me€kêkm. 9an de Srmd 
em Lmidêu ^rnn Utrecht ^ Oyerijsfii en Groningen \ Ridder 
^éUÊ V Cmidên FHosi DominaSeur in AfU en Jtfriem. Da 
toevloed der firhtnen lüt de Nieuwe fVmereid bad hem in lliat 
loDoen fielleo, «ig te doen erkeonen» alt dea Opricht^ der 
Vijfde Mmarchie* Doch sijn flegt gednig» bijzonder ten op* 
sigte vBn bit toen ter tijd genoegzita weerloos deel dier tar* 
d^« de XVli Neder Ismdfehe Previntien, deed hem lUedie 
liikdommen oiet tlteeo verfpillen» meardurenbovea met (chui* 
d^i overlaadea ten^ grave daajen» zo a[s uit het vervolg zijnet 
levenfcbets blijl^eii ièI. 

Men kan hec niet als eenen misflag ia he» » maar wei ia 
zijoen vader «aomerken, dat hij ia Spanje opgevoed werd» 
door bijge/oovige Geesteiijkeo» die door Keizer CibasL daar 
coe wêica uirgekoozeu » en in hem gevormd he&ben denkbeel- 
den VBO bijgelovigheid en wantronwen , welke naderhand zija 
gnoWche Karal^ter misvormdea, en bij alle zi/ae onderdaaneB 
fehttc maak ten. KAa»L bedierf dua *t geen hij zogc te ver* 
beeteren. Meer genegeifheid hebbende voor de Nederlanden 
dmi voor de Spanjaarden , wat bij bij de laatften niet zeer be« 
mind; om hunne liefde ie winnen , deedliij riLtra tot een vot« 
mnAitaSpanjaard vormen* 

AI van zijne eerde jeugd af aan , toonde filik volmaakt 
vatbaar te ztjn voor de opvoeding, welke hij genoot; hij waa 
fdmodBr, voorzigtig, onvoorbeeidelijk gehegt aan een bijge* 
Joovigen en dweepacht^en Godsdienst; vatburvoor eeofomber 
Bn peinzend geflel, kweekte hij wantrouwen en arglistigbeid^ ne< 
vens de zaaden van tierannij in zijnen boezem , die tot rijpheid 
gekomen, hem %a tot een monfter dan tot een mcnsch maak« 

CBU. 

I>eB onderdoB van zestien Jaaren bereikt hebbende» trouw* 
de hij, in het Jaar 1543, met lafiBiA» Pcinfesfe van Portugal^ 
diB» iwee Jaaren daar na, den ongeluickigen bok caftLOS 
ter waereld bragc; welke geboorte haar het leven koste. Fi« 
xjps bleef in Spanje ^ alwaar hem het be(Uer was toevertrouwd, 
tot in bet Jaar 15489 wanneer hij, door zijnen vader, in de 
Medgrlaade^ «ntbodcB word. Niets evenaarde de pracht« 

K5 waar 



Digitized by 



Google 



154 PILIPS BS II, Koning v4m Sp/$pjet 

waar mede bij aldm oncvangeb werd. ^De Scedw ptKcen fiUa^ 
der uk 9 om de eene der andere in laiecer )te'.>boveii ce {&»• 
Het voik zelf toonde dd groot(te drift,- oin bcm eene on^e* 
veinsde genegenkèid te betoonen. Maar hoe gedroeg xig px« 
Lips? ^fj was bttiten ftaat» om onder al 4ac ge)iiich sljnen ge* 
ftrengen en «chterhoudenden aart te vorberg^n* Niets van dal 
minzaame, niets van dac vodcbehaagcnd liart, wdlt Ktiier ia* 
aBL altoos deed «icbHnken « was bij ben- -ce vinden ; de joago 
Vorst vertoonde een ftuggen en norsfehen Grijsaard. Hij Itende 
de taal nocb de taden der Viamingert^ Bp'oèanéerSt of Ne^ 
derlanders , en voerde met niemand eanig gefprok , dan met 
de Spaafifcke Edden. 

Dit gedrag, \ welk niet alleen onvriendel^k , maar seift 
cegen der Vorsten Staatkunde llrijdig was , deed de yiiamim 
j^en t van dien tijd af aan , Ijverzugiig worden tegen dê 
Spanjaarden. Een openlijk bewijs hier van ga^en 2e, door 
tfARSL te weigeren, aan riupa, als bonnen toekomenden 
Heere , deli «ed te doen , ten ware hl) vooraf aig bij eedt 
verbood, ain geene vreemdelingen, hoe genaamfl, eeaig deel 
in de Regeoruige in de Provintien te zuiien geeven. En 
liog geicbledde bet alleen uit acfatüig voor iden vader» dat tf} 
den zoon als zijnen opvolger erkenden. Na dat deeze elkeik 
lenis, in Vlaanderen^ Brahand^ Hoiland en Zeeland , in al- 
le Steden, gefchied was, begaf de Keiter, vcrzeld. van n* 
Ltrs, zig naar DulfscMand, met oogmerk om witm aJs 
Roomsek Kening te doen aanneemen. Maar zijne croifcta<l 
aart en ftugheid was oorzaak, dac dit den Rdzer mialuKm. 
Hierom keerde hij terug naar Spanje ^ jdtwme hij bleef tot op 
zijn huwelijk liiet de Koningin van Engeland^ ilat voltrokken 
werd in het Jaar 1554. Niet dan op voorwaarden, die hen 
zeer bepaaldelijk waren voorgefbhreeven» hlddeD de grooeen des 
Rijks daar in geflemd. Naaowkeudg wu aldaar gezorgd, 
dat hij, foboon den tijtel van Koning voerende, geen. het 
minfte deel aan de Regering zou hebben ; en dat de opper- 
magt zou blijven in • banden vtti Koniogin kaua , dogcer 
van HXKOiiK Din Vlil; dat geene^ vreemde» in «enige ba 
dienmgen tocgebttteiL» ooch d« ninOe vtt^iecingOA. ia de 

wet» 



Digitized 



by Google 



FlI^lfS DE II » Koning van Sp^mje. ifS 

wetceo of gew^ienien via hec Bijl: loaden «emnkt worden : 
en ivtr veider, ler bewaitring v^ 's volks ttfftn eo vrijheden 
cUeoeode was. 

Nuowlijks was fü^ips in Engtlmid cekomea* of ld} 

Tjogt, door de pracht en loisier van z|}i gevotg^ de oogea 

dier Nt^de te verbUnden; doch al wat èi) bouwde • omzig 

geagc te maafceo , ftiet bij om ver met zijnen Spaat^ciem 

hoogmoed , die bij de trotfche Engeifchen nog ondraaglijto 

waa dan bij de eenvoudige Nederlanden. Daaienboven be* 

zac hij zig zelven niet geuo^, om zijn ongenoe^n over het 

gemaakte büweiijksconcna te verbergen. Maria, om hea 

ce bebaagen, ^eszo^ wel aan het Parlemeot, hem tot waac- 

fchijnlijken ei-fgenaam van den Throoü te veri^laaren, en.he^ 

Rijksbewiod aan bem op, te draagen; doch alles te vér. 

«eeftfcli» Geeoe gifiea of gaveni; «oene liaien, die gebruikt 

werden, met de vervoigiog tegen de Protaflanten te f^en^ 

konden baaie oogmerken ftoea ^alnÉketi. .fier ceaige» %«aac 

in bewSligd werd, beftoad hier tnr, dat iagevaUe deKoningia 

overleed, en erl^eitaamea naliec» fulkps, -gednuiende derzeU 

ver mlnderjaasi^d» tan.djcel eawmvd]£M<l^«>^ pkotbctoi; 

Bou bakl^êdeD. Hier naedc^ vergihbegden zig ntiPB en ma* 

iJA » gedampende haiire vermeende aamagerfehap. Doch toen 

laen ondekte» Mi zij de wateraigi.luulvjen zij vervolgens^ 

door gemeHjkkeid van -aare, o nvanlfa ng B jM werd in de vedsee- 

^ng, na dat. men haar gaaegdifaad^ dar- zij nooit kiaderea 

zoo kunnen baar^, aodiec num lumr en 'het het Rijk vaa 

Kngfii^d y eq. begaf 'aig nadc de Shdi9:lmdfn. OoKrent dien 

d}d was Keiacr iiaaBi. bcdagt, oei kijn genosKU befluic » tot 

aftend van sQne ^maten^ te doen len- 'uitvoer te iirengea. 

Üeeds bij hec aangani van zijns aooas huwelijk met mAaiA , 

had hl> hem afgefiaan betKoniagrijkMa^^/i en het Hertogdom 

Miidan: waar voor, «edhler» vsLfTs Zig aBes, behaluten daal&» 

^» jegens zijnen^ vader betooaié. Niet dtaduister ^af 

bij ce kennen» dac sAtZL aHes moest attaaa, of tegen^zijnea. 

^c^nclRogiigea aoon de wapenen <ip^tteii ; waar ^ioe hem 

zo wel de kvacht en fterkte van llebMte Jib van geftst 4311c 

biak. l^^ befloot dan KAïeaL» wHt men ook daar tegen gis* 

^ voornamelijk om deezc ledeaea,' in de maaad Odobec 

des 



Digitized by 



Google 



155 FILIPS K II , Koning vsm Spanje. 

it$ Jaan 1555, afllaDd ce doen van de opperheerfchappij over 
zijne geliefde Nederlanden » en in de maand Jannarij van 
het volgende Jaar van Spanje. Benige maanden daar na zond 
bij de Keizerlijke kroon , door willem » Graaf van Nasjau 
en Prins van Ofvinje^iun zijnen broeder. Groot wu de 
plegtigheid> die daiO: bij plaats bad. Zonder daar van thans te 
gewaagen» zal ik mij vernoegen, met hier alleen ter neder ce 
ftellen, de woorden» welke de Keizer, bij die gelegenheid, 
tot zijnen zoon fprak; terwijl de gantfcbe plegtigl^^ ld » zo 
als ik in het II Deel, op het Art. afstand, gezegd heb, 
zal befchreeven worden , op het Arf. ovzrdragt der Ne* 
derlanden. De Vorst dan zijne rede tot de Staaten geêin« 
digd hebbende, wendde zig* tot filip8, en zeide: „ in- 
,, dien het bezit dezer Landen door mi,«nen dood tot u geko* 
y, men ware , zon ik om bet agterlaacen van zulk een aanziea. 
^ lijk, en door mij zo zeer vermeerderd erfgoed, iecs bij u 
„ verdiend bebbeo. Doch no ik deeze erfenis, niet uic nood* 
„ zaaklijkheid, maar uit vrije keuze otiaate; nu ik vroeg 
„ verkies te derven, op dac gij zo veel te vromer aan bet 
„ bezit zoud komen,. .vorder ik met ngi^ dat gi), al wat gij 
„ mij hierom meer fchuldig zijt, mee zo veel meer zorg en 
„ liefde jegens de Isgtzeetenea deezer Landen betaalt* Av 
n dere Vorsten verbtagea zig, om dat zij kunne zoonen het 
„ loeven gegeeveo hébben , en hec gebied zullen geeveo. Ik 
,, beb deeze vreugde beidertei, als cegeawoordlg willen genie* 
„ ten, en u zo wd door mij zien rogeeren , ais leven. Wei* 
„ nigcn zullen dit mijn voorbeeld navolgen: gell|k Ik zelis 
„ hierin van de oudOe tijden naauwlijka een vooibedd voor 
, mij gevonden heb. Doch men zal mijiubeflulc eerst prijzen, 
„ als men zal zien, dat gij bet u zelve waardig maakt. £n 
„ dit zult gij doen, als gij de wiisheld.die gij tot bier toe be* 
„ mind bebt; als gij de vreeze Gods, en den Catbolijken 
„ Godsdienst, allen* de tegte zuilen der Regeering, (tandvfiidg 
„ blijft aankleeven. Een ding heb ik bier maar bij te voegeo ; 
^ den Almagtigen namendijk te bidden, dat bij u een zoon 
n geevè, wien gij het gebied afllaan kunt» maarniet beboefc 
„ aftefiaan.** Deeze laacfte. woorden, dïe niet onduiller te 
kennen geeven, dat bet, zo als wij hier boven zelden, de 

beerlek- 



Digitized by 



Google 



FïLIPS DE II, Koning, van Spanje, ïsf 

heerschzugt van den zoon en de onmagt van den vader waren* 
aie KAReL tot deezen gewlgtigen fiap noodzaakten, waren» ia 
dien zin, een vipnige trelc tegen nups; die dezelve gevoelen* 
de, Jigtelijk oorzaak kannen geweest zijn, dat zij hem en de 
orodanders de traancn uit de oogen perflen. De laatflen voor« 
zeker, zo min ab aJfe andere Vorden , uit aaninerkinge van v 
zijne gedachte magt , konden zig niet veel goeds voorfpellen. 
Ivgeland zugtte thans onder de Regeering van eene zwakke en 
dweepacbciae Koningin. Duinchland ftond geregeerd te wor- 
den door ziinen oom fxrdimamd; dus had hij van het Keizer* 
rijk niets te duiten. Zwetden en Denemarken werden gere • 
geerd, door CflZiSTUAir dan III en gustavus erichsoit; 
Vorsten , die werks genoeg vonden , om de rust in hunne ei- 
gen Rijken te vestigen. Paus paulus de III hing meer van 
Fi L1P8 dan van eenigen anderen Vorst af. De Hertog van r^;- 
kaanen had groote verpiigting aan hem* De Hertogen van 
Varma en Savoijen^ moesten al hun geluk van filips verwag^ 
ten* De Fenetiaanen hadden zijne befcherming tegen de Tur* 
ken nodig. 

Zie daar de redenen, waarom wij boven zeiden, dat filips 
magtig^r was dan een det Eutopeaanfcht Vorsten buiten hem. 
Frankrijk, was het alleen, met wien hij te (hijden haa, en 
welk Rijk hij, in het Jaar 1559, tot vrede noodzaakte^ 
waar toe hem evenwel de bloeijende Staat der iV!fi/^rA?ii^eii^ 
om dien tijd , zeer behulp-zaam was. 

De Vlamingen hadden hem al van vroc^ af aan mistrouwd^ 
uu hoofde van hunne jaloerschheid op huqne voorregten , die 
hij, bij eede, beloofd had, niet te zuilen fchcnden. Het eerst, 
waar mede hij dien eed verbrak, was het fchcnken van de ge* 
wigtigfle bedienlugen aan den Bisfchop van ^rras , vaa ge« 
boorre een Bourgondiër; ,af aan zijne Spaanjche lieveh'ngen: 
Küi GOMBZ D£ siLVA , den Prins van EboÜ , de Hertogen van 
F£RU eir alva; allen mannen, die wij reeds op het^rA alva 
hebben leeren kennen , en die door de Flawingen en Braban* 
éers befchouwd werden, als natuurlijke vijanden derNade, 
en als aauftookers van het willekeurig gezag, waar na filips 
haakte. De vreeze, die de Flaamingen en andere Nederlan* 
den tegea *sGraaven gedrag gevoed haddeo^ bleek oiaar al te 

m 



Digitized by 



Google 



Ï58 FILIPS DE II , Koning van Sp/jnjé. 

■ ras gegrond ie zijn , door de hi* en uitvoering ziiner maatrege- 
len tci;en hen, die in de gevoelens van Godsdienst van de 
Roomfche Kerk afweeken. Al wat men, tegen dergeKjke ver- 
volgingen, reeds bij Keizer karel hadde ingebracht, werd 
ook FiLipa voorgehoudea ; doch bij hem dt^d het geen de 
minde uitwerking. Integendeel , hij vernieuwde zijns vaders 
Rloedplakaaten , en gaf aan Gouverneurs en Maglöraaten Jasr, 
dezelve ten ftrengften ten uitvoer te brengen. Hier mede nog 
niet vernoegd, richtte hij een bijzonder Gerichtshof op, ter 
uitroeijing der ketterijen. Of fchoon de gevloekte naam van 
Inquifitie daar bij verzwegen werd, joeg het, uogthans, de 
Ingezetenen tegen hem in het harnas : naardien zij die Gerlcbts- 
hof befchouwden , zo als het wezenlijk was , als een middel ter 
vernietiging der vrijheid en een bederf van den Koophandel. Ter 
verfterkinge van dit ongenoegen, kwam nog het vermeerderen 
van de vijf Bisdommen tot zeventien. Deeze inftelling, die, 
mooglijk, in bedaarder rijden , van nutvzou geweest zijn, had 
nu de heilloosfte gevolgen. Grawveu-e 9 Bisfchop van Arras, 
W2s hier van de eerfte vinder; zelfs fchroomde deeze niec te 
bekennen , dat door de invoering daar van *s Konings bevelen 
(trenger zonden korinen worden ten uitvoer gebragt. Hierom 
befchouwde het volk dit meerder getal van Disfchoppen, als 
een vermeerderd getal van Inquifiteurs. De Adel , de Geeste- 
lijkheid, de Gemeente: ieder fchreeuwde om 't zeerst, en 
flelde alle vermogens te werk, om hunne bijzondere belangen 
met die van den Staat te vermengen ^ zij fchilderden de öp- 
richring van deeze nieuwe zetels af , als niet min verdeTflijk 
voor hcc Land in *t algemeen , als voor hunne orde en rang ia 
't bijzonder-. 

Nog meer werd dit alles verzwaard, om dat, in het mid- 
den van den vrede , de Landfchappen waren opgepropt met 
Spaanfche foldaaten , (Irijdig tegen de grondwetten , volgens 
welke geene vreemde Krijgsknegren daar in mogten geleid 
worden. Doch zij waren 'er reeds ingebracht door Keizer ka- 
rel DEN V, geduurende zijne Oorlogen m^i Frankrijk. Zo 
uit achting voor dien Vorst , als om dtn roem , dien hij met 
dezelve had behaald, had men, om het verbreeken van dit 
voorregt» toen niet gedagt. In Zeeland' gedroegen de Span* 

jaards 



Digitized by 



Google 



PïLIPS DE II , KtmiHg yan Spanfê^ i jy 

faarJs zig zo kw!frli)k', dat het gemeen weigerde, aan de dfj« 
ken ie wetken; zeggende, liever door de Zee» dan door d« 
wteedhM en fchfaapzagc der Spaênfcht fotdaate», Terdelgd ie 
willen worden. 

Niec zeer gnndlf was dVL$ bet tljdtlip , waar in vilips in be-» 
raad nam , iïa%r Spanje te vemekkon , zo dra hij een pedbon 
zott gevonden bebbeti, aan wien hij de Regeering konde aan. 
kveelen. Nalatig beraad, koos bij daar toe maroreta. Her. 
loginne van farma , natuorlijke dogter van Keizer kabel 
MN V. Terftond n» df« befluit, deed htj eene vergadering 
<Jer Staaten beleggen te Gendf in welke de Koning zt\£ en de 
nieuwe Ltmlv^ogdesfe tegenwoordig wajcen. Naardien den 
Koning de Landtaal onbekend was, voerde zijn lieveling en^ 
verderflijke Raadsman, de Bisfchop van Arrasy het woord. 

HIf begon met den Staaten bericlu te geeveo van 'sKonJnga 
befluit om naar Spanfe te vertrekken, mee bijvoeging van de 
redenen, die hem daar toe nookzaakien. Hij maakte eene ve^ 
tooning van de genegenheid, die zijne M:»jefteit voor de Ne^ 
derlanders had; 'er bijvoegende, dat de Koning hoopte, dat 
lijne zaaken hem ra Spanje niet lang zouden ophouden ; doch 
10 dit al mogt gebeuren , dat bij dan zijnen zoon now carlos» 
Erfprins van Spanje , herwaards sonde zeneen. Hij vermaan- 
de verder de Staaten tot de bevordering van den Vrede onder 
de onderdaanen? waar toe, volgens zijne meening, niets vor- 
derlïjker was, daa de uicroeiiing der ketterijen: waarop hij 
hoopte dat zij vriendelijk zouden famenfpannen met Mevrou* 
we de Henoginne van Farma^ die hij, bij zijne afwezenheld, 
tot Landvoogdes had aangebeld, BindcHjk beloofde hi) , de 
vreemde troepen te zullen doen vertrekken, en de gemeente 
ontheffen van alle andere lasten, welke de tijd en de omftan» 
dlghedten hadden noodzaaklijk gemaakt. 

Het antwoord der Staaten behelsde, in krachtige bewoorditt« 
gen, gevoelens van trouwe enigenegenheid; voordat, egter,de 
vergadering gefóheiden was , bemerkte r;LiP5 bet ongenoegei» 
der Staaten. Zij hadden het vertrek der Spaanfche Krijgskneg* 
ten omnidddijk verwagt. Hunne vreeze , dat de Inquifitle in 
de Nederlanden mogt worden ingevoerd, bragt hen hi angsk 
ffiecosa weré küfr» ui» nam dir dgemet»» Sumen ^ een Ve»" 

toog. 



Digitized by 



Google 



l(Sö FILIPS o« n, Koning van Éfanje. • 

toog, geftcid in de IFalfehe aal. overgeleverd, behelzende 
^ u Dtc ^8 Laüds grenzen niet door vreemde knegteo , gelijk 
tegenwoordig, maar door Landzt»ten bewaard, en devreem* 
den afgedankt of elders gebruikt mogten werden : a. Dat het 
^ Laud geregeerd moge worde^ door een Raad van NederUm- 
„ deren ^ en niet door Uitheemfchen*** Met veele en drlogea* 
de redenen werden deeze. verzoeken oroUeed- Gantsch niet 
naar den fmaak van filips was dit Vertoog; zo als een Uaai* 
Iten bleek » uit zijn antwoord , twee dagen daarna hoa 
ter hand gefteld, waar in gezegd werd : „ Dat de Koning niet 
„ van zins wu, vreemdelingen in de Regeering intedriDgea, 
,, ^o als uit de aanftelling der Landvoogdesfe blijken kon, en 
„ dat men , uit ket aanftelien van andere Leden vin den Raad 
»» van Scute, zijne vaderlijke zorge zien kon; Dat bec J^ms* 
,, fche voetvolk nodig was in het Land , om het te belcher 
,^ men tegen onvoorziene voorvallen en beweegbgen der oi* 
p, buuren; Dat men aliijd eenigen overlut van het KrQgstroik 
3, bad, het zij het vteemd of inlandsch ware, als bet niet 
„ betaald werd; doch dat hij voor de betaaiing der Sfaax^ 
„ fchtn zorgen zoude» die flegts drie duizend Ilerk waren, 
y, van drie maanden toe drie maanden i Öat men dezelven ge- 
„ bruiken kon, om zijnen zoon xarel uit Spanje aftehaalen; 
,, Dat hij ze gaarne op de Vloot, die hem nu zoude overvoe* 
^, ren , zoude hebben mede genomen , hadde hij van de be- 
„ geerte der Staaten eerder kennisfe gehad; Dat hij nn zijne 
,y genegenheid te hunwaards toonen wilde, met hen te ont« 
y, lasten van de foldij dier knegten , fchoon dienende ter hun- 
^ ner befcherminge; Dat hij niet voor had, al het tolandsck 
g, volk aftedanken , maar twaalf honderd man in dienst wilde 
,, houden, ten laste van den Lande; eindelijk dat hij nimoer 
„ van zins was geweest, de Spanjaarden langer dan zes of 
* „ zeven maanden in het Land ce laaten ; doch dat hij ze on, 
,> om de Staaten genoegen te geeven, binnen drie, of uiter- 
„ lijk vier maanden , zou doen vertrekken , mids de Staaten 
„ zorge droegen voor de betaaling van het Krijgsvolk, wel!: 
„ in derzelver phuits, tot bewaaring der grenzen, zou moe 
M ten worden aangenomen/' Hier mede moesten de Staaten 
sig iaicen vetgenoegen, fchoon van i^x alles niets werd nage- 



Digitized by 



Google 



PILIPS Dl n 9 Kofuhg van Spanje. i6t 

koomen» Op een na3er verzoek, om den Kooiog te bewe* 

gen toe uitrekking van de bevelfchriften , beuefiende den 

Godsdjeo^c, of. ten minfte verzagcing daar van, verklaarde . 

fJLifs» liever geen Koning te wilien zijn^ dan ketters tet 

tijne wderdaanen htbben. Even onverzettelijk bleef hij , om- 

trent de invoeóng der nieuwe Bisdommen. Om eveno^el den 

haat en het'' ongenoegen des volks eenigzints te matigen, 

droeg Fiups het bevel over de troepen op aan den Prins 

vau QRANjB , en aan den Graave van JEOMONjr, de twee be- 

iwaamfte en meest beminde Edellieden* Reeds te vooren 

\i^^, hij den eerfteo aangefteid tot Stadhouder van Holland % 

Zeeland^ en Utrecht \ en den laatden over Vlaanderen en 

Artciu Doch belden badden moeds genoegd voor de aan* 

bieding van het bevelhebberfchap te bedanken; verklairende . 

zelfs 9 2ier verblijf der vreemde kaegten aan te merken» als een 

fchending der voorregren. 

Op den so Augustus , van bet Jaar 1559 ', vertrok filips f 
net eene Vloot van bifkans' zeventig Schepen» uit de Neder ^^ 
landen naar Spanje, en kwam den 39 van^die zelfde maand 
te Lêredo , !n Bisiaije. Maauwlljks had hij voet aan Land 
gezet , of . 'er ontftond een geweldige ftorm , waar door een 
groot aanal zijner Schepen Ithipbseuk lee^t en meer dan dut. 
tend meofohen verdronken. Filips xmm toen voor» als een 
blijk van dankzegging voiïr zijne behoudenis , zip. ganifche 
leven te befteeden ter uicroeijing der ketcerije. In alle zijne 
volgende gedraagingen Oraalde tenr dntdelijkfle . door , zijne 
verknogiheid aan Spanje ^ en z^ afkeer tegen de Nederlanr 
éen^ om dat de ingezetenen deezer gewesten, geOadigt door 
hunne grondwetten , zijn gezag paaien fleldeo. 

Bij zijne aankomst te FaUadetid^ vond deeze.bijgdoovige 
oiensch een fchouwfpel» waar van de natuur een affchrik 
moest hebboi , doch welK hem hoogst aangenaam was. Men 
vierde» In die Stad, een Auto da fé^ waar bij een groot ge* 
ud Proteftanten levendig in de vlammen geworpen wierden; 
Dertig bleven 'er nog in de gevsogenis der Inquifitie, over ' 
welke die zelfde. (IrafTe was befchooren. Filips, om zo 
vroeg als mogelijk was . te toonen , welke tvannifcne geest 
bem bezielde » verzogt aan de InquUiteuren den dag t« bepaa^ 
XY. DiEU L len> 



V. 



Digitized by 



Google 



iSt FILIPS BC II» lüAting vé/m Spanje^ 

leo» wOrop die feest, zo als bij het noemde, fsevierd zoude 
-wordeo ; begeerende hij in pèrfoon dtar bij cegeawoordig te 
zfjo. f lij verfcbeen 'er met groote pncbc» verzéld van zij. 
aen zoo» karei., zijne zuster en gevolg van lijfwachten. 
Onder de veroordeelde Proteftanten was een Edelman , dor 
cüRLOs Dl siasA genaamd. Terwijl de bettien hem naar den 
braodHapel fleept^n^ riep hij töc d^n Koning óm genade, 
zeggende : ,. Kunt gij dus, ó Koning» ooggetuige 2ijn na 
n de fmenen nwer onderdaanen ? veitot ons van deezeo 
», wreeden dood: wij verdienen dien slet.** Netn^ anc- 
woorddè de tweede berodbs, op een barsfchen toon: Ik 
zou zelfs het hout 'milten sandraagen, om mijnen zoon te 
verbranden^ indhn hij zulk een booswicht ware ah gij zijt* 
Afet vergenoeging zag hij . dns dit ijsrelljlc (cbonwrpel aam 
Doch wij zullen van deezen wreedaart dergelijke hoofdza. 
hen enkel aanfltppeu, en voor het overige ons alleen bepsa- 
len tot zijn gedrag « omtrent de Nederlanden gehouden. 
Nog in dlc zelfde Jaar leed fh^ips i^ zijne Sttaten veel na- 
deel door de Turken. Nog meer, egter, kwelde hem de 
voortgang der hervorming, waarin zelfs verfchieiden Vorden 
de hand hadden, die» in (bmmige oonden, zelfs de Roomscb* 
gezinden iiec hoofd ducfilen bieden. Dit deed riLips en zijoe 
medellandefs emüig aandrin^eti op bet honden van eene alge- 
meene Kerkvergadering» De Hertog van Savidjen^ daareote- 
gen , begeerde van den Pms , éene Kerklijke onderhandeling ia 
zijne Staaten; waar van nen m Frankrijk ook gebruik wilde 
maaken. Dit bragt Paus pm» in grooten angst; vreezende hij 
det de uitfpfaaken dier Provkitiaale Sijnode , zonder zijne coe* 
fiemmlng, door andere Staaten zouden worden aangenomen en 
goedgekeurd. Ook bewerkte h'if-, dat de Hertog van Savoijen, 
in plaats' van zijnen onderdaanen genoegen te geeven , zig m 
ten bloedlgen oorlog met dezelve inwikkelde; die hett, eg- 
ter , daar na berouwde. 

In bet Jaar 1565 yerlost van den hival der Turken ^ befiooe 
nups zijne twee voornaame dodeinden te werk te Hellen : n^ 
neifjk de uitroeijing der ketterijen « en de geweetena zijoer 
onderdaanen te onderwerpen aan den dwang van tCondKo 
van TrentCm De voomaamfte tegenihnd, dien btj daar omo-cnr 



Digitized by 



Google 



FILIPS BE II 5 Koning van Spanje. I\Q 

<ninnaette, was In de Nederlanden ^ alwaar de zaaden Taa 
tweedngc lotniddels waren rijp geworden. Oe Hertogin var 
FARMA ging bfijna gebnkt onder dèn last , door riups haar op- 
geleid, en die, door srijne onverzettelijkheid, nog merkeHjk 
verzwaard werd. De Geestelijkheid werd hngs hoe onveii^e* 
Boegder, over het invoeren der nieuwe Bisdommen. De Adel 
gruwde van al wat zi], op raad van orahvellr, beflobten 
liad ; inzonderheid de Prins van oraKjE en de Graaven vak 
ECMOND en Hooniie, die faaaren raadsman op bet vinnlgne 
iiaattcn. 0&ANJ£ raadde haar, m den vollen Raad, om hec 
gezag van granvellb te knotten, éene bijeenkomat der Stai* 
ten te beleggen; waartegen deeze zig met inagt verzette ala 
zijndie overtuigd' van den tegehftand, dien hij aldaar zon ont- 
moeren. Tofen de Laödvoogdesfe daar over aan den Koning 
fchreef, nam q^ahveLle die gélegenlield waar om fiupa zulkt 
te doen vërfiin jeren. *s Eonlngs antwoord aan de Landvoogd 
desfe behelsde dus niets anders , dan een bevel tot de Hrengüe 
öiivoering vanzijnè bevelen. 

De vervolghig te^en de Onroomfchen ging dan haaren gangt 
waar door de gemoederen , meer en meer , vetbitierd wierden. 
GraMvelle, om de Magidraaien bij ïilips gehaat, en bij de 
LanJvoogdesfe verdagt te maaken, fchreef al het kwaad aam 
bunne flaphejd toe'; doch dit werkte niets anders uit dan dac 
bii nog meer den haat op zig Isaide, O&anjr , fioMovo en 
HOORN ï fchreeven ook aan den Koning ^ noemden hem dê 
oorzaak van'atle de beroerten, en vorderden zijne terugroe* 
ping. FiLiPs , zig daar op bedienende van zijne gewoone lis* 
tigheid, meldde in ^ija antwoord» dat de befchuldlgingen heuk 
te ingewikkeld waren voorgékoomen ; dat men ze breedvoeri- 
ge: moest overzenden , of dat een hunner naar Madrid moest 
komen » alwaar zij roet blijken van eer en agting zouden ont- 
vangen worden. Hun wederantwoord behelsde. Dat zij niet 
gefchfeeven badden als befchuldigers van oraitvslle, maar in 
gevolge van hunnen jpost , als getrouwe Raadsmannen ; &at zij 
^en Kardinaal geen kwaad hart toedroegen» ntear wenschtea 
hem, overal» buiten de ïlederlanden ^ wej te vaaren^ daar 
2ija verbli|f . niet dan nadeelig was ; Dat zij hem niet waardig 

fieaoeg a^tten, om zijneut wille cedé reize naar Spanje te 

L » doen? 



Digitized by 



Google 



Ij54: FILIPS i>e 11 , Koning van Spanfe. 

doen i maar . wa^ de Kardinaal bi} den Koning van zo veel 
belang boven bep , dan verzogten zij ontflagen te zijn óm 
den Raad meer bijcewoonen ; Dat zij » behoudens faunne eer» 
niec langer in de tegenwoordigheid van den Kardinaal konden 
verfchi)nen. Behalven dit fchrijven, maakten zij bet GRiW- 
VXLLB zo moede, dat hij zelf den Koning verzogt> terug te 
mogen keereu. Waarin filip&» niec dan met weerzin, bewil< 
ligJe. 

.Luttel, egter, baatce dit vertrek» Victius en BAatAi- 
MONTydopr de Hertoginne in z^ne plaats gebruikt, volgden 
getrouw v^^ niaatregelen* 

Belden » ij.verig Roomschgêzind , zuimdea niet met dea 
koning de band te bieden , om de beflulten; v^n de Trentfchf 
Kerkvergadering Jn de Nedif landen in te voeren; waar mede 
iij nog meer olij.in bet vuur wierpen. Doch de Prins hield, 
tegen bet voordel der L^dvoogdesfe , (Uande » „ Dat i\\ 
M geen . magt be^at , om van de ingezetenen van Nederland 
,y te vorderen , die befluiten aanteneemen ; om reden dat ze 
' ^ (bijdig waren met de grondweuen des Lands ; hij vertoon* 
,j de zelfc» dat yerfcheiden Vorsten^. den Roomfchen Gods- 
,y dienst toegedaan ^ dezelve van de hand 'gewezen' hadden» 
,4 en deed een voorflag om den Koning de noodzaaklijfibeid 
y, van de herroeping derzelven onder het oog te brengen,** 
Poor veele anderen werd hij daar in onderQeund ; doch n» 
•LT17S , Pre(ï^ent van den geheimen ' Raad , drong llcrk' om 
rerdond , *s Konings bevelen te volvoeren. Zo veel invfoeds 
hadden zijne redenen op den geest der Landvoogdesfe , dat 
zij flraks befloot, de beHuiten van Trente en de bevelen des 
Konings te doen afkondigen. Zij overdagt niet» welke gevol- 
gen dit zou medefleepen ; noch hoe groot het getal reeds wa- 
re» welk der hervorminge was toegedaan; ook niet, dat vee^ 
It koomschgezinden *e[r zelfs tegen waren, of wat uitwer- 
king dit hebben zou óp 'hen » die twijfielmoedig waren» naar 
welken kant zij zfg wenden zouden. 

Niet weinig belemmerd was fntusfchen de Landvoosdesfe. 
Den Koning wifde zij gaarne boven altes voldoen ; en uit 
vreeze dat het volk, aangevoerd door andereri» of door wan* 
hoop gedreeven» baar, even als axAHvsiXE» ceni^ot v>\At 

. ftei- 



Digitized by 



Google 



FiUPS DB II, iC$ning vau Spanje. t^s 

Hêïea , wUde zij faaroe ook dit te vriend houden. Hierom 
ntni zij ket beflait , een der voomaamften naar Spanje te zen 
éea^ om don Koning, zo bij monde .als bij gefchrifty dendaat 
des Ijands ce openbaaren. Op scMoivn , als bij 'allen hec meest 
bemimd, liet zij, ten dien einde, het oog vatten, en deed, 
door viGLius , in den vollen Raad , zijn berigtfchrift opfteilen. 
Na' liem ter zijde geroepen te hebben , gaf zij hem , monde- 
ling, haar e gedachten te kennen, en deed hem daarop terllond 
naar Spanje vertrekken. Met de blfjken van uitwendige agtin- 
ge werd hi} aldaar ontvangen : ja men wist zijne oprechtheid 
en vroomheid zodanfg te misleiden, dat hij wezenlijk geloof- 
de , dat de Koning voornemens was , zijne flrengheid te mati- 
gen. Ten ulterüen voldaan , keerde hij terug naar de iVr^^r- 
tanden^ alwaar hij verflag deed van zijne bejegeningen. Maar 
de föberpziende oranji; was zo gemakkelijk niet ce misleiden ; 
bIJ zeide openlijk, diit de Graaf van £omoi7d,' door de 
Spaanfche looshdd , zig had laaten ver/hikken ; dat zijn bijzon* 
der belat)g zijne fchratiderheid verblind , en het algemeen be- 
lang had doen voorbij zlen« 

Hoewel eomono aan osANj^htet kon voldoen, fchijnt, eg* 
ter, zijn verflag bij veelcn ingang te hebben gevondéh : want, 
op zijn voordel , waarin ook de Hertoginne bewilligde , werd 
eene Raadsvergadering , van zeker getal God- ^ Regtsgeleer- 
den, t^ Brusfel, vastgefteld, bij welke in overweeging zou* 
den genomen worden, de gefchiktfle middelen om de ketterij 
te ftuiten. 

Deeze vergadering kwam, na veel overlegs, tot het befluft, 
dat *er, in alle Landfchappen , fcheofen zouden worden opge- 
regt, om de jeugd in her Katholijk geloof te onderwijzen; dat 
men zou bedagi zijn om de levenswijze der Geestelijken re 
hervormen, en in het ftralTen der ketteren zig van zagte mid* 
delen bedienen. 

Deeze middelen , die menfcheKiker wijze bevoegd zouden 
geweest zijn om den Roomfchen Godsdienst in lYand te hou* 
den, behaagden aan allen, behalven aan Koning filzps, die 
«lies door (Irengheid , moord én bloed vergieten wilde te regt 
gebragt hebben. Men hadde , fchreef hij aan zijne znsrer , de 
•Bderwerpen, die bij bepaald bad, niet moeten onderzoeken-- 

L 3 de 



Digitized by 



Google 



t66 PiLI?S SS II, 'Kaning van Spakje. 

de gevaaren, welke zij vxeesdea» hadden «tl^eii hunnen oor- 
loog in haare zagcheid, en in de lafheid btarer ^leoaafen^ 
wilden deeze voortgaan ii^ec zijne bevelen te wederftseeven^ 
zij moeden afgezec en andere in hunne plaatze gofteld wor- 
den; men kon hem nergens anders mede vergenoegen, dan 
met he( uitroei jea der ketterije, te vuur en te zwaard. 

De Heitoginne^ haaren misflag» zo als zij meende, o^^ 
waar woiüienddr, kondigde een Plakaat af, waar bij alle d9 
voorige filoekplakaaten vernieuwd werden» 

Ieder z^ daaruit » hoe zeer men egmojto in Spanje bedroo* 
gen had; men ague oiunjs, die dit voorfpeld had, te boo- 
ger, naar maate de haat tegen den Koning aanwies. Vi« 
GLiXJS, boe üraf ook, Hond bedeest; sgmokd wa« op 't 
ilerksc getroffen : hij veragtte de veinzerij des Konings, en 
vreesde voor zijne eer. Oranje alleea zag alles met bedaard, 
beid aan, doch verzogt aan de Landvoogdesfö, van .zijne 
posten ontflagen te worden , ais willende geen deel hebben 
.ftan den Burgerkrijg, die op de uitvoering van haare bevelen 
volgen' moest. 

Met de uiterfie omzigtigbeïd gedroegen zig oranje,. eg* 
>90No en HoofiNB, in deeze omfiacdigheid; doende zij ner- 
gens hunne te onvredenbeid blijken, dan in de vercoogen, 
die zij iu den Raad inbragien , om zig altoos tegeiis raips, 
als mannen van eer, voor God en het volk, ie koonen ver- 
dedigen. 

IMin voorzigtig handelden andere Edelen. Zij rigtten, in 
*c]aar 1566, een Bondgenootfchap op», waar bijzij elkande* 
ren plegtig beloofden, de Inquifi(ie te belpen weeren. Met 
zekerheid meent men te weeten , dat de eerlle ontwerper 
daar van was, de Heer f. van marj^jix. Heer van Sf. Aldr 
g^ndey die, nevens oranje, om zijne bekwaamheden, de 
voomaamfte was, en tot de volvoering van die gelukkige 
omwenteling het meest heeft toegebragc. Naar zijnen wijzen 
raad, en volgens zijn ontwerp, werd het berugte C^Mif^otiv/^t 
of verbond der Edelen opgeileid: eea verband, welks ln« 
.houd aan alle de ingezetenen des Lands behoorde bekend te 
zijns vooral in onze dagen, in weike mea even zeer op de 
hewaaring der vrijheid ^ en eenia grondweuige berlteUing be« 

dage 



Digitized by 



Google 



PILIPS M II, Kwing van Spanje* f6 f 

dage is. £en verbood* wftaruit ten duideJijklle bUjkt , de be- 
▼oegdbeU . V4n ieder ingezeten , om voor de vr^ei4 en 
*sLiads vooxregten te mogen fpreefceo, en waar toe leder 
yrij gebooren, uU den nn en oatunt der co^malig^ Graaflijke 
Re^eering, goregiigd Y»srcn waar van. hei gevolg beeft doen 
zien, dat de ftenune óftt voJks, door den tiran» met aUe zij* 
oe benlen, brandftapels» galgen en raderen, nle; kon Ver« 
doofd worden; ala mede na dai die gebaate Regeenngfiform 
ifgelcfaaft, en de vrije Volksregeering was ingevoerd, dat 
zuJks even weinig koy gefcbieden door Plakaaten, gemaakt 
door de Reprefemanten des volks, zonder de (leaune,des 
volks dtarpp inteneemen* Men zie uit den Iphoud van bet 
Compris, ]2oe die Edele VoorAanders der vrijheid *er over 
dagten; en men vergelijke vervoigeps hunne denkwijze met 
die iti armhartige ilaaven , welke thans , met een Phkaat van 
1581, de iten^e des voiks xoeken tefmooren, met oog- 
merk om de. vrij gevogten Nederianders bet ztj onder bet 
juk vaa eenen Graaf, of onder dat der niet min geliaate Ari* 
üocraacen, van nieuws hunnen hals te doen bukken. Zie hier 

het COMPROMIS. 

,, Nademaal zekeie kwaadaartige lieden, onder den dek* 
,) mantel van Ijver voor de Catholijke Religie , maar voorna- 
,1 meUjk uit llaatzugc, trotschheid, en gierigheid, door bun* 
n ne verkeerde voord^Hngeii, onzen Heer den Koning ove^ 
^ gehaald hebben » om in deeze Landicbappen het aiierver- 
„ derflijkst Gerechtshof der Inqulfiiie in te voeren, her weike 
9 niet alleen ftrijdig is tegen aSIe menfcbelljke en Goddelijke 
„ wetten, naar ook in wreedheid de barbaarfebe InfMlingen 
», der woesie dwlnglandien, In de heidenürhe waéreld tebo- 
„ veil gaat • onderwerpende alle gezag aan dat der Inqulfiteu- 
,, ren, alle menichen loc den altoosdonrenden Haat van ilaver. 
n nij bfengeode, en aanbeveeledde een onderzoek te doen, 
„ waar voor de beste menfchen in een geduurige vreez* lee* 
I, vea; zo 'dat indien een Priester « een Spanjaard^ of god- 
„tooze liefling van de oppermagt het goedvinde, door mid« 
M dél vaa dit Gerechtshof, iemand .hoe onbefp rootten ook te 
u befiAuldigen ; hij zulks doen kan en bewerken , dat zoda* 
1; nig een onfcbuidige gevangen gezet ^ veroordeeld en ter 

L 4 f» *><hI 



Digitized by 



Google 



t6t FILIPS DE II , Koning vsn Spanjei 

^ -ii -III II [■■ n I mi ' V — ^ • — -— • '• 

,, dood gebrast worde f zonder hem tegen zijne befcbnffdigeTf 
„ te verhoorcn, én feonder dat men hem vergnnne bewijzen 
,, van zijn onfchnld te doen, of ter zijner verdediging te 
„ fpreeken ; om die reden hebben wij x)ndergetekfnden bello* 
»9 ten te waaleen» voor de veiligheid onzer huisgezinnen, 
„ goederen en perfoonen , en ten dien einde treden wij , 
,, mids ideezen, met eikanderen in een heilig verbond, met 
„ een plegtigen eed belovende, met al ons vermogen hec 
„ invoeren van bovengemelde Gerichtshof In deeze Land* 
„ fchappen tegen te gaan , het zij meii zulks openlijk doe of 
,, in ftilce, onder den naam van inqüifitie^ Fffitatie^ Cm- 
„ misfiij of P/akaaf, Verklaarende wij ten zeiven tijde, 
„ verre if te zijn , van eenige aanflag te fmeden , tegen het 
„ belang van onzen Opperheer , den Koning, maar integendeel, 
^, dat ons vast oogmerk is, zijne Regeering te onderfteonen , 
y, en te verdedigen, den vrede te handhaven , en zo veel in 
,, ons Is, ons te verzetten tegen alle oproerigheden, muire. 
,y rijen en oploopen. Ter naarkoming hier. van hebben wij. 
^ gezwooren, gelijk wij belooven en zweeren bij deezen, dat 
„ wij ons verbond altoos geheiligd zullen houden, roepende 
sV den almagtigen God tot getuigen , dat wij nimmer in woor* 
„ den of . daaden , hec zelve zuilen verzwakken af tegen* 
„ werken." 

. „ Insgelijks belooven en zweeren wij onderlfaig elkander te 
„ zullen verdedigen, in alle plaatzen en bij alle gelegenheden» 
,» tegen alle aanvat of vervolging, welke tegen iemand van 
,, ONS , in hèt bijzonder gemaakt of aangezet mogce worde » 
,, uit hoofde van zijn aandeel in dit verbond : en wij verkhia- 
„ ren, dat geen vporwendzel der vervolgeren, alhoewel zij 
„ oproerigheid, wederfpannigheid , of eenig misdrijf mogtea 
,, voorgeeven« ons zal oncflaan van deezen onzen eed , en van 
,y deeze onze belofte: want de naam van wederfpannigheid, 
„ kan niet gegeeven worden aan een daad, welke voortkomt 
», uit eene tegenkanting tegen de onrechtvaardige befluiten det 
,, Inquificle; en, om deeze reden, iemand onzer aangevallen 
I, wordende , uit hoofde, dat hij zig verzette tegen óeeze 
„ befluiten, of onder voorwendzel d^i: men eene weder* 
,i f^nnigheid » of oproer ftraft, zweeren wij by dee- 

xea> 



Digitized by 



Google 



FILIPS DB il, Kaning -ian^ Spanje. « k^ 

,i zen» ille wettige middelen te zolleo beproeven, om bem 
,9 te redden* 

,» In dit en ieder gedeelte van ont gedrag aangaande de In* 
^, qniCtie, meenen wij óns te onderwerpen aan het algemeen 
n gevoelen* onzer Bondgenooten, bf aan dat van die geenen, 
,9 die door de- overige znilen benoemd worden, om ons met 
n Imnnen Raad bijteflaan* 

„ Ten oirconde van dit ons vetbond, roepen wij den Heili* 
,, gen Naam van den levendlgen Ood aan,. als den beproever 
H onzer harten» bem demoedig fhieekende, om de genade van 
. n zijnen Heiligen Geest , dat alle onze ondemeemingen voor* 
„ fpoedig mogen zijn, en flreklcen tot de eere van zijnen 
y, imam, tot welzijn onzer zielen , en tot bevordering van den 
y, vrede en het waar belang der Nederlanden.^^ 

De inbond van dit verbond werd fpoedig door alle de Pro* 
vintien verfpreid, en door lieden van allerlei nog, het zi) 
Proteftantsch of Catholijken, getekend; en wijders gevolgd 
van ecne menigte boeten en gefchriften, waarin de vrijheid 
van geweeten len (terkfte verdedigd, en de ongerijmdheden 
der Rpomfihe Kerk en de Inqnifitie op het haatelijkst werden 
afgefchilderd. 

De Landvoogdesfe vond zig niet weinig verlegen. „ Wat 
^ baat , zelde zij , het afkondigen van Plakaaten , indien mij 
„ de magr ontbreekt, om ze te doen uitvoeren. Alleen die- 
„ nen ze, om bet volk ftomer , en mijn gezag kleiner te maa« 
,, Yico.^ Zi] verzogr, op eene zeer drfaigende wijze, dat 
oitAi«)B, EOiffoiiD en HOORVB in den Raad wilden wederkeeren* 
Deeze da^ aan voldaan hebbende, verzogt zij dezelven, hun 
gevocAen rond nit te zeggen. Dit deeden zij, bijzonder de 
Prins VAN oiAirjB, die eene manlijke rede voorcbragt» welke 
niet geheel en al zouder vrugt was. Zij verkoos wel de toe* 
Yingt tot de wapenen te neemen ; liever dan toe te geeven ; 
doch EoicoiTD weigerde haaf ten dienst- te liaan , terljefclier- 
mfog van de Inqnifitie. Dus bleef *er voor haar niets overig, 
dan de Plakaaien te matigen. ^ 

De £deleo en anderen, die het Compremis getekend had- 
deo, groeiden, intnsfchen, dag bij dag, in getal, en wel toe 
10 veere, dat zij meendi;n in ftaat te zijn, eenen Oap te kun 

L 5 nen 



Digitized by 



Google 



jfb FILIP^ BB. ïl . Knnine van Sp^nfe. 

Den uo^jAi ccc vervuUiiig ^^w bunae oogmerkeq en verWnte- 
Dtsfe. Zij befloocen naar Brusfel ce trekken, verlof aan de 
Hertogione ce vraagen , en hftsr èec omwoFf eae verzoekTchijf^ 
te overhandigdD. Dit werd ie werk gefteld, in ^de miaed 
April, van faet Jaar 1566: zi) «rokken op ten getale van nu- 
fchen de di^e en vier konderd, hebbende aan hun hoofd den 
Heer vah bkedxrode, die hec Keqnest aan de Hertpgione 
overhandi^dis eu bec wooxd voerde* Mee den welfden Haate* 
lijken optogt, W9tr mede zij gekoomen waren, keerde^ zij » 
twee aap twee, van het Hof, naar faet Huii van den Gfiave 
VAiff cuIL£^BOAG te rug» Dé Landvoogdcsfo antwoordde t 
daaga daar aan, in gefcbrifc» die vplgende: ,,, Dat de Koning 
,, hair geene magt gegeeven had iqx de opfchortiog der Pla- 
„ kaaten, maar óax zij niet ongenegen was, een bevoegd per- 
^ fqon naar ^a*ije te zenden , alwaar zij bereid was haar best 
3, te doen, om hem genoegen te verlbhaffen; dat zij, iiunid* 
,9 dels, den Inqpifiiearcn zou doen aanichrijven, zig in bet 
^ bedienen van bun ampc met befcheidenheid en gemaugdbeid 
^ te gedraagea : vopr h^t overige verwagtte zi; van de Ede* 
,, ien^ dat zij, ip erkeaieais van deeze bereed wliiighdd, alle 
9, gelegenheid van beledigiag zorgvuldig zouden vermijden,.*' 

I)e Edelen, hier iqede niet voldaan* drongen aan opeen 
uitdrukkelijker antwoord; waar na hvn het bevelffchrift weid 
«ledcgedeeld, welk de Herpoginoe [^floot^ had, i^n de loqui* 
fiteuren te zenden. 

In gevolge van de eerde belofte der Landvoogdes^ , werden 
(Joor baar». net allen fpoed, naar Spof^jg afgevaardigd d^.Mark- 
graaf viit bsroen en de' Baron D£ montiomt» n^t !&<( ooi 
bec verzoek den Koning te overhandigen, Betti^ perfoonen, 
die roet vreugde veraokken, vonden zig ras in hunne roeeaiag 
bedroQgen : want in plaats dat filifs bun beft^houwde als Af 
gezanten yan zijne zu&ter, zag hijvhen a4u met. een lurc» 
waar in de. wraak reeds werkzaam w^ In zijn oog waienilj 
lieden, die tegen zijne Regeering waren opgeOaan, en hoofden 
der muitelhigen. 

Het volk, intmfcfaea, bedroog zig zelve mede deerlijk. Hec 
geloofde dat de Landvoogdesfe de openlijke belijdenis van dea 
Hervormden C^dsdlenst bad (pegeftmuu Oic Terkgerd gevoe- 
ld 



Digitized by 



Google 



FILIPS BK II, Kming vaii^ Spémje. tTi 

len faid taagevdce', dut mai» indien htc wecanlijk zo geweeit 
waie, vanc vm d^ar van een goed en bedaard gebruik ie maa- 
kcD 9 10 plaats daar van gewapend ter preeke kwam , en deeze v er- 
fideriogeo, door een verkeerd beftier» fpoedig bgeenkqmftaa 
der mniaEOfC wielden. Een berooide kqpp flegtvolk, meer 
geichiki om iq rooven «en te plonderen^ dan om God ce dia* 
nen, viel, met de onbegriipelijkfte woede, op Keiken en 
Klooscers aan , p|onderende eh verwoatende al wat hun voor 
kwaaa* Met één woord , het fchoim des volks wu alomm^ 
op de been; in Flaanderiu^ Brahand en ^oiiand werd df 
(chaQ4eU)ke oproerkreer d^gemeen gehoord. De weidenkenden 
beoogden niets dan vrijheid van Godsdienst en geweeten; eo 
deeze vrijheid» die leder van natoure toekomt , zocht eea 
biieeogefdiooJde hoop den Rooaiscbgealnden te Anfwerp^m 
en eld^tê ce beletten , 90 als op het Are azBLOBiifiToiiy ten 
kiaarften k aangetoond. Al wat oranjx ea anderen te werk 
fteldea, om dii^n gee(( van muit^ngt te beteugelen» was 
vrngteloQs. Miet aUeen bi) het gemeen , maar ook bij viLira 
weiden de< bette poogingen van objIVIB , sgmoiid en boobmb 
leo kwaadden geduid, fehoon Mi geveinsdeüjk dezelve fcbeen 
goed te keuren* De Koning zond aan die Landvoogdeafli 
eenig geld, en tevens. een bevel om voor hetzelve troepen te 
vecven , op welke zij zig vertaaten koude. Zij voibrigt in 
hiaat die bevel», en flaUe de 'aangeworven^ manfchap, die uir 
eene bende Ruiterij ^ vijf Regimenten voetvolk heftond, 
onder bewind van de Graaven van ZBstarsis, mavsvzlt, 
E£0La, acHOMBEio en HUJiozs. fiij.de Stadhouders der bij- 
zondere gewesten kon dit niet anders worden aangemerkt, 
dan ais een middel om den twist ^a tweedragt op nienw te 
doen ontbranden. Door den Markgraaf vak bezozm en deo 
Baron oz moktioity .wierden zij nit S^uje ooderrlgt, dpo 
öe Koning ten boogflen vertoornd was , over het geene d^ 
Landvoogdesfe aan de Proteihnten had toegeOaaii; dat orah* 
)i, ZGMPND en HooRSt 'er werden gdiondenvoor de aanbla- 
zen der oproeren , en aanmoedigers der ketterije. Ook had 
(HuxjB, door êene briefwisfelhig » die hij in Frankrijk on* 
derhield, ceo affchrift van een brief bekoomen, door den 
Ilenog VAW ALBA aan de Luutvoogidesft gefehaeeveo» wau. 

door ' 



Digitized by 



Google 



JI70 FILIPS Aril > Kêning van 'Spmji. '■ 

door hij fn de gegrondheid vin het berigt vtn MOimoiiT efl 
BEKosM be?esdgd:iwerd« Ook verntm hij ditr uk, hoede 
Hertog bij de Landvoogdesfe aiodroDg, om io die cijdffiphcc 
onbepaald gezag des Konings te vestigeo* Hij «dde haar, zo 
lang de zaaleen nog niet rijp waren om ten uitvoer gebiagt ca 
kunnen worden, de effene troniCn van oranjb, BeuoNo ea 
BooRiiB mee die zelfde loosheid te verfohailBen als zij gebruikt 
hadden. Eindelijk berigtte hij, dat de Koning gezwooren had, 
hun ras het loon hunner öngeregdgheid te zullen betaalen, ca 
alle ótNedirlanJirs op de voorbeeldigfte wijze flraffen. 

Obanjb deelde den inhoud i^n'deezen brief mede uo de 
Edelen , die te Denderm^nde vergaderd waren , ter befaamiDge 
der middelen , welke thans dienden te worden te werk gefidd* 
Graaf LODEWYK, broeder van Prinsfe willem» was van oo^ 
deel/ terftond de wapenen aantegrijpen. Doch .oranje» meer 
doorzigtig 9 keerde dien drift af, en gaf andere middelen aan 
de hand, Eomond- verfchilde ook met hem ; hoorhs fpeelde 
een gantscfa anderen rol , dan de Edelen van hem verwagt bad* 
den ; hij weigerde te (temmen in alles , wacnot herilet werd 
voorgeflaagen. Van zijnen bijfland verftooken, moesten éw 
de overigen, in veelc opzlgten, zig fchikken naar den wil der 
Landvoogdesfe. Ras finaakten de Hervormden daar van de 
wrange vnsgten ; .wordende zij , door kracht van wapeneo , ia 
veele Steden te onder ge^ragt, Brsdbrodb, de moedige bh* 
j>ERODz, vond zig zelfs genoodzaakt, poogingen aantewenden 
om met de Üertoginne te verzoenen. JMaar zij weigerde faeffl* 
het verzogce gehoor, en gaf hem, in eenige regelen fchrifts, 
haare gedagten te kennen. Door deezen onberadenen ftap zag 
hij geen andere uitkomst, dan zijne toevlugt tot de wapeneo 
te neemen, en z^ openlijk als vijand te gedraagen, ten miafte 
op zelfs verdediging bedagc te doen zijn ; waar toe, ecbier, 
zijne magt té gering was, wordende hij , door den Graaf vab 
ARBifiiERo, genoodzaakt, Fiantn^ hoewel zijnen eigendom» 
te verlaacen. Met zijne vlugt, verilapten aUe handen, die tot 
hier coe werkzaam geweest waren. 

Het is eene algemeen bekende waarheid , dat bdien ratrs 
zijne voorgenoome wraakzugt ter zijde geftdd, en de jalouzij 
hem niet in het harnas gejaagd bid t^en de Landvoogdeife» 

we^ 



Digitized by 



Google 



FILIPS BE II» i^aning Vém^Spêtife. ' lyj 

welke hl; de eer misgunde, vin de rust herfleld te iiebben » \Ai 
het bloed van duizenden zoü geQiiirt hebben, en meester vim 
zijne fcluMten en. Ltnden zou gebieeven zijn^i Doch de Tiran ^ 
dorstende naar bet bloed van *sj«and8 ingezeteneq , fmeedde 
de veiderflijkfte tanflagok Aitfn vertogen ^IjQei eerlijke Raads* 
lieden, «He de fmeekJAgen zijner zuster badden geen betminfte 
vermogen, op. zijne vereelte .ziel , meer pasfende aan eenen 
bcBl, dan aan eenen. Vorst ^^ die *t bell zijner ondérdaanea 
2oekt. Alba, een zijner, bekwaamde Veldheeren, doch even 
bioeddondg en tirannifph als filim, .moest, zo ais ^ij op zijn 
Ardkel gezien hebben» mee een heirlegv naar de Nederlanden 
crekkep. VergeeTscb Z9gt de Landvoogd^sfe dit ce weeren. 
*£r volgdr met 'er daad, het geen zi) vooHpeld had , namelijk 
een tl^emeene fcbrik ^ Qufteltenis in de harten der Nederlan* 
ders. Edelen en oi^e<i^ien vlugtten bij duizenden ten Lande 
tttt; de ongelukkige; bqj«02»o, en. hooenje alleen ^ verwagtcen 
hannea beul, en l^rekcen met veele anderen ten offer zijner 
oomenscUijkheid», Mabjbjizta , zig ten boogden ^hoond en 
beledigd achten » toen zij al .het gezag ip banden van den 
Hertog, zag, -en. te meifsphlieyend zijnde om langer ooggetui. 
ge te zijn vaa het vermoorden van zo veele l^raaven ; en 
dtareoboyen met .verachting, aangedaan over het gedrag haar^ 
broeders, die aan den «ieedaan.duizen^en~van vonnisfefi, in 
blsnko, met zijne baad ond^tekend;, Jyid^ mede gegeeven» 
verzogt, om aan haare eer en geweeten te voldoen, haar ont- 
ilag. Het . zelve .bekomen hebbende, verliet juj, ^et het be- 
gin van het Jaar i$6^^ de Nederlanden; wordende door de 
Landzaatea met tnanen gevolgd Alia» die niemaod liever 
dan baar zag vertrekken, de^d haar, met een innig gevoel 
van vreo^e, 4iit9^eidjé.- Straks daar na toonde hij zijn onbe* 
per](t gezag. De af kondiging dder filpedplnkaaten , en bet be- 
vel om dezel?e ten drengde uit te. voeren, was de welkomst 
iroet , die hij dea Nederlanders deed £n op dat aan dit zijn 
gehttt bei^l , met allen ipoed , zou worden voldaan , werd door ' 
hem de Bloedraad opgeregt. Voor denzelv^ moesten gedaagd 
wordfen» allen die .zlg tegen (ie oprigting der nieuwe Bisdom* 
uien en tegen de Inquificie verzet hadden; allen die bekend 
fionden,; tot dé Hervonad^ te beboorenji enz* Indien zij 

voor 



Digitized by 



Google 



^4 FÏLIPS »« ÏI, Koning van Spanje* 

Toor dien Raad verfcfaeenen , wérdeo de nrengde (fiaffen ovef 
hun nitgefproken en ook daadellik ten uitvoer gebragt* Binnai 
weinige maanden kwamen meer dan l8co maiibhen dobT beul» 
handen om. Zie het An. alba. 

De Nederlandcfi i hoewel reeds mee eigen oogèn ziende 
dat bfj f iLliPs , noch bi} Atk de minile menacfalijMieid 
plaats had» werden daarin uog meer bevéstiflcd»' door de :!> 
ding, die uit Spanje heirwaards kwam, en waar uh liieek, dat 
fiLiPs zijne» zoon en Erfprins ^an Sfanje zelfs niet gefpavd 
had, maar aan zijne- wraakzngt ^pgeoffm. 

Deeze jonge Prins had, van zijne vroegfte jengd af san, 
proeveii gegeeveb van edi heftigen en bploopenden aart» £a 
hoewel hij nooit blijken Vertoonde van zéér bekwalm te zijn 
tot de Regeering» zag men, echter, ntet ondnidell}k, dat bij 
begeerde *er aandeel aan te hebben. Filips , het zl) nit wsq- 
trouwen, of uit 'Ijverzugt, of om dat hij de onbekwaamheid 
van zijnen zoon' kende, weigerde aan die begeerte te toN 
doen • en behan^delde beih > in tegendeel , op eene zeer wati* 
trouwende wijze ; ^hetfkende al zijn V€frnt)uwett- aaii alba en 
«nderen vati zijne Raaden. Uit dien fatiofde vatte de Ërtprins 
éen onverzóenlljken hasit op , en fdiroomde niet , openfijk , 
zijns vaders bewind , bijzonder ten aanzien van de Wedtrlan* 
den , te laakeh. Hij verzene zig met alle zijiie magt tegen il- 
SA y toen deeze derwaarts zou vertrekken* Aan het Hof werd 
hij vetdagt gehouden , geheime bijeenkomften 'gehouden te lieb- 
den met den Markgraaf van bergen en den Baron db moit- 
TiGNY. Obkmeetide men, dat hij een plan beraamd had, oa 
!n Hitte zig naar de tfeder landen te begeeven, en i\% aan het 
lioofd der misnoegden te üelleUé 

Eenige hovelingen gaven ^er kennis van atn des RM!0g$ 
Me, met de Inqnlflceurs te Madrid daar bvtr geraadpleegd 
hebbende, befloot, hem van ^ijne vrijheid te -beroovert. Om 
dit werkftelliè te maakén, begaf hij zig'; fti het midden tsh 
' tfen nagt, naar het vertrek van den joiigen* Prins, verzdd van 
Jbmmigen zijner Gebeltófaden "en Lijfwa-gden. Na' hem, op 
ben barsftn toon , zijne ongehoorzaamheid -vér^eeten te beb. 
ben , Zeide hij , gekoomen te Zijn , om als vidër hem te HnF 
fen. Straks ÉUen» üie hem verzeldeii, hebbende doen ver* 

ircli- 



Digitized by 



Google. 



FILIPS mU, Koning van Spanje^ n% 

trekken, beval hl] tien Effprios, tSg in ronwgewaat te kleè- 
den, en ^ood.dea Ltifwa^en, e^ waakend oog op den 
Piias te hotiden» en hem in :zijn vertrek te doen blijven, op 
firafe vatt deii dpO(}. De jonge Vorst toonde z\g ten uiter- 
fiea gebelgd over die onwaardige behandeling, en fmeekte 
cent ziinen ygder^ en d&arqa zijne wagt^ra, een einde vaa 
zijn. leven te maaken; yerwijceude hera inmiddels zijne Vreed* 
iieid. Onder het nUfpreeken zijner redenen , ^ierp bij zig 
piotfeling in *t vuur^ en zou i^g zei ven bet)bcn omgebragt, 
waie dit hem door de wagcer» niet beie^ geworden. Zijoe 
wanhoop vervoerde .hem.i g^duorende zijne gevangeoia, cof 
nz^rw^^ Zoatijd3 vastte hij eenige- dagen na elkander ; dan 
wederom ac bij allergulzigst, jtragiende zig te verflikken ^ door 
de ipijf zonder kaaawen door te zwelgen. .Verfcbeiden Vora« 
len poogden verfflindering van ilraf en genade voor bea te 
bewerken; dit zeifde deeden ook veele Spaanfche £dden. 
Maar ptlif8 bleef onverzettelijk ; natuor én liefde waren bijj 
hem uitgedoofd. Na verloop van zes. maanden ^ deed bij, 
door het. Inqnifidehof , een vonnis legen zijnen zoon opmae* 
ken» en ^ onder dekmantel van dat vonnis, de ontmenachte 
vadet en benl vail zo veele dmzend éntzenden, een veiglf 
voor hem beseide»^. welk, tn de maan^ Febntarij » van kêc 
Jaar f5<^8» biohe» weiflig:e naren» een «hide *niiNikte. van hec 
rampzalig, leven van XAasL^r Epfpüm.vmSpanfif^ die toen 
den ouderdom ivnn drieentwintig Jaaren bereikt had. 

ARe zijne ondeirdaaiiea ilbnden verbaasd*, dat<FjLiPs geen 
gevoel van fchaamte over deifcli]ké enveldaaden had. In de 
I^têtrlandén wetd 2i)n naam niet dan mec^fgritzen genoemd: 
ALBi pleegde aldaar, op naam ^^ Konings, enveldaad op 
etiveldaad. Oranje was, met zijne komde, het Land en 
zi}ne ntoordzngtlge khiauwen ontweeken; waarom hij werd 
ing^etfaagd. Doch de Prins deed m het openbaar gantscfa £n* 
Topa zien , waarom hij wagerde daar aan re voldoen ; geven» 
de tefens daar bij te kennen, wat enregt hem was aangedaasj 
met de opUgtfni^ vaa i^inen zoon van de Hoogn School te 
Leuven^ en ée»tt\h wegvoering naar Spmje; mei de ver- 
heurdveri^laari^g van zijne goederen , enz. In dit lot vun 
oRinjE moesten v^e andere voomaame Sdelen d^len. lè^r 
^ ' de 



Digitized by 



Google 



ÏTC FILIPS ds II» KMng vém ipanjié 

ie Prins vah oranje d}n« tbevlugc toe de wapenen nam, 
2ogt hij FtLiFd tot andere gedflgten te brengen» door middel 
Tan den Keizer , die ook niet afliet, alie poogingen daar toe 
aaAtewenden ; zendende ten dien einde zijnen 'lïroeder laasL» 
Aanshèrtog van Oostenrijk ^ naar Spanje.^ FiLiPs antwoordde 
den Keizer «ijnen oom in deezer voegen : »» De firenghe* 
„ den , die men gebiuikt lud , waren onvoldoende geweest 
^y om de trotsclilieid en baldadigheid z^ner Fiaamfcht oo- 
„ derdaanen te beteugelen ; eo hij hoopte dat de Keizer zor* 
)y ge zou dragen , dat *er geene troepen in Duittchlënd g^ 
,, worven wierden, door den Prins vin oravjb en deszelti 
y, medegenootenj' Een antwoord van ditti aart, aaa dea 
Keteer, veroorzaakte dat maximiuaan minder beiang inde 
zaaken van filips bf^gon te fielten ; en van hier dat hij de 
wervtiig^ in Duitsfhland onverhinderd Kec voortgaan, OaAN« 
jEy reeds voor lang, door de Vlamingen en. andere Air^^r- 
landers^ om bijOand en onderfienning gebeeden , begon sjg 
nu gereed tie maaken, en bragt; metveele moeite, een Leger 
op de been; bij verliet zig in deezen op.denbijfiand via 
Koningin elizabbtb, van de Proteftaaien fai Frankrijk ^ e^k 
ook van de DuUfehe Vorsten. -Niet minder dan hij, beijver 
de zig' zijn broeder. Graaf lodewts immi^assau. Spoedi* 
ger 'gereed sijnde om te veld te trekken > befloot hij een aan- 
vang tè maken, met het doen van eenen aanflag op Grenin* 
gen; hij legerde zig zodanig,- dat, terwijl hij aaa die Snd 
alle geraeenfchap affneed met het nabuurig Lsnd,* echter de 
gemeenfchap met zijne vrienden in DuitscUaad open hield. 
Alba uaarenregen zond den Gnaf van AaiMs^go en den 
Graaf van yLZQ%9 derwaarts , op wier aanoadering.Gtaaf lo* 
PEWTR een nc^g voordeellger fiandplaats verkoos. ^Op bet 
•Art. Heftog van alba is verhaald, op hoedanig eene wijze 
^ de Gnuiven vaN aribmbeh<; en iieoBN, dooriLOj>gwvi en 
zijnen broeder adolf, ontvangen en g^flagen wieiyien. Om 
dit verlies te boeten, en aan d^ wnakzugt ce voldoen, deed 
ALBA de Graaven van xgmond en hdorne onthalzeo ; zie 
EGMONO. Na diea moordrol gefpeeld te hebben, maakte bij 
sig gereed tot den optogt tegeii Graaf loozwyic, welken bij, 
in *c fflidden vaa de inaand.Jiinij» naderde^ en op wieo bij 

de 



Digitized by 



Google 



FILIPS öb Tlf Kofn'ftg vdn Spanje. t^f 

de ovefwinding behaalde. Van daar begaf h!j ï\g naaf Gro* 
iiittgen j Utrecht en Amfteidam , en andere plaatfen » om ort# 
derzoelc te doen naar de Protefianten , en ten flrengdetitd 
doen' fhaffbn iilleh » die bij hem verdagr ^fisn. Inmiddels kwaal 
Prins KriLLSM, met zijn Leger» aan de l^aas^ aldaar aLita 
bem te vergetfsth den overtogc zogt te'^ beletten. Ats een be> 
iwaam Veldheer vermijdde hij evenwel, mee alle zorgvuldige 
beid f den ^jA^ en noodzaakte oRAirj&,- 2ijn Leger aftedas^ 
leen i en daar Duittchland te rag te' trelciren. 

Gedtturende alte deeze bedri/ven in de NederlaHdeë^ wal 
Tihir^ bezig met den Oorlog In Öranada, altiraaf óeAhofen,^ 
door zijn ondraagbaar - befiler , insgelijks töt opfta^ waren^^ 
a^ngefpoord. Don jan van oostznrtk behaalde aldaar ver^ 
fcbeidene overwinningen op die ongeiukRigen« Ia bet Jaar 
1571 geraakte bij ook io Oorlog met de TVr^^» , om welken 
met kracht voorttezettén , hij zig'fflet deq Paus en de A^ir^ 
itadnën ieüüonóè Ook op hen bevocht lyoN jAn eenc vof<« 
koomen zege, hi den termaarden Zeeflag bij Lepanêo.^ op 
den f 06tober. Maar io het Jaar i5;Kft liep hsm*de fortute 
tegen. De dood van Paus pius';^ de vrede, welken de Fènt* 
Haatten mtX ^.Turken flooteu; als ook het verlies , dat bij ia 
de Nederlanden leed^ bragten hem veel nadeel toe; van alle 
\ Welk de oorzaak Élleen aan^bem^zèlven ea aan AtftA moei 
worden toegekend, dewijl zij beiden vAn degant/èhe wereld 
gehaat, en van niemand der Vorstenhof oBderdaanen bemind 
wierden^ Koningin zlizabèth, aangefpoorddoór Paos si3C« 
7X3$ t>sN V, deed hem veel afbreiik. Gn 'M^ataangTratde In*. 
gezeteiien ia de Nederlanden; z\] aiien vervldekten hem, om 
den eifch van den twintigften en tienden penning; )a zelA 
'sLitnds Siaaten, hoe ook gedrukt door de magt van dien ti» 
Tto, kannen 'er zig manlijk tegen. Om,, egter.» de onooz»« 
len te misfeiden, had alba, op *aKonlngs naam, in bet Jaar 
1570 , een algemeeti ptrdon doen af kondigen> Doch bec wan* 
trouwen, 'gefprooten uit hunne voorgaande gedragbgen, wit 
ooT:üiak dat seer weinigen aan dit gedMg gehoor gaven» en M 
meesten', zo veel de omftandigheden toelieten., zig tegen bent 
wapetkden'j ds mede dat de ^^/^r^^tfz^»^ 'fchoon toevallig, 
bem den JnW ootoamen ; welk veriies alba en zijne beuled ^ 

XV. razu M ten 



Digitized by 



Google 



178, FILIPS wil, Koning vm Spanjfl, 

aan de Rgtterdammers en soderen , met moorden eo bloedve^ 
gieten, beuald zmceden. De Zeeuwen en andereo, ondeicus* 
icben waren ^ door het hineemen van den Brhi^ zo (loiu g/sr 
Worden, dat zij zig openliik tegen. den tiran verklaarden, voor 
de vrijlieid de wapenen aangocdda», en deo Oorlog biaoe&s- 
lands algemeen maalaen* 

Het waren niet alleen de ^tuwen , taaar ook de oiec mfs 
dappere Hollander i , die toonden , boe zij , der flavemï'] ea 
ondcrdrukkinge moede, het. ijzeren juk wilden- afwerpen. 
J^Hkhuizen V9$ de eerQe Stad iu Noord' Holland <^ die de af<- 
fchuweiijke ketens verbrak ; veele andere volgde dat voetfpoor^ 
Soch te midden deezer goede vooruitzigcen , leed de zaak der 
Protedanien een geweldigen fcbok , door den gevioekten Féf^ 
rijfshem moord, waar van fjlips voor den voornaamften aan- 
Aooker gehouden werd. Ook deed 'de herneeming van Bergen 
in Henegouwen , door alba , den moed der Nederlanders een 
weinig verilaauvveu, niettegenClaande obanjb alle poogkigea 
aanwendde, om de Spanjaarden te benadeelen, en bet bem 
gelukte, FaiPf en alba ce noodzaaken, van den eiich vai^ 
den so en lo penning aftezien ; als mede den Straten zo veel 
moed fai te blaazen, dat zij eene vergadering ie Dordrecht 
bielden , en aldaar met hem , dien zij als den eenigSeu redder 
befcbouwden^een verbintenis lloocen. £n , in de daad, zou» 
4en de zaaken een gutsch anderen keer genomen hebben, wa^ 
len Amfleldam en Middelburg te beweegen geweest om de" 
zijde van Ft ups te verlaatea; maar het gevloekte eigenbelaog, 
*t welk nog heden de bron van verderf voor Neerlmkds vrijen 
%iat>, fpeelde toen ook zijoen rol. Aèufltldam en Middel* 
Imrgf den üreng dus vasthoudende, waren oorzaak van den 
dood en bet onheil van duizenden , w;er bloed nog om wraa* 
ke roept tegen hun , die toen het Stadsbeftier in handen h»h 
den. Getttigen zijn Naarden, Zutphen^ Haarlem^ en meer 
a^^re Steden. Ja, hadde de onver^ctbaare meed en ftandvas* 
ligt^cid van hun, dre den H&rvormden Godsdienst omhelsd 
kadUen, zulks njet verhinderd, die twee Steden loiiden Fiurs 
9P den waggelenden troun herdeld hebben. 

]&indeiijk hadden de Nederlanders het geluk , in het ]vr 
V73 > ^^ 4io £lue4hoa4» na bet Laad verwoeit» 'aKonmga 

fcbat- 



Digitized by LjOOQIC 



FILIPS LÉ n, koHsng Van SpSfiiê. ' tf^^ 

■ ■ III I 1 • ■ mÊÊÊmÊÈtéitA . 



ich«tki$t uiigepuc, eo duizendeu vui weduwen en w/;ezen ge* 
maflic ce hebben « het zelve, al vlugtende» met Arhuldeti oveif 
Men i eu eeit eeuwig, afgrijzen der Natte , moest verlaatcn* 
Vódr tftjn vertrek bad pilips tot Landvoogd , in zijne plaats^ 
beooeind den Hertog van MfiDtIrA cblI. Deeze vond den 
fiaat de< Lands zodanig beroerd ,en voor den Koning onherftel* 
baar bedorven ^ dat hij fpoedig om zijn oatflag verzogt, nog 
vöör het einde van dat zelfde ]aar oaar Spanje te rogge keer* 
de, en zijnen post overgaf aan Don touia bs AKQUsskNs. 
Deeze was eeh ntan, niet min beJcwaam in den ktij^ dan ai^ 
'a, doch bezat, ongelijk veel meer Verllanda en gematigbeid.$ 
lioedamigheden i van welke filips meergoeda koo heropen, en 
ook zon genooten hebben i hadde hij hem niet aan de tkod\^^ 
middelen, tot het voeren van den Oorlog, gebrek laaten lij* 
den* MfdMbifrg viXiA hi)» bij zijne kotnfte herwaardi, doojt 
oRAïvjE belegerd. Zijn eerfte werk was, eene pooging oor 
d\e S^ad te*ontzetten; doch oraibjk en de moed der Zeeuwen 
vethi-nderden hem hier in; ntettegenllaande de wakltere ên eer- 
lijke iioaoRAGON die Stad, niet mtp m gevaar van door hon« 
gersnood omtekoomen , even manlijk verdedigde , als naderhand 
de gadelooze van dér weaF de S(ad Leiden. Dit en de poo^ 
gingéa^ door Graaf lodbwtk aangewend, om heiü allen na^ 
deel toetebrengen, bragten xiQUBaBNa niet weinig in veilegen^ 
hehl. Evenwel gelukte het h^ , in d^n veldflag bij Mook^ 
WW m de Graaf fbenvelde , overwinnaar te blijveii- Inmid* 
deis ontbipot zijnde van penningen » om de Spaanfche knegten 
ie voldoen • floegen deeze aan het muiten ; 't welk hem fteer. 
nadeel deed^ dan de behaalde overwinning bij Mook hem 
voordeel had aangebragr. Geen geringe finart was ook voc3ir 
liem de tijding • dat 'sKonings vloot, door de Zeeuwen gtÜA* 
gen, vernield en de manfehap gevangen genomen waa. In 
deeze bedrukte omftandigheid zogt hij • door middel van een 
even bedrieglijk pardon , ^Nidetrlanders tQ verfchalken^ doch 
dit gelokte hem even mfai» «la alba daar «(ede zijn oogmerk 
had heielki* Daarenboven irtr^de hij ali^ide magt^ die hem 
aog iNMii uva, aet Jiei «C9m«ajc4e bi^kg van Uiden ^ welk 
bijs in 'i óog^oWk tb bi| meende m9^^ van de Stad te 
lijn, i|Mit^<{phic0iMii4. ir dnr nMtai nog 4f ümi onder- 

Wl 2 gaan» 



Digitized by 



Google 



l8o FILIPS DE II, Koning wt^ Spanje. 

gaan , van door de Spanjaarden als een verrader beföhoawd te 
ugordem Alle deeze rampen deeden fïlips zien , de onnioog« 
lijkheid om de Nederlanden door geweld re overmeeste- 
ren* Den Keizer, welken hij weieer zo barsch bad afgewee- 
zen, poogde bij, in bet Jaar 1575, te beweegen om eene be- 
vrediging te bewerken; maar ook dit, alzo hij nfet getrouw te 
werk ging , mislukte hem , na eenige vrugtelooze onderhaode- 
Hngen. Requbsens deed al wat konst en magt vermogt, om 
Zeeland magtig te worden. De togt der Spanjoürden nur 
Schouwen en Dulveland w^s eene onderneeming, 20 Iloutils 
gevaarlijk; zi] gelukte hem, en deed eenige Zeeuwfche Stedea 
in zijne banden vallen. Zierikzee werd door heor belegerd, 
en gaf zig, na een langduiéig beleg, over. Maar bij leefde 
niet lang daar na. Het verdriet , dat hij had , van ontbloot van 
geld te ztju en het niet te konne^ bekoomen , deed bem ten 
grave daale^ in het Jaar 1 576. 

Zijne ziekte bem belet hebbende, eenen opvolger te beooe* 
men, nam de Raad van Staaten^ op naam des Koniogs, bet 
bedier in handen. Miet weinig werd deeze Raad id 't naauw 
gebragt, door de mnitzngt der Spanjaarden ^ die om oiets 
anders dan om geld riepen. Zij maakten zig meester van Jahlt 
en plopderden Antwerpen; waarom zij, door den Raad vtt 
Staacen , als muitelingen vogelvrij verklaard wierden* Het 
Jaar liep bijna ten einde, eer *er iets met kracht tegen bea 
ondemoomen werd. Na de Gendfche bevredigkig, op den ( 
November gefloten, namen de zaakeu, ten hunnen opzigt, eea 
anderen keer. Iden waande toen , dat Don jan vav -ooste» 
IJJI: zig als verdediger der vrijheid zou gedraagen ; dodi vond, 
Integendeel, in hemdeen nieuwen ftokebrand: zelfs was men 
genoodzaakt, bij vreemde Mogendheden, bijlfamd tegen hen 
en zijnen aanhang te zoeken. Met den aanvang van het Jaar 
15779 traden de Staaten met hem in onderhandeling, en floo^ 
ten, eenigen tijd daarna , een verdrag. *t Bleek, echter, ras, 
dat geen Spanjaard in Ihuit was om woord te booden. Dui* 
delijk bleek dit aan zijne bemagtiging van her Kafteel van Na^ 
men , en aan de ontdekking van zijne verdere vooraecmeas. 
Dit alles bad ten gevolge, dat de Landvoogd!} » door de yis* 
mingen^ aan den Aaxuhorcog uèirtvm wetd Qpgednc» ; «en 

Priisj 



Digitized by LjOOQIC 



Fn^IPS M II» Koniitg 9ém Sfanft: i«i 

Frios, die zo min de bekwaambeïd als het vermogen bezat, 
«m dit geeye te verrigten , waar toe ht j was aangedeld. Na 
dat MATTHiAs reeds in het Land was gekomen , protefteeTde 
Don jAH, in het Jaar 1578, tegen deeze aanftelHng. Mat* 
THiAS onbekwaam bevonden zijnde om dien last te torfehen , 
üoegen de Staaten het oog op den Hertog van anjou , van 
wien, als zijnde den broeder des Konings van Franktijky zij^ 
zig veel goed en een magtigen bondgenoot beloofden Doch 
ook bij deeze keuze bleek het eerlang, dat de bnitenlandfcbe 
Vorden^ geen belang dan hun eigen kennende, de regte werkp 
tuigen niec waren om de verdrukte vrijheid te herfteiien. Det- 
ze onzinnige Vorst betoonde zig eerder een vijand dan een 
vriend des Vaderlands: gelijk op het Art, ALBN90if duide* 
lijk gebleeken is; waarom wij hier van zijne bedrijven niets 
behoeven te melden , maar ons weder tot filips zullen wen* 
den. Deeze, ten uicerfte verdoord over het gedrag van zijnen 
Datunrltjken broeder. Don jan van oostenrijk, wiens moed 
hem zelfs verdagc was , koos thans etn ander voorwerp , ter 
nitvoeringe van zijne heerschzugtige bevelen. Alsxandxr 
FARNBSE, Prins van Partna^ fcheén hem daar toe de be* 
kwaamfte. Tan dien einde moest hij de Spaanfche troepen uit 
balie naar de Nederlanden terug leiden. In allerijl volvoerde 
FAKNESE zimen last, en behaalde, met Don jan, eene groote 
overwinning, in den veldflag bij Gemhlours; waarop dë over* 
gave van 'eenige Steden in Flaanderen volgde. Deeze ver- 
haastt fpoed , welken de Spanjaards maakten , was oorzuk 
dat men, met bovengemelden Don jan, een verdrag hadaange* 
gaan. Doch deeze overleed nog in dat zelfde Jaar : zo dat 
de Staaten van een gevaarlijken vijand verlost werden. Na zij. 
oen dood Oelde f iLips den jongen , doch te gelijk dapperen , 
voorzigtigen en onverfchrokkenSJi parm a in het bewind der . 
Landvoogdij. In het eerfte Jaar zijner Régeeringe, in het 
Jiar 1579 ondernam hij ^de belegering van Maajiricht ^ en 
maakte, na een langdpurig beleg en manliike verdediging, *er 
zig bij verrasfing meester Van. Ook weni , door zijn beleid , 
yt Keulen eene vredesonderhandeling aangevangen; die, ech« 
ler, in het volgende Jaar, werd afgebrooken. Eer dit 
gelchiedde^ bad filips, door alle fchijnfthoone beloften, ' 

M 3 OAAÜ* 



Digitized by 



Google 



jjh FILIPS vt, fl. Koning van Spanje^ 

PRANji; op zijne zijde zoel^en te lokken'; (lod) deesé had i^i 
iji geeoe ondeihandelingen , rire hem tlteen betroffi», wilieii 
iplaaten, noph naar voorflagen van dien mh luiacer^in. Fii,tpa» 
wei voouiende dat alle . zijne poogiu^en vrugtetoos «pudeq 
;|floopt?n ; dat zijne fchatkist werd uitgeput ;. en dat bij eindev 
Ijjk eeo l^and zou. moeten raijfi^n, welks inwoonders; e?ett 
ais dé leepwen, ontembaar waren, zorgde inmitidelsi» om die 
^üftaöud verlies, iu voorraad, te vergoeden, zig ineescer van 
Portugal te jnaaken, ajs wel verzefterd zijnde-, dut hij. de 
niagri^jfte }Ntiy die, na den dood van Koning ssjtbrcs, 'er 
aaifpr^ak op zoude maken. Hij deed zijnen eisdi: oi) óm 
dien ie do^n geWen, v;;rzeide hem de Hertog va» albi, mè< 
kn maj^tigi eger, nuff Partffgalj kort. na den dood van Koning 
|iF.Fi.DrtiK, die overie.len was den 31 Januaii}, van hei Jaar 
1590. Nog in d4t zelfde Jaar vermeesterde hij dat Rijk, Oin 
der het voeren van den krijg, was, ondercusTcben , id dè 
Nederlanden het vermaard verbond van vereeniging te Utrecht 
gcdcreQ» waar uit oranjb zjg alles goeds beloofde.; door 
9:ijnen broeder. Graaf jan VAif hassau , St:|dbs>udtf v^^ 
Gelderland y had hij het zelve (ot (land doen brengen, in het 
Jaaf 1579. Maar het had ten gevolge, dat pilips het bani 
vonnis tegen oramjb, dien hij onbuigzaam vond 9 bjid doen 
{ilcfpreeken ; beioovende dsiar bij ag,ooo kroonen vm eenea 
ieder, die hem levende of dood zou overleveren , of via 
het leven berooven. Harf het den Prinfe niet oiKbrooken 
^^ redenen ; om zig tegen de indaaging van al£A te verlet» 
len, en' de gantfche waereld te doen zien, hoe onregtvtardig 
bij t>ehandeld werd, viun gaf hem, 'door djt zl}n gedrag, 
Mog ruimer (toffe, om aan Europa te toonen wat monOer 
de Konirtg was,, die ae>f* dèu Adeldotn en den Hemd durf- 
de bdooveu aan elk een^n > die zijnen moordlust wilde vol- 
doen. Niet weinige wettigde he.£ gemelde banvonnis dea ver* 
ihaarden Ihp, welken 'sLands Staaren, in het Jaar van 1581» 
deeden, door étn Koning vervallen te'verklaaren vtei bet regt 
der heerfchappij-; zie 't Art. ^raiVfiSRÏKa. In het vdlgertde 
I^ar werd bijua voldaan fian de begeerte vaa Ahi^s^ nkto 
verfcheideq Spanjaarden een verbond gemiakt hadden, om 
P?i-'^7''' tQ vgrmoprdeiï. De 8an<|ag, 12 4ntwerp;kn te w*r^ 



Digitized by 



Google 




TLIPS DE II"p' womDXAFGEZWOHEN^zjX W.4PEN, ZEGELS en£ 
VEHïïIï:TI&D,£3f ANim»K vak nE STAjiTElï ricPI.AATS GEGKEVEN. 



Digitized by 



Googk 



Digitized by 



Google 



FILIPS DS U , Koning vm SpMnfe. jt% 

gefield, mislukte insgelijks. Men herhaalde dien » « hè« Jaar 

1583 • ooch met gelijken «itflag. Terwijl deScaacen nog worde* 

Jende wareo met den Hertog van anjju, behaalde ?arma veele 

voordeden. Maar behaagde het den Hemel . den S aat, door 

den dood, van anjoü te verlosfen, waarover meu reden bad 

verheugd te zijn, de hemelfche voorzienigheid gedoogde ins- 

jgelijks, dat e«n omgekogte huurling, met naame baltjazae 

CE-.RAnns, den Prinfe va» osanje, in *t Jaar 1584» het leveA 

benam: een moord, dië zelfs door weldenkende Raouvch;;e- 

zinden gedoemd werd, fchoon '*er ook waren, die, om den 

Koning, als her hoefd der moordenaaren, te behaag^u^ 'c^r 

openbaare vreiigde over bedreevea, 

FiUTPS en pa«ma hadden nu eindelijk hun do.1 bereikt, ea 
OKiw JE uit den weg geruimd ; doch het was 'er verre af, dat 
zi] daar mede bet fpel gcwonuen haJJen. 'sLa-^ds Staaien na- 
men terüond het befluit, zJg mannelijk re verjtJi^en \07cn alle 
openbaare en geheime vijanJen. Parma, wel ziende, dat mer 
geveinsdheid of bedrog niets te winnen wa'-e, nam zijiie loe- 
vlugt tot de wapenen , naar üen hij de Siaaien , noch den jou" 
gen MAURiT^ bekwaam oordee'do, hem tegentVaiid te kumien 
bieden Het gelukte hem, Brusfel^ Gerédt en anJerc Siedea 
te bemagtigen. Ook moe6t omwerpen , in het vol^i'ndc Jaar, 
voor zijue nagt bukken. In die benarde om(lardi.;hv3deii bo- 
den de Staaten de' oppermagr<aan den Koning van Frankrijk; 
doch de om Handigheden v.n dat Kijk niet gedoogende dezoive 
aanteneemen , wendde men zig tot de Koningin ELiZABhTX^ 
die dezelve incgeiijks afwees; meer, echter, uit Scaatiiun- 
de, en uit haat tegen filifs-, d-inuic waare genegenhoiJ voor 
de Nederlanden, met wier Sraaten zij in onderhaid^liii!; crad^ 
hun haare hulp beloofde, en den Graaf van tEici^sTEii, ccq 
fnoodefl wcn bedrieglijken veinsaart', als Opperbevelhebber her- 
waards zond. Hoe ontrouw dcezc handelde, ei: welk gedrag 
de Koningin zelve hield, is reeds gezegd op het Art. eliz^ 
BETM* Paqma ging voort met zijne kriigsverrigiingeii* In de 
Jaaren 1585 en 1586, nam hij nu dceze, dan geeue S^d in, 
en verloor wederom anderen. In het volgende Jaar werkiea 
hem de Engelfche verraders joek en stanlt bijzonder in de 
hand, Fxups, om zig zo wel op'ehzabeth tii )^^ttt onder- 

M 4 «kia« 



Digitized by 



Google 



f>« FltlPS «II; Kming vaaSp/fnjf. 



^aanen , «Is op de Soncen te wreeken, fi^hraapte alle ziJDQ 

fchauen bij een« ter uitrascinge VftQ eeoe ont;^9gUjke Vloot, 

^m weike de irotQzbe , fehoon uitgemergelde Spanjaarden dei^ 

paiip van de^nver^nlijke Vloot gaven. Doch pok de^«e %\y 

pe bedoeling liep te leur: de)vtjl dl$ kostbaare Vloot , dooir 

Oorm en onweder beloopen» eo ten d^ele in d^ handen der 

j^vgtllchentn Hollanden vallende, genoegzaaqj ggheel ea al 

Veidelgd werd» in bet Jaar 1588. FiLifs, om dien rampvoor 

^ijne onderdaanen .te verb^r^en, .ontveinsde zei^r kgndig de 

fojarty die hij daar over gevoelde, met te zeggen , dat bU^^ 

^elve wel h^d picgezonden om tegen de vijanden , maar nie| 

pm tegen de elementen te llrijden. In ^at zelfde Jaar had pii^* 

|fl^ her gen op 'dan Zoom te vergeefscb gelegerd; m^ar door 

verraad maakte hij zig, in het Jaar 1589, .meester van Geer 

tfuijdenkergp In bet volgende Jaa^ moest bij , fchopn tege4 

zS^Xi^n ^io, zig me( bet Leger naar Frankrijk begeeven, alzo 

\ii\ wel voorzag ,. dat de Nederlanders zig zijn afzijn tei} nutte 

gouden maaken, zo als ook gebeurd^. Nog in dat zéïi^t 

Jaar keerde hij terqg. In .he( volgende Jaar maakte BfauuTS 

terfcheidene veroveringen» Nietteg^nfhande dezelve, moest 

fARMA eenen tvvepden togt naar Frankrijk doen , alwaar fi* 

lips het vuur des porlogs brjtodende hield, ow de Franfcheu ie 

beletten , aan de Nederlanden bijftand te verleenen , zonder te 

bevroeden , wat nadeel dit bem zelvep toebragr» Zwaar was 

Jet verlies, dat fflips leed dopr den dopd van den Hertog 

?AW FARMA , die voorviel den 8 December van het Jaar 1592. 

♦ De Koning Helde vervolgens tot ï^andvoogd aan , Graaf eis- 

9'ER ERNST VAN MANsvEtp. TcrwiJl deezc, in het Jaar 1593, 

Iti Frankrijk bezjg was, ging MAy rits, ten voordeele van den 

Staat, met zijne krijgsverrigtingen voort, en belegerde C^w-- 

t r uidenher g. Kort daarop gebood de Koning, dat de Graaf 

VAN MANsvrLD bct gebied over dt Nederlanden zo\x zï^asoL 

«an ERNST, Aartshertog van Oostenrijk i welke daarop, in het 

Jaar 1593 , te Brusfel het bewind aanvaardde» ff iet lang daar ' 

pa maakte Mi^URirs zlg meester van Groningen f wordende d^ 

Stad en de Provinii^ daar door in het Bondgen optfcbap over* 

gebragt. De Spaanfche foldaat^n^ in ^rabqnd^ bij gebrek vap 

^craalipg» w^d^tpjQ aan *( muicen flaaod^, wi^d^o dpor ^kvt 



Digitized by 



Google 



FILIBS D« U, Koning vap. Spmié* li^ 

VTi belchermd, met oogmerk om- ben ilav door, meer en 
meer, vad de geboor^iuimbeid aan Spanje te omtrekken. £e* 
9r£5Tü5 VAV oosTEVRTK werd geen tijd gelaacen oq» goed of 
kwaad ce doep ; want hij llierf den 20 Fèbraadj , van he( 
]ur 1594; hd>bende tot zijoea opvolger gekooren den Graaf 
VAV ruimiT 9s ; .welke keiize, koit daar na» door den Koning 
bekragMgd M^erd, 

Deese, ,kpn vxSór den dood des Hertogs van p^&ma in de 
Nederlanden gekoomen, had, .overeenkomflig de fchriftelijke 
bevelen 'van filips, genarende bet bewind van den Graave 
VAN MAÏSVELD en van den Aartshertog, een voornaam aan» 
deel io het beflier van zaaken gehad. Op zijnen raad o£ ge* 
;&ag , had de Graaf v^n mar svelo , op naam des Konings, 
een bj^rbaarsch beveifchrift afgekondigd, waar bij alle gevan« 
genen ter dood gedoemd, en 'sKoniogs troepen gelast wer 
den, alles te vuur en te zwaard te verwoesten. 

De S:a9cen gaven hierop een Manifest uit, waarin zij ban* 
pen afkeer van alle die barbaarfche gruwelen te kennen ga« 
yen; mi^ar tevens verklaarden, dat Jniiien de Landvoogd zijn 
bevelfcbrift niet herriep binnen een^ bepaalden tijd , zij die 
zelfde wreedheid, ondanks hunne geaanhetd, aan de troepen 
des Konings en zljn^ onderdaanen zouden vergelden* Fvev 
T^ bad dat middd uicgedagt, om den oorlog daar door to 
korter ie doen dnnr^, icfaoon het gedrag van alba hem had 
moeten ovenuigen, dat d^eze^ door zijne wreedheid, allea 
' het onderst boven badvgekeerd» 

FuENTBS volhardde In zijne maatregelen, met een onbe^ 
peTkte wreedheid» De Vlamingen klaagden nu even fterk, als 
ren tijde van oftAKVsi-LB; deeze klagten werden gefierkt 
ddor die der Edelen , toen hij tot Landvtiogd werd aangefteld* 
Aasschot en maksveld, vermeeoende . den voonang boven 
hem te moeten hebben, ontflo^en zig van hunne bedienio^ 
gen en verlieten de Nederlanden* Fubktss ftoorde zig daac 
aan nieu In weinige maanden bragt hii 't Leger 6»% Konings 
in onizagUjkec (laat, en onder beter -tugt, dan zijne voorzaa* 
ten hadden kunnen do^. • 

Te nodiger was dit ten diende van vilips, dewijl het be- 
fland met Frankrijk ten einde liep, en dat Hof werkiljk den 

M % oor 



Digitized by 



Google 



i%i riLÏPS D« Il , Koning van Spanje. 

t 

boüog yerklaairde in lièt Jiar 1^94, die, van wederzijde, met 
groote hevigheid gevoerd werd, in dat en het vol jeode Jaar* 

io het laatstgeitielde Jaar werd Groi door MAU'ixi belegerd, 
üoch IV] m zijQ oogmeriL Verhiaderd door den wakkeren mov- 

PRAGON. 

In het Jïat 1596 werd, m plants van den -Graave van roEif 
Tfts, de Aanshertog albsrt va» oosteiïrijk. Neef van deft 
koning, en jongCle broeder van den Keizer, tot Landvoogd 
ftangerteld. £0 dra Hertog albert in de Neder/arden mt 
^eküoraen, vertrok fuentes naar Spahje. Hoe deeze zig in 
óé Landvoogdij gedraagen hebbe, en wat onder, zïjn beftler 
voorviel, is reeds op zijn Artikel gezegd. De oorlog met 
frankrijk werd met het vermogen, dac filips nog overig 
xns^ voortgezet, eta Huhi m Haanderen, in dat zelfde Jasr, 
690t den Landvoogd belegerd en ingenomen. £en zwaaren 
ramp leed de Koning, in dütt zelfde Jaar, van de Engelfche 
\n Hi^llanifsheVioo^ta y vrMLeCadix hinamen en plonderdeo; 
{xie ESSBX) als ook in den veldflag bij Turnhout ^ waarbij 
Prins MAURita eene volkomene overwinning behaalde* Io 
bet volgende Jaar veroverde 'de Aartshertog Amiens. Doch 
liet voordeel, daar m^ede behaald, koft In verre na niet opwe* 
gen cegeo het nadeel, welk hQ, in dat zelfde Jaar, door deil 
troorfpoed'der Swatfche troepen, leed; maakende'MA^m, 
gedunrende 4iet afzijn van den Landvoogd , z\g vun verichet- 
iden Sredeh in Gelderland en Overijsfel meester. Dit tüies dee) 
7;lips haaken naar den vrede met Frankrijk. De Pans ftcide 
al zijn vermo^n te werk om dien te bewerken ; doch Enge* 
iatia en de Vaderlanden waren integendeel werkzaam om den- 
Eelven tt verbinder en. Nogthans w&rd Mj , den 3 Maij, na 
hf\i Jaar 1598, tot ftand gebragt. Te meer had fiups zfgbrer 
toe beWijtigd, om dat hij een ander ontwerp gefmeedbtd, 
welk bij, conder tijdverzuim, wilde te werk (lellen; naoielijk 
èra de heerfehapptj der Nederlanden^ fn fchfjn, over te dfa< 
gen aan zijite oadüe dogter, isabella clara el gen ja, welke 
hij éen Aartshenog albertus vah oostenrijk ter vrouwe faad 
coegefchikt. Op het Art. van den Aartshertog is reeds ge- 
«egd. Weke fnoodheid hups daar omtrent geoefend, en oa« 
der wat dekUeed Mj fi»jn bedrog verborgen bad» Namelijk, 

ZiJBI 



Digitized by 



Google 



FILtPS de'II, Koning van Spanje. ijy 

eijne dog|$r zou ten bruidfcKat liebben de Nederlanden ; doch 
indien zij, zonden kinderen hatelaaten / vóór den Hertog, 
ïwzm te overlijden, zouden die Lauden weder vervalfen aan 
de kroon van Spanje. En het monfter bad, reeds lang te voo* 
reo, door geheime middelen, de natuur zijner dogter buitea 
ilaat doen (lellen , om ooit kinderen te konnen baaren. 

Dus beiroQg de wreedaart zijnen aanftaanden fchoonzoon; 
en de Nederlanders zogt hij te begochelen met d^ afftand, 
als zullende daar mede van hem ontflagen ziju. Doch hier te 
Lande ontdekte men ras het bedrog, daar men wist dat de 
Aartshertog, bij de aanvaarding, moest z weeren, niets re z\x% 
len doen buiten voorkennis , zo wel als goedkeuring van dea 
Koning; alle *t welk naderhand » bij het aangaan vanbetBedaud, 
ten kiaarllen kwam te blijken. 

Deeze bedrieglijke overdragt beraamd zijnde, maakte de 
Aartshertog zig gereed, om naar Madrid te gaan , ter voltrek. , 
kiogvan zijn huwelijk. Doch naauwiijks was hij op reize, of 
Mj ontving de tijding van den dood des Konings, 

Sedert twee Jaareu was filips hevig gekweld geweest met de 
jicht , waar bij zig onlangs eene (leepende koons en de wa« 
lerzugt gevoegd hadden. Oit had zijne klachten niet weinig 
doen verminderen, en deed de bekwaamde Artzen oordeelen, 
dat bi^ Qog maar weinige wecken leeven kon. De Koning, 
hier van pnderrigt zijnde, deed zig van Madrid naar *t Esku- 
f taal voeren* Aan de Geneesmees:eren, d\Q hunne vreeze tö 
kennen gaven, dat bij daar toe te zwak zoude ziju, was ziji) 
antwoord :*/è heb ncgthans befioten ^ mijne Ujkfiaatfie naar 
het Oraf te verzeilen. Na zijne komst op \i^i E%kur ia a\ 
verhief zi^ de jicht met dubbele woede, eerst in handen en 
voeten; en korc daar na in de knieën en borst. Daarenboven 
kreeg hij verfchtjide zweeren en gezwellen » die hem onlijdelij* 
ke pijnen veroorzaakten* Èenige verzagtiug vond hij, met die 
gezwellen te laateu op^^nen ; doch daar op volgde ^en nog on« 
draaglijker kwaal. De ilofFe van zijne zweeren was van de 
etteragtigfte en üinkendde foort , waar in ganirche zwermen 
IfUizen voortieelden , van welke bij, door konst, noch door 
niidclen kon gered worden. In dien rampzaligen Haat lag 
tó;, ia ecne agtcfoverleggcnde houdidg, meer dan vijfUcn da- 

mi 



Digitized by 



Google 



lS8 FILIPS DE II ^sJTêfiitff^ van Sp^fê. 

geu; in vvelkea igü hij, echier, blijken gaf van geduldig Iq 
zijQ lot ce zija* Alle de bijgeloovige Ceremoniën der Room- 
fche Kerk werden getrouiv door hem in agt genomen. Hec 
goed 9 dat hij éttd^ bedond in bevd te geeven tot bet oot* 
flaan der gevangenen, welke hij nu^ begon te begrijpen, te 
(treng gehandeld te. hebben. 

Twee dagen vóór zijnen dood, om zijnen zoon en zijae 
dogter ISABELLA gezonden hebbende, fprak hij met hun over 
de ijdelheid van alle menfchelijke grootheid; gaf hem heilzia- 
men raad, met betrekking tot het belluur hunner Scaaten; ea 
vermaande hen, op 't alleremftigfle, het Roomfche Geloof aan 
te kweeken en te handhaven. Na dat decze hun met n]ed^ 
lijden en droefheid verlaaten hadden % Helde hij order op zij- 
De begraafenis, en (Iferf kort daar na, zonder dat iemand daar 
bij tegenwoordig was, om dat niemand, van w^g^s den 
dank, die uit zfju lichaam kwam, bij hem kon duureo, op 
den 13 September, van het Jaar 1598, in het 72 Jaar zijns 
Ouderdoms, en het 43 zijner Tirannifche Regeering. Hjjua<, 
in het Jaar 1533, getrouwd met maria, Prinfesfe van ?êr* 
tugalf die in het Jaar 1545 , in het Kraambedde van dos 
CARLOs overleed. In het Jaar 1554 hertrouwde hij maxia, 
Koninginne van Engeland; zij oveileed in het Jaar 1558. 
Hij trouwde, ten derdemale, met isabella» dogter vao h h* 
DRiK DEN II, Ko'lng vzn Frankrijk; deeze baarde hem isa- 
lEtLA tLARA EüGEüriA CU CATHARiNA, Hflrtoginne vanS^ 
ycijê. Na dat hij zi;pe derde vrouw door vergif had doen 
ombrengen, trouwde hij, ten vierdemaale, in *c Jaar 1570, 
A^^NA VAN oosTENRM, dogter yan Keizer maximiliaaw, en 
^'on bij haar drie zoonen en ééne dogcer, allen, bebalren 
den derden , jong geftorven , dfe na zijnen vader Koning van 
Spanje werd, onder den naam van filips den lil. Akna 
VAK 008TENRYK ftierf in het Jaar 1580, niet zonder vennoc 
den van mede door vergif te zijn omgebragt, Waar van 
geene reden was , dan haar afkeer voor het levende verbnrn* 
den der zo genaamde ketters. 

Weinige 'Vorrten zijn 'er, van wier karakter vcrfchillendet 
gefchreeven en gefprooken is, dan van dat van filips; ea 
Mngezien de reek6 van Jaareni die hl] geregeerd heeft» en *c 

gee. 



Digitized by 



Google 



FILIPS 1>E II, Koning yên Spênfe. i^ 

geene in dac tijdperk Yoorviel, ia dit karakter geenzios ge« 
maJüijk te fchecsen* Het geen wij ia dit Art. vermeld beb« 
beo, l|Mt geeiien twijffd over, of hij bezat, bij alle zijne oa« 
neofirhelijke wreedheid es tiraoDij, een zeer groote dpot« 
driogenbeid en . werkzaamheid , om als Vorst te regeeren. iSij* 
Be oogen waren geftaag gevestigd op ieder gedeelte van zijne 
Ditgebretde Staacen. Alle de takken van bet bewind floeg ht}^ 
luuwkeurig gade; hi) ging, met. onvermoeide oplettenheid, 
bet gedrag zijner Staatsdienaaren na. In de keuze van ben 
en ook van zijne Legerhoofdeè ,. toonde hl] .een groote 
ichranderbeid. Nimmer gaf hij blijken van verblijd of neei^ 
flagcig te zijn* Zijoe geaarjcbeid was een van de heerschzogtig^ 
ften. . In zijn voorkomen en handelwijze had bij ieta trotsch 
en gefbeogs,' doch voor ztjqe Spamfche onderdaanen wat 
bij gemakkelijk te naderen; hoorende, met veel geduld» hua« 
ne kiagten en bezwaaren; en wanneer hij, door zijne iUac- 
zugt en valfchen Godsdienstijver , niet weerhouden werd, 
wss hij geneigd hun behulpzaam te zijn. Dit is ai de lof, 
die naar waarheid van hem gezegd kan worden. 

Dat bij in de daad onppregt in zijnen ijver voor dep 
Roomfchen Godsdienst zoii geweest zijn, is niet wel van 
liem te vermoeden; maar de Godsdienst, . dien hij beleed, 
(oen in een allerflegften fiaat. en van de bedorvenfte fooic 
zijnde, diende dezelve, naar maate zijne natuurlijke geüeU* 
held door da opvo^dïng bedorven was, om hem nog meer 
te bederven. Zij veroorloofde hem niet alleen , maar ipoorde 
hem tx\U aan , om de htatelijkfte en ver&hrikkelijkfte mis- 
drijven te begaan. Alhoewel eeneji Vocsi, in de biigeloovi* 
ge eeuw van nups, wijs gemaakt kon wofden, dat het vri} 
üaat, bet belang van den Godsdienst ' te bevorderen , door 
valscbbeid of door vervolging, is het, nogtbans, te denken, 
dat, in een deugdzaam Vorst, de gevo^ns van eer en men» 
rcbelijkheid , bij veele gelegenheden , zonden hebben geze- 
gepraald over de Infpraak van bet Bijgeloof. Maar in bet 
gantsch befiier van filips treft men daar van niet een enkel 
voorbeeld aan. Hij fchond ieder oogenWik de geheüigfte ver* 
pligtingen, zo dikwijls de Godsdienst hem een voorwcQdzet 
vetfchaAe , om ae te fchendeo ; n ondec bet gevloekte 

V009- 



Digitized by 



Google 



'|J6 PILIPS ht \l, kontig ^*an Spdnjè. ' 

■■ III ...... • T- | - -| 

voorU^eodzeU van d^n Godsdienst voorteftaan, oefTer.de hij^ 
veete Jaaren adicer een, de onmefifcbeUjIifte wreedheden, 
iondct eenige wroeging of naberouw^ Zijne heersckzugt, dia 
liitfpoorig« sijne wraakzugt» die onverzoenbaar Wa$i zï^ne 
Willekeurige neigingen , die geen tegenfpraak duldden « (panden 
nee zifnen bljgeloovigcn ijver voor den Godsdi^sc zamen» 
fn voerden den b^oeddorstigeü geest « die Romei Kerkleer in 
fiaat was hém inteprenten, veel verder^ dan dezelve ooit bü 
«enigen Vorste vóór of na hem, gegaan was. Onder de 
Spaanfche Schrijvers zijn 'er, die heni den tijtel van filips 
DEV VóoRziGTiGEN gcgeeven hebben; taem afbeeldende ais 
den wijsften en Godsdienftigflen Vorst , die ooit den SpoM* 
fchen troon bezat. In den aanvang zijner Regeering gaf bij 
blijken van groote omzigtigheid. In zijne Krijgsbedrijven, en 
bij fommige gelegenheden, maakte hij grooter toebereidzeleo^ 
dan nodig waren , om zig van een goeden uitflag te Verzefre- 
•en; maar «zijn heersch^.ugt , zijn afteer, van dö Proie- 
ftaiiteft waren té gewaldJg ^ om te dulden » dat hij biodel. 
de overeenkomftig de gezonde llaatkurtde en voorzigtigbeid^ 
Hi) zon, zo als wij.uic het voorige konnen opmaaken, den 
<4)itand in Vlaanderen en andere gewesten hebboti koimen 
voorkomen , hadde hij het fnoer der Regeering in banden der 
Hercoginne van parma gelaaten , en geenen alba gezonden oof 
ib ingezeteiien toe llaaven cemaaken. tlij zou, na de neder* 
hag van oranje, de viije halzen der Nederlanden \aè^^afx^ 
konnen doen bukken onder het juk der flavemij, tadJen hij 
zig niet door al te kostbaare ondemeemingen hdd uitgeput. Hij 
zou, door de groote bekwaamheden van den Hertog van par* 
ITA., deafgevallene gewesten weder tot gehoorzaamheid hebben 
konnen brengen, indien eene onbezonnen heerschzngt hem 
i}iet had aaogefpoord om Engeland te veroveren , ai zig van 
trwkrijk meeseer te maakem In het laatst van zijn leeven 
ts?arin9 zijne Legers nooit llerk genoeg, om zijne, beraamdö 
ybnnan lea uitvoer te brengen; en, nogthans, waren ze te 
lab:ijk voor zijne midddea om ze te kannen onderhouden^ 
' Weinige Jaaren verüapea *er, waar in niet de foldaatcn , uii 
geinrek van. betaaling, aan 'i muiten fbegen; waardoor hen| 
kctgroodlenadeefcwerA tot«ebcagc« Geêifk kdar acyifter voof 

zïj- 



Digitized by 



Google 



FtUPS DE 121, Koning ^a» Spml0. tftl 

2i)nen etiea fcbira beeft, zo fchrifete ook Filips voor ziinege* 
uouwOe dienaaren , «Is zij te veel veroYeriogup wakten. Ont 
him dm te fnuiken, aeed \iij hun gebrek lijden «au het geen 
zij IB«I9C benodigd waren. Nimmer gaf hif gehoof «tn de 
wi/»(te zijnet Raadsmannen , die hem bec fchadettike zi^e» 
wijd niigeftrekfte btdoèliogen voor ooge? fteldeo. Dfe heetsch^ 
zügt deed bem «itooa Q«ac de bezküng van andere haaken,» 
zonder agt te (kan op die hij van de zijne verloor.' De Lee^ 
zer maake hier op de proef, of men zodanigen Monarch das 
bijBaMii van de vooRZicTiOE km toekennen» 

Men zie vao bem alle de Gcfchiedfiéhrijveif van 
2ljnen tijd, en ook zijn leven, beichieeve* 
éoor G. Lin, en x. watsoi»; V Liven ea 
de Apoksie van wilz^ikm oeü I i en herie^zet 
de Artikels in deeze zijne levenichets vermelde 



FfUPt Oft III 9 vfR jdien n«iim onder de Koningen van Span- 
je^ en tiz IV onder de Graaven van Holland f werd geboorenr 
te Ntadrid^ den 14 Aprtt , in het Jaar 1576, en volgdezijnei^ 
vader ia de Kegeethig^ Met . MAae&EiTA yan oosten RYKy, 
dpgter van kakel, Hertog van Grafs, en van maria va« 
BjcijsaftN , trad bij In ^ hnweUjJr , in bet jaar 15^9 , te Ferra^ 
ra , in tegenwoordigheid van Paus clkümIss aen VIII » dong 
wien zelfs' de huwelljkszegen werd uiq;efprooken. Deeze fi* 
i.ip« ^«eroyerde eenigé plutzeü in Jfirica; hervormde de Ge« 
rechtsboven; verdneef de Mooten uit Spanje i bewilligde iiK 
bet beCUnd met de Nederlanden , en leefde een gerunnen tijd 
Sn rusc. Uit i^ijn bovengemelde huwelijk vei^wekte hij viec 
zponen en vier dogceren , en overleed den 31 Maart , in bec 
43 jE^r 2'P^ ouderdoms , na eene tegeering van as Jaarea» 
Van sijoe Zoonen volgde hem in de Regeering fiuis i>^ IV ^ 
MKX2. overleed k het Jaar 1^32. F;gR0iKANir werd Kardinaal 
Aartsbisfebop van Toledc^ Stadhouder of O^uyecnpur van &% 
Nederlanden^ en overleed in. het ]a«r i^i. ^H htec voo< 
Art* csapiNANQ* Ax^tüoiittQS w&s JoQg geflorvea > - gcUjk. 00I& 
tweis. van ^iC: ioffi^h P9. ov4fift vat. de (weR md^en» 

AW 



Digitized by 



Google 



f^ tïLIPS'M IV, Rofiing ^fan Sfianjéi 

AftNA, wétd de Oemalin- Wn Koning LotfBwtK 0xn Xlll, en 
VAUiA, die Tin Keizer febdh^aito oen III* • 

FiMPS'DB IV werd gebooren in het Jaar idö^ , eo, na deo 
dood van zijnen vader, in het Jaar itfii , Koning van Spanje 
en Onaf van Holland ^ en& Of fchoon liet. den naam had, dat 
de Nederlandin beltoordéQ aan zifüé Moei. isasblla claba # 
eigende hij,z»g, egtei:, dezelve, in het Jaar 1633, wederoai 
loe* De porlog, die.f onder Zijjiie Regeering, van nieuwe 
was aangevangen , waa niet oqgelokkig voor de Neiêrlamüru 
In het Jaar 1634 behaalden ^^z^ , in de fVeit - IndUn , twee ge* 
wfgtij^ Toordeele» : ^wtiit tiet* eene Leger, ^derwaarts gezond 
denff floeg'de Spaan fche Vloot, bij Lima; het anderer verover* 
de do Stad Saitadar \n Beru. . Doch .hier uh werden de H»U 
ianderst door oov riEDBiK »b ToiADO^^wederoai^erdree* 
veiK 

intusfchen gebeurde het, (ïat filtps, fchoon hif, met Ko^ 
ning LODBwTK, een dubbel huwelijksverbond en vrede gemaakt 
h&d, evenwel niet tiafief, den Hertog yéxf boban metgdd 
bljieifatto ï waar door eénige verkoeling^ tttsfohen die beide 
Vorfien, vefoctt^aakt- werd, en de zaaken vm I/atie zo veite 
van een verwijderden, dtt zij, i* het Jaar itfss, in voltat 
oortog geraakte». - 

De aanleiding hief vaft ^s, dat de ICetrvor$t van Tr^er; 
door de Spanjaarden , kwaalijk behandeld werd, terwijl hi/ 
2lg onder de befcherminge van JFrankrijk begeeven had. Dee- 
ze oorloge dte dier gmufche Christenheid veele rampen toe< 
bracht, werd met den fkg bij Ayeins , in het Hertogdofli 
Luxemburgs aangevangen. In dien veldflag werd, dipor d^ 
Marfchflflken i>£ ChatilloU en bbkzb. Prins ^Thomas, -Gene* 
mal van 't Spaanfche Leger, geüagen: zo dat *er ifSóoomaix* 
op de' plaats bleeven. Deeze mips, fcht)on een verifaurdig 
Vorst , was , egrer , zelden gelukkig. In het Jaar 1640, 
doodden de inwooners van Catahnie bnnn^ Gouverneur t^ 
Barce/onayea fchudden, jhi den dood van -den Hertog vav 
COBDoüA, het Spaanfche juk af, begeevende zig onder de 
befchermhig van Frankrijk. In dat zelfde Jaar vefdreeven dê 
Steden van Portvgai^ op éénen dag, ali6 de Spanjaarden, 

uil 



Digitized by 



Google 



FILIPS DS IV ,' KoMng van Spanje. IM 

011 haire vesten; Vèrhrfcricfe voorts johannês dkïi IV, 'Her- 
tog vm Briganze^ afkomftfg uit het oud Geflachc der Ko- 
Djqgea van Portugal^ op den thröon. In Napeis ontdoodea 
daarna insgelijks hevige beroerten» die eindelijk met veele 
aaoeice gedempt wierden. In het Jaar 1648 was filips ge*- 
noodzaakt, bi) bec fluiten v«n den hfunflerfchen vrede» voo^ 
eeuwig afftond <t doen van de vereenigde Nederlanden. Nn 
20 veel verlies van Landen en Steden, overleed bij, den 17 
September, in het Jaar 166$. In het Jaar 1 61 5 was hij in 
den egt getreden , met elzzaujsth , dogcer van Koning Hiit* 
SRXK DEN IV,. ilic welke hij verwekte, kakjsl balthazar, 
gedorven, oud zijnde 17 Jaar^ maria therjis»*, Geïsalja 
van LO0£wr£ mn XIV; en vier dogcers, in haare jeugd 
overleeden« In het Jaar 1644 begaf hij zig, ten tweedemaa- 
Ie, in 't huwelijk, met ua&ia auma, dogter vair Keizer 
rfRDiNAHO^ waar bij hij verwekte masoreta maua tjik&E'' 
siA, die de Gemalin werd Van Keizer i.eoi'oi.o; tw^eTrm&» 
fen en éóne Prinfes, alten jong gefiorveo; karel, die hem 
opvolgde, en iiog eenen natuurliiken zoon, 00» jam van 
QOSTEHRY&» gebooreu -in het Jaar 1699» 

.De zaaken , de Nederlanden betreffende , voor. 
giivalien onder de. Regeer jnge van filips dek 
III en i>%i3i IV, zulkn omtkndiger gemeld 
worden, onder bet Art. fr^orix je^ejior^k. 
Stadhouder der Nederlanden^ ^ * '. . 

i 

FiLiFS, Graaf van Nat/au Dillenburgy was een jonger 
broeder van Graave wilXem lodewvk van nassau; eeu Eieer^ 
hoewel joi^, egter van veele verdienden; waar door hij ook 
bet vertrouwen der Staaten geheel en at tot zig getrokken had« 
Iq bet Jaar. 1 ^87 weid Groningen onder zij£i bewind gefield* 
Maurits, In het Jaar 1593 » nwt Luxemkurg gezonden ^ijn» 
de, gelukte het hem, St. Fit te- verrasten ; waarna ook eenige 
Dorpen» hier en daar, in Limburg geplondera^ en «erbrand 
verden* Zeer dapper gedroeg itij zig, In het, Jaar 1594, bij 
de belegering v^. Gr^ngeni hij maakte ^^ ffid^een hoop 



Digitized by 



Google 



S94 FILIPS WILLEM tan NASSAU* Graaf van Suarea. 

Schutten 9 meeseer van eea Raveliia, en hragc dnr door niet 
vein^ toe cot de veroyerisg ytm die S(ad« Na, in bet Jaar 
1595 9 verfcheideH proeven van dapperheid in FranMjJk pfee* 
ven ce hebben , ba^ Ujt van dear te ruf gekeeld» zig met zi> 
ne heode gevoegd bij ïf AUitii» , die , door hem vtrflerk: zijn- 
de « ia de maand Julij» bec beleg van Gra/ oademam; doch 
de wakkere MOHDtRAooN noodaaabte heoi, hec aelve optebree- 
hen. FihnB va« massau OKkk loen, met vijf hoodeid paar 
dent over de Rivier de L$ppe^ oa de vijandelijke voomuuJ* 
haaUera ie pvenraUen. Hi/ geraakae daar bij m oen fdiermuc* 
jceliag» en weid aodanig gewond, dat hij eenlge d^en, dur • 
aa ovedeed. 

Fatf. Hifi. D. Vlli. hk 415* 



FiUpawiLLzii TAV HAs^Au, Graaf van Aaffrvn, ondftf 
soon van w^llem 0£if I, Prinfe van Oranj$^ en van Awa 
VAN eeMO]i0, gebooren den 19 December, Ui bec Jaar 1554* 
ZijH vader, ha het Jaar 1567» flMt de komic van alba, aw 
Duitsekland vercrokkea » liet deeaen afjnen zoon op de Hooge 
^hoole te Leuven-, gelovende dat zijne jonkheid, de voor« 
regien van Braband^ en die van de Univerfiteif, bekracbdgd 
door den Paus , genoegzaame waarborgen voor zijne veiligheid 
waren ; doch hfj vond zig daar in merklijk bedroogen. Wm 
de Hertog , die prlvHeglea noch, voorrechten ongefchondeo 
liet, deed hem, die noggeene 15 Jaaren oud was, den loSep* 
tember, ligien, en naar Spanje voeren, daar hij den tijd van 
s8 Jaaren , genoegzaam als gevangen , doorbracht. Hem werd 
de Roomfche Godsdienst, met aUe magt, bgeprenr. Na faet 
vermoorden van zijnen vader, nam hij den tijtel mm van PHna 
van Oranje. In het Jaar 1595, werd hem de vrijheid gegee* 
veu; ja zeffif om dat men, m Spanje^ ien goeds van hem 
verwagtte, met den Aartshertog naar de Neéeriandeu gezonden. 
Hij nam dan, den 18 September, van het T>ar 155^, de reize 
paar de Nederlanden aan. Te Rome gekomen zijnde, kuste 
bij de voeten van den I^ns , die hem met grooie gefchenkea 
overlaadde ; den 11 Febrnarij van het volgende Jaar kwam bij 
hl de Méderignéfn. Be Soatea, Jilpie^ aaakomfc ce Jfrnsft^ 

v€^ 



Digitized by 



Google 



ttLiPS WltL£Ai vi> NASSAU. CrAt!^y>t9 Stnirtf, 995 

'^^— ^^— g— ^^»— — ^■^— ^— I I I ' ■^^■■^— — Ml— i^W^— 

verftaan li^bb^nde, b^ofct^a bem» wr aeoeo brt^f, g^d^te*, 
kend ia *s GrarenAagt , den sa Deoember, in be( Jaar i$9(^i 
becuigeode daarin hunne vrevgde over ziine wetlosGagé Zij ga* 
iren besi laevens te kennra^ dfc de Spanjaarden dóór heul 
groote aingen zoeten te veirigten; doch d^( zij niet hoopten^ 
dat zijne Es^celienitle zig daar loe zon laaten gebruiken : en 
dat h^ de num ^let zoude zijn, die de fandameoten der vrij* 
held 9 door zijn vader gelegd « zou ondcrro^jnen» en dié daarom 
to fcbandelijlc vermoord w^. Verder verzogteti de Staatea^ 
4( zo bij b0g||er^ mojpe hebbe on over te komeü^ bij zulkd^ 
tot eene na^^ sfï beter^ gf]«g«nh^ geliefde niit^ll^; 
waar van tij «ijoe Excellentie aU dan zoUd^ veTMritti^qn ^ en 
ais dmk te geUjk toezenden de nodige verzekering «alzo het 
hem niet vfïj ftond, zond^ paspoort, in eenlge t^sting oC 
Oerkttf vfo den Staac te komen» 

DeezGi^ blief ontving de Prininog ap zijqe reiz^» ef ^el tii 

Luxemi$rgi Hij bedankte V de sói^ten voo^^ bet^^ende 

dat hii bo^pies goede gelegenheid ter hunner vèflosfipge t« 

luUoD vinden; eo dat hij die vmdendé, dezelve zo wel zoa 

veten te febfiiihen, dat zij reden zouden hebbent 901 vergja-^ 

aoegd <e ziin over zijn gedrag : terwijl hij nieta üidert zogt, 

dan het o«dieidmkte Vaderland herfteUi en weivaarende te zien£ 

bat hij boppte dat God hea^ zott bewaarea, <tat nooit iets 

van hem ^airergd werd» *t welk ergena and^a tde firekteé 

dan tpc een goede iritkcmfie uit zo veeie denden ee rampen j^ 

en iet fust en ajgemee» vooadeel vaaf alle deeze N^i^rléndiB. 

De heftiordoM over den nagelaacen bqedel ^ijos vaders ^on^ 

den^hem ie BinMf bij a\m eukoioifie, tq^ooó gttldena tak 

geldi n^ de inkonflen veo ^Ufie goederen; ;met oogmerk om 

te bsproeven^ welken weg hij wilde inflaan. In de maand Q^. 

teber'wtfd^ e» zlgn VerzMk^ ie weffge gely^gt, eene Wjeei^ 

koiusi la het Land van K/eef^ tnslbhen hem en zijee eenigp 

veile Aifür^ óg Gnvipjie vi« Holip«w>. Zij ontmoetten en 

bejegenden elkander met behoorlijke beleeftheid i en Q>rakeii • 

over hnislijke zaaken. Aan haar werd » door de andere bloed- 

verwanteD f toegedaan , hem eenig huisraad toetezenden. De 

MflPwmiAg fMAf». ^n^ madt derwaam , d^ Raadsheer 

«issUa» en hg» «mdeli«g te venaelkomen» «kJip^g të 

Ha doen 



Digitized by 



Google 



19^ riLIPS WILLEM VAW NASSAU, Graéff van Buuren. 

4bcn van het beftfer der göedereirt^ Breda. Zijn broeto 
iiAURlTS zond aldaar mede afgevaardigden aanbem, met aaih 
bieding vta geld en gefchcnkèn, Veelen verwonderden zich, 
dac toen alb&atds, in het Jaar 1598, naar Sj^/fir/V vertrok , 
óm zijn huwelijk te voltrekken , ntips met hem wederkeerde 
naar cene plaats, daar hij zo veel fmart, als eeii gevangene 
v^n haat, had ondergaan. HiJ kwam van daar weder te 
rug, en vermaande toen zijnen broeder tor vrede met Spanje. 
Den II Maart, 'irt het Jaai: 1593, werd hfj In zijn Prinsdom 
Oranje gehuldigd, en trouwde kort daar na, metdePrinfes 
vAir BOTTRBON, dogter van den Piinfê van coifDé* In het Jaar 
jiSoS kwam hij , voor de eerltemaal , In Holiand. Geduuren. 
de den oorlog met Spanje ^ had hi; zig elders ontbondea; 
doch in dit tï}(:ftip maakte htr gebruik van de handeling over *c 
Befiand; voorgeevende dat bij daarbij zijn belang moest behar- 
t!gen« Docb' de ' meesten geloofden dat hij gekoomsn was» 
om, op verzoek van Spanje^ die'onderhanddhig tebevoide. 
ftn. Graaf maurtts was ztet g'eftoord op hunner beider zus« 
ter, die otet don ümani^sl van P^r/ir^iy/ heimelijk getrouwd 
was ; doch filips Vond middel om hem te bevredigen* In bec 
}aar 1607 kwam hrj leBi^da, en ontbood *er zijne Gemalin* 
ne, die'aldaar zeer heerlijk ontvangen werd; Graaf in bkHy • 
^REPRiir ' HËNDRiaf, Graaf witLSn van nassAu en andere 
Grooten kwamen haar begroeten. FitlPS hield eenigen lijd 
zijn verblijf op bet Kafleel van Breda; *t welk; achter,* met 
Staaten volk, onder bevel van jtrsTiiffüs tait 'vassaü, bezet 
was. Geene anderen van zijn gevolg, dan die v«i zijn Hof* 
iezin, hadden vrijheid den Rocmfeken Godsdienst te-oefenen, 
fn de nabutn-ige D'orpetr van ' Breda. De dood maakte en* 
cfnde van zijn leven , op den sd Fébrnari j , In bet Jaar itfiS. 
liet Prinsdom van Oranja verviel toen op zijnen halven Me* 
'der vaurits» 

Z\é ROOFT, S£ CROOT , VAlf inTEttir, 
enz» 



' FtLiPS VAM DiimrAS, Graaf Van Flam$ékren^ wns een 

zooa van ifiRc van^drst rlzas, en klelntom ^vIQ'DIR& lov 



Digitized by 



Google 



FILIP5, Groétf i^an xFJamuUrin r^mn. .197 

I » Herrog van LofAaringt»* Hij volgde zijneo ^ader in hec 
Gnaücbap, in hec Jaar ij08, en had hevige verfchili^n mee 
FILIPPC7S AU0OSTU8 , Koning van Frankrijk ^ inec tvien hi)« 
echter , daar na den togt naar het H. Land ondernam. Hij 
fbeavdde in ^t beleg van Aint » In ^et ]atr ii$^t , zonder lcin« 
deren natelaaten. Hier door kwam het GraaOcbap op zijne 
luater MARCJUiTAt die trouwde ^let BAM>umusjDM VUlr zie 
vao hem verder 11.0RXS JDB61 UU 

Majtcaiirjx, Commmt. FUfnd* . /^ 



FiLT?s vAir leiden; zie tzmiN (nups vak) 

FiLrps viv VARHiXy Heer vau St» j^ldeg^g; zie Au>i« 

GONDE. 

FiLips, (qi&k) indien niet een voorganger, ten min/len een. 
tijd* en ampt|enoot van vzhno aiicovs* Hy werd geboorea 
ie Eimden^ in hec Jaar IS04» en overleed aldaar,^ in het Jaar 
1568 of 1570^ zijpde geweekt een zeer ijverig voorftander van 
de Lieere der Doopsgezinden: moetende) als zodanig, w^l 
zorgvuldig onderfcheiden worden van de Leden der eertijds 
zo beruchte oproerlge H^ederdoopers ^ van welker toomloos.eg 
uitzinnig bedr^f alle de navolgers van msnwo simons ten aN 
len tijde» en nog beden een dage de Doo^sftzïnd^n^ een 
rechcmaatigen afkeer hebben. 

Volgens het getuigenis, van Gereformeerde en RoeHisekge^ 
zindt Sdirijvecs, heeft hij» in geleerdheid» bieoto overtroj^- 
fen. Behalven obbo« dien fommige Mennen iien een Afvalli* 
ge noemen» heeft hij nog een broeder gehad ».luca« fxLXssz^ 
die 9 onder de Oude Vlaming%n^ Leeraar te Haarlem gtwce^ 
js. ^ ' 

Zie scHYW en liAATscROoir» Hiftorie der 
Mennonifen, Il Deel» bl» 3Q5» 



F1IÜ&; zie SAHSTZlDlZr. 

Na : Fri 



Digitized by 



Google 



•1^8 WMfcLWCO • QÜAtlTÏElt , PINAAÏIT , cni. 

' * ^ ^ i i ' ' ' . - - 

FiMRLi»ed-<jüARTiEii , eeii dw Kwartlertn vto de Oronin- 
gèr Ommelanden f -thtns döor de metlie Schrijvers g^fpeld^ 

' PMktvoA) of piNKS()A« «6fl der twindg Dört>eit mm ds 
friefche Griccenije SfeUingwerfye^téinée , onder li«c Kwartier 
vaa de ZevemnUkn* OH Qof|i be^fc 33 aemmeQ. 

FiVKDii; eender veertien Dorpen van de FriefcAe Qrieieiil 
teeuwarderêéêffl^ üiid^r het Kwartier OMêtgmf, IMMjhe; 
zelve fiaat het beerlijk Huis flokUnga^ ep ^minga; het Doip 
lie^fk |i ftémtoeq. 

FxflfTBRWALnA of FiHsTBRwoLD ; «enige geringe overbfijf^ 
isden van een, in vroegere tijden, «eer VoortretfeHJk Dorp, 
*t wellc door den Dolfart verflonden is, mét een diiiscer boscü, 
^Q als d6 pvde Buttfi^he tiaam te keünen geeft, die w^er ge 
sneen was aan twee Dorpen, die, naat himne gelegénbeM, 
ond^rTcbeiden wierden : bet westelijke behoort aan liet OA 
dampt ^ liggende vijf Düttjehe nrtjlcn Vin Groningen ^ oq$u 
VMrttt 



FmsmwoLD, een der negentien Dorpen van het tit^nlr 
ger Oldampt 16 den verdérflljken Groninger watervtoed v«i 
tet Jaar itfSd, leed dit Dorp weinig fchade ; zes huizen Hedra 
werden weg gefpoeld, en 68 beesipu, paarden, oefen ca 
kpeijeo, verdronken *er. 



z[ 
de' 
va 
•tl 
i& 
\t 

& 
hi 

dei 



jtiö 



Fik A VBO, een klein Eiland, Stedeke en Kadee! in Japa*t *" 

flaar de Ifederiandfche Oostindlfche Compagnie baare bacdel* ^ 

plaats heeft j geleegen in de lengte oostwaittil^ vin Bongü^ «' '^ 

^^enfmdCf^fkêi h(^b(>epd^yien noorden, Ta^ui:^ima$ ^ ^ 



Digitized by 



Google . 



FniANl>(X i^. 



xoiddi (ktê , belden rondom vtü de 2ee betpoeld. Dt nioml 
Tan de haven ven Firandê is eng en 0tvwrli|'lc, en betét toot 
yapsnfche berken en klein vfteituig , dtn voor groote Neêer- 
imndfeke Schepen gefeMHu Binnen heeft ce ^n wijden soié 
den kolk , deer geeoe ftraomen of booge golven gezien wor* 
den; döcb de grond is modderig» en vale dikwUs droog. DelU^ 
^ is met een dttbbele Araat bétHhmerd; ook phgteo hier wei- 
nige vermogende luiden ie woonen ; doch federt de Nederlandl 
fche Maatfchappi} aldaar een vasten bandel beeft gevestigd, is 
Firando zeer toegenomen , doordien de Kooplieden» nkelle 
boeken, toevloeiden» om met de Nederlanden te handelen; 
zo ÓÊi de gantfcbe lUiat In weinige Jaaren aangeboawd Is* 
Het Nederlanéfche Pakhuis, van bont getimmerd» vlak tegen 
de havtftt «en, komende met een trap in *c waier, was, in het 
Janr 1040, zeer bouwvallig. Om dat de goederen ^ tegen 
brancEy dieven en andere ongemakken, niet genoeg bewaard 
«mren, was 4t Compmgnie^ ren dien tijd, bedagt« om een 
nieuw gebouw van (leen te manken. Hier uit vatte de Keiler 
van Jiêpém irgwatn op ts^en de Ntdtrlandett^ tls of ü\ voor 
badden, een flerkte te bouwen; hei timmeren werd dan ver- 
boden, en de SederÜÊnders gelest, hunne goederen naar Nan- 
geja^ue te brengen^ Dus latd hei verhaal van movtamüs, In 
zijn Ge:uehtfihap naar Jafan% doch bemppbe fiehriift, dnt 
de Keizer, ta bet jaar rójS, gebood» het Pakhuis, 't wdk 
van gebouwen fleett reeds gebouwd wac» am rem ce baaien, 
't welk deNederianderi zeer geWfilig gehoorzaamdeÉ; dit zifji 
in bet Jaar i4S4f , bevd kreegen, hun Comptoir v» fïrmd^ 
te verleggen nnr Nmngefaque» Het Kafteei vas firmido Is 
gelefjto opeen btnvel,. in ekne.venmisU^ke LandsdtMwe, en 
beeft een brug vas biatuwen Antuinfteen. .Op de poort zilt 
men , aan de eene zijde, bet KelzetUfk wapen , en tan de iH* 
deie tX^èt^ dat vas Ffrande* De ^oren is vrij Imdg, tb be* 
Rut nft zeven verdiepingen. Aan de agaersijde viin iiet Mt 
tiet BKD tgt denren , ieder met een langen oip » In den beé* 
vel faigebottwt& Benedes bet KaOeel liggen vier LuatMzen, 
met gednatde (pitsen en gallerljen , op vierkaiice ^iMatèn. filn 
bslf uw van 't Pikbnia, bi) een lobimt Aikt, ans ISeet een 
hlfoi, io een homos kaa» nasswiijki een eHsmcriae hoo§. 

N 4 daar 



Digitized by 



Google 



too 



FIRDGüM , FBRAESL 



daar de bevrugte vronweii in Jnenigie bcea lopen , biddende, 
om een zoon. Aan dien Afgod offeren zij rijst ^ en een zekec 
Üuk bont» een vinger dik en Jang, aan hec einde mee twee 
krullen, naar. het fa^oen eener mannelijke roede: fdireettnrea'v 
de^ zonder ophonden t Geef mij eemz^fOn^ dan zat. ik een groo^ 
nr breng$nm 

2% MONTAirus en krmffbr. 



Ffl(DOc/M» een der agt Oorpen van de Friêfche Griétenijè 
Barradeel^ onder bet Qaanier fTestergao. Dit Dorp beeft 
lo ftemmen ; in deczelfs nabsurfchap liggen de Huizéa Fan 
may Camftra en jfeigenma. 

BiCHXEKEt 



' FiiACSL Deeze verden voor een Natlé (rf* volk gefaondn, 
af komdig van het half Eiland Scania , en voor afflammelin- 
gen van askinas , zoon van gomkr , zoons zoeo van ]a* 
jpHET. Niet onwaarHcbijnlljk is bet» dat van deeze firazsi de 
Ffiefen { in overoude fchriften , aantekoiiiigen , ordonnasiien 
en brieven altijd Frefen genaamd) hunnen naam en oorfprong 
ondeend bebben. Dat de Frifii^ ( friefen of Frie/en) al 
lang v<^ór christds geboorte bekend zijn geweest » en toen 
ïeeds verroaerd , is buiten tegenfpraak. Picard zegt, dat 'ec 
een Land is, gelegen in ^êU^G&fland^ onder den Koning 
▼an Zweêden beboetende , wiens inwoonders, al vóör.de ttj- 
den van chrhtüs» den naam droegen van /W/ft",. zo alc 
rroLXMK98 dezelven* noemt. Ta. cluvirxus zegt, dat dk 
Landfchi^, In dien rijd, Fieringe gena^imd wi«d. Het lege 

•niet vene. van het. Afeir de f^ener^ of ff^enef Zeei.dodk 
eenige. Landzaten van 411 grooie Land zonden hunne woof 
pitatzen . dikmaafs verandei'd hebben: en derhalven Ja *t ge- 
loofwaardig, dat deeze frtsii, met een Leger van mannen «1 

^vrouwen,, enz. van daar vercrokken zijn, omitet tegeowooT' 

. dige FHtsiand inmneemen en te bewoonen. Dus zpu de 
onde Friêfche Wacir baaren oorfprong hebben , van die zo 

xeer vermaarde Gothèni een zeer verwoed, woeken^bar* 

baarsch, 



Digitized by 



Google 



FIRAféf; 



haarsch, doch teffeAs ftrïjdboar vofk/^Ei)/ In dedatd, M 
men aaiifflerkc» dat *er, laag vóór CBBisrus geboone, een 
GêfM'feAe Nvord/cke N^ile^ Frifü genaamd, geweest is; dat' 
de Noordfthe volkeren gewoon waren, zig met gtncfché 
fchaaren star «n^re gewesten te begeeven; dtt V geei» 
groot verfchll is, tusfelien den naam Ftraefi en Friefen; dat 
nen, in Frietland^ Steden, Vlekken en Dorpen vindt, even 
20 genaamd als die in Gothia^ ats Oronge in Gotland^ en 
Gnningén^ benevens Gieten ^ Anloo^ Atfen^ Runen y eii 
meer andere plaatzen in Drenthe allen van gelijken naam meé 
die la Gothland\ dat ook de Gotktn en Friefen eenerlei 
naamen van perfoonen liebben: watzb, ubbo, haxo, tako; 
en onder de vrouwen: retta, jiska» vkowa, uilla; dat de 
oude Friefche fpraak eene groote gemeenichap met de Goti^ 
fche^ eo veele woorden eenerlei bekentenis hebben: wanneer 
men. dit naaowkeurig overweegt, zal men deeze meêning , 
aangaande den naam en oorfpfook der Friefen , Ifgtelijk flel^ 
len boven de voorgeevens, op het woord Friefen^ Fries^ 
land y en Frif0 vermeld. Te meer, wanneer men *er bijvoegt, 
dat de naamen der eerhe Friefche Prinsfen, nit het noorden 
herwaards gékoomen, de zelfde zijn, als die der Koningen, 
welke over Gothland regeerden. Joacium hopperus houd 
fiaande, dat de Friefen oorfpronkelijk zijn nit de hoog 
m^rdfchê volken {Hijperborei)^ en meent dat zij van hnn 
de lecterknnde bekoomen hebben. Vermoedelijk dan zfjn z^ 
VLM de Gothen^ verzeld, moogHjk, van andere Noordfche 
Natiën , eerst in Grtmingerland^ of wel laatst aangekoomen , 
daar ze Gf^jtfii?^^» gebouwd, en naar hun Gronge dieq naaih 
zullen gegeeven hebben : ook in JOrentk , naar hun Dront» 
keintj daar zij Runen gedicht, en naar hun ^(rmaard Gotm 
tisek Eiland genaamd hebben. 



Hoi»PER0s , in rijn Titfei der FHf§the gh 
ningen; picakd en anderen. 



PrSMARCB, een plaats in FiveUngOy waar oaurent die van 
Wirum.n IFait^rilum .een Veriut of.Slqia gehad hebben, 

N 5 om 



Digitized by VjOOQIC 



PfSMARKË, FISWERD, FIVELA. 



#m hec wiier» vmt van Immt L»d0B gcmmilijk tt Ytd 
voorzien aijo« «ie of ia ie ttaten» Mehco, Abc vu ff^nm^ 
verhiüt» ia die Verlaac, in het Jaar latfft» door gewektiga 
fiormea en de fcrachc v»o da Za«> doorgebiooiLen ia. Doch 
iewiji iRC sclve cea deecen üjd » ao 'ar andere Vertaacn m 
Veffzifl geioaAkc zijn, van geen gebruik veer «, Ia eok dt 
naam vergaan. £mmics, die die zelfde uit luifco v€rhaaii« 
voege 'er bij. dat deeee Sluizen geweest zijn ia *t OUamps^ 
welke ftelUng met de woorden van menco naanwiijka Imn 
worden overeen )(ebragu 

AtTivo, I^ofU. Cerm. Infi Took IL 
fol. i^ 



FiCWERD, weleer een Klooster. > ten noorden» en onder liet 
febied of de klokkeflag vau Leeuwaarden» 

FiVBLA of de FiviLt ia een Riviertje » het welk zijnen oof 
fprong neemende omtrent de Veenen, van Trentwalde ^ en 
niet verder dan twee mijlen min een vierendeel , door Duurs* 
welde ^ noordwest aangelopen hebbende, zijnen loop noord» 
waarcs neemt , ter lengte van derdehalf mijl , en bij Delfzijl 
in de £fm;>.valt: immers zo is het thans» W'ant in den leef- 
tijd van ifEHCo heeft bet zijnen uitloop gebai^ In de haven 
jtmifiai ter plaatae daar de Kerk van IVirukt gebouwd is. 
Dit Riviertje noemt mehco de Fivel^ en die *er omueac 
woonden, Fivelanéers QFiyelgimes)^ en het JLand zelfs /?• 
yelge; welken naam zij heden ten dage nog draagen, hoewc;! 
het Riviartje- dien al lang verlooren heeft: om reden dat de 
oude Kil , door menigvuldige afleidingen , geheel nitgedroogd , 
en naauwlijks meer te vinden is ; voornamelijk , na dat 'er 
«ene nieuwe vaart, ter lengte van twee mijlen min een vier« 
de • van de 8iad af naar den bogc gegraaven is , waar aao 
men , te gelijk met de onderde Kil van de Fivel^ den nieu* 
wen naam van liet Damfterdiep gegeeven heeft; naar bet 
Marh^vlck Jffiugmdam , daar deeze vaart doorloopt* Want 
aldna be<ft men» mMdoo door 'c Land^ een vaan dool|^ 

ihe: 



Digitized by 



Google 



FIVeLgA, FIVELOOA. 9^ 

Ihedetit tasfirbên Ünj^ng eil den Jitms^ tot zeer groot gerilbf 
vao ftet ^tmf^e LandRhap. 

um nu. 



FivKi^jk. «en gethéltd dèr GrèHfngêt Qmmèlênéeni zh 
FivK|«ooA , nvEUBOU » ld de gifcbrfeven vtn Reiztr 

•ITO DtH OBOOTBV, OTTÖ 9JUf III, 611 tÖTfiARlUS MH II, 

van de }atreii 970, 996 en 1134, A»/^ geoMmd, zijodt 

een Graafltbtp der M^tiH^ ki de Limdareeke, uivaar in o«A 

leggen Hunesg9^ UêtmUi MUitgi^ waar ttlt Uw bUjiit dac 

Fiveig9 verftaan word » M dac wtx^ füvafgo leeten moet. Ai^ 

FAicui Doemt bet, Irt 't feteo van LtJDoaAus» Fivelga. AoA- 

Hus bmmMsis, eell SMri|vtfr Vftil dé elfde eeuw» verhatii, 

dat de Aansbisfchop van Hamburg, dlyo^ gifte vlü tfeltér 

BEMiitm DKJV IV, VeArefM Uéefti ;fet ^i-^iyf^ Oraaffckap 

ran PVitsièné. tMn fl^è/gpe; bét welk eer»c bèzèeten heeft 

Hertog ootHOFRiDUft 1 én tóén tOr tijde «obbbtus , de 

MfttkgTtaf, namelijk nn Sêxtn TuHngén, die de gee$fel vm 

Frietimé wierd geoMrtiidi en wieni gMderen, it dat tal) 

gelMniieo wasi to bet jAr roS^^ veifeieM vemftard zlfn, ^o 

al0 de bBDdvett van dien ielfiteó KeiXéf aitiwlfsU Die zelf* 

deè Sphrifver Toegc *er bfj, dat dé AêriMif^hêp êók tien 

Jaann in V bezit is geweest^ 9aii hè f Péèffloemde Graaf- 

fehap^ ter iijé taê dat kij i»eg gijMagd Üiëtd: vi^lke zaak^ 

all U] zlitfeb tijd voofgévUleti ^ méii nkft w«l lÉut tegetifpree- 

ken. Dotb men dlebt re obdërzfrélM, om Wdkè reden by 

Ftttig^^ bet gróöifti Of^affébap vOn ffiestaM genoemd 

bebbe, naardien Ooitergoo en tFesiêrgihi belden illt deit roof 

vtn denzelven, door EceBBT, aan den Bisfcbop van Utrecht 

fccfchonken, cweetnAl lèö grocK zijfi. Ifokh ik denke, dat 

deeze Schrijver, do6r IfetGhMflbhiip Pti^Ügo^ verflaac, geheel 

fntüand tusfchen den Eems en de Lauwers, dewijl hij de 

Grenzen van bec Graaffcbap Emisgae^ waar van de giftbrief 

ll^reekt, insgelijks fchijm ttlctedfèkfcdn vin dtf ÈeMf^ toe aan 

^ M^mni watt t4h de bout t«n dt 5Wir, ctf de Jnham^ 

die 



Digitized by 



Google 



Hoi PJVELGOA. 



dte het.Ltnd over étjade-^ bij bem OMergeo geotaind, 
Etnisgo sffcheid/ gemaakt is. Dei Keizer, heeft» derhaivera.^ 
Friesland^ het welk eobkrt bezeten had, verdeeld tusfcbeo 
twee Disfchoppen; geevende aan den eenen dat gedeelte» 
welk tasfchen de lila ( den IJsfsl) en de Lauwers legt; aan 
den anderen, het geeo tuafcheD^de l4awȤr% en de Jade\^. 
gretpen is: zo dat die van Utrecht verkreegen heefc, .^ 
GraafTcbappen Oostergoo^ fFestergoo^ en Isiago of Stdve* 
ren; en die van Breemefif de Gmafiduppen Fsyel^ en 
^misgo. fsve/ge ts eigenliji^ hec tweede gedeelte der Grotrim- 
^er Onmeiandenjt die»« nit verfcbeiden Dorpen, tot .één 
Quartier vereentgd zijn» Naar. hec zuiden grenst bet aao 
Trentwü/de; nati: *{ oosten Mn he( OUampt^ bijna ter lengte 
van drie uuren; naar het westen aan Hunêsgo^ of het Hunh 
fingerlani^ ter lengte v^n drie en een halve mijl; naar het 
noorden aan de Eems^ ter lengte vaa bijna drie mijlen; dus 
het bijna vierkant is. 

Zijne benaaming heeft het van de Rivier de /»«/, die 
weleer het Land doordroomde. Die van Fivelgcay gdtjk die 
van Wifum het noemen, of Fiveigo^ volgens hec Perkamen* 
tenboek van Utrecht ^ en, die van ons Fivilgers genaamd 
worden , hebben boven alle jBöndgenooten wat nieuws gezogt, 
en .zijn ge^reest zeer groote ijveraars, om hem gemoenicliipt 
■gelijk EMofpreekt^ en het hoogde geiag in *c bijzonder toe te ei* 
^enen : niet veel eerbiedigheid betoonende voor het Keizer* 
rijk , zig nu en dan aanmatigende zulke zaaken, die andere oor 
deelden, dat men van den Keizer, immen van de gemeepe ver* 
gadering der Bondgenooten, moest verkrijgen: waar van wij 
hier boven e^ige blifken gezien hebben op embtba. Einde- 
lijk hebben zij zig, in het Jaar 1528» met Qroningen^ door 
een eeuwjg: verbond, vereenigd. 

Emmtus; WiNSEMrus; schotanus; Eili^iA 
Eeekfififtica^ lib. 4, zo, enz. 

FivELiNGO (Kwartier) is eene der verdeelmgen van da 
Frovintie Groningen en Ommelanéen, bsiftaande in Hunfingay 



Digitized by 



Google 



nVELINGO. ' i6s 

ItveUftgêp ff^€$terkwariier^ en Je Oldampten, ]VL van deb 
HOüVB ipelt het Flmeiingo. Men heeft dtkriir de volgende 
Dorpen: Spijck ; Borum; Losdorp ; Goddinfe i V Sand^ 
Lterrisi Otfsfwitwert i (anders fVittewierujn ^ Emumi f^er* 
dumi Meijwert i ' H'eyeskes } Oterdum\ Mithuiztn* Loper^ 
ftttn; l^eiterZmbdeni Hoexmeijer\ Stedum; Ganbuifen ; tem 
Ffis/i Garrelsweef; Wolvet fum ; HeidenPshap-y Ilarkflede; 
ten Bour ; ' Tefingebeeren ; Steerwold \ ^rmerswêid i Mar* 
fêm; Selwert; Jokwerf; Cêewert; Helwijrda; üiiweerdei 
Opweerde \ Tjansweer ten Noorden ; Tjamsweer ten Zniden , 
ioch beide maar ééo Doip; Schermer* Kerjf el \ Schiidwolder^ 
Kerjpel\ Cobham; Sudeboeren; Stockeren s Helmi i AppingOm 
iam^ een groot VJek, met eenige Siadsgeregifgheden. Bil 
anderen vind men Delfzijl en Farmfitm. Men vind ook in 
dit Kwartier veele Sloten en Adeijjke Huizen , namelijk te Be^ 
rnm\ teLo%dorp\ te GodlinJe\ Sand\ R,ijpe\ Leermis; Oösfi» 
witwert'^ Enum; lVerdum\ Farmfum; Lopperjum\ Studum; 
Gasthuizen i ten Ppst; Garmerswolde ; Schermer Kerjpel^ 
Siochtéren\ Helium i Siddebuuren\ behóorende aan de Gö» 
fhchten van berum, schaffe», clant, oüwda> hosle, 

SCHARF, WPPBRIXA^ ÜBOWA, GRUU, HUJNINOA, RENOERS, 

MEPSBR, enz. In den verfchrikkelijken Groninger watervloed^ 
van den u en 13 November, in bet Jaar i685, heeft dit 
Kwartier Fivelingo^ neven? de andere KTfrartienwi, groote fcba* 
de geleeden. De Heeren Staaten van die Provintie hebben » 
door de Predikanten van ieder Dorp, eené nertè lijst daar van 
doen opmaaken . die wij hier znilen laaten voigen« Daar oo« 
der de ciiffergetallen dé letter £ilut/.zai de Leier gelieven 
eenigen te verdaan» wijl Uec tteue g«nil daar v«o niet bekend 
was. 



Digitized by 



Google 



^. 



nVELINGO. 



•«irtéa 



± 



f Oorpeo« J 


Menfchen. 




Hoisea. 




Paarden. 


1 


Appingadam. 


g — 




3 1 


13 




3 




13 


Sptjck. 
Berum. 


§ 104 




4a 




— 




68 




»«4 


3 


61 




ï7 




— 




59 




«S« 


QodUnfé* 





53 




13 




f 




33 


f 


i6( 


ColhoMé 


1 




'3S 






X 


*13 


wim^ 


I 


DelfzijL 


— 


Ü 


.«i. 


2= — 


§ 


4 


's 


85 


Hotwijrda. 


n 


37 


1 


i<5 a 


— 


3 


SI 


'« 


63 


UifyfBérda. 


B 


9 






9 


ï5 


S 


^^ 


ó 


139 


Solufêri. 


E 


<S 


a 


A 


a 


£. 


« 




49 


Marfum. 


1 


— 


g 


I 


^ 


»• 


% 


8 


4» 


't Sant^ 


1 


9 




5 


g* 


9 


& 


14 


S 


39 


FarmfutBi 


17 


s 


7. 


3a 


1 


68 


«73 


Oterium. 


N 


97 


3 


32 


13 


44 


1 


*SS 


mjweri. 


.0 

< 




s 3 


i 


4 


SO 


s« 


SiddehuwreMt 


s. 


4 


1 6 


39 


E- 


136 


8 


46» 

«3 


Losdorp. 


o. 


6 


g 2 


r^ 


8 


^ 


.7 


s 


Tin Bour. 


B 


-^- 


B ■'— ^ 


1 


8 




4 


a 


33 


ïVolUrfum^ 


1 


—'f 5 


38 


1 


9 


1 


«7 


Ttamweer* 


s. 


*** ^ i"^ 





23 


t 


ao 


§ 


101 


Helium. 


» 


— |,~ 


r 


9 


g. 


10 


«l 751 


Heyeskts. 


Q 


U ;• 


12 




8 


r 


40 


i 


»74 


rtreiter^mden^ 


t 


X 




— . 




^*-* 






I 


Stidum. 


— * 




— 




— 


'«■■iv 




T 


mttewijrum. 




"**l 


— ^ 




— f P 




«5 


CrewetK 


I 


a 




7 6 




-^i. 



4ig i;? ^i>a 57a 275P / 



Den i/ Nov^tffaet, ia btt J««r ftfd^, op vrijdaig avond» te- 
goo de zeet vfeesUjjk^ Oom, «ec dkoader, blixeoi, hagel qa 
i«gen, en éaxxèt dkni ümfchea otgt; waar doo# de Zee (k 
hoogte van mlai ceo anu le«gt^ ov^r de ^^edijkea vloeide, 
met vernieling van dezelve, en veele Zliien ; zo dat hec ^t* 
fehe Gewest, msfcfaen de Stad Orwingen en Delfzijl p niet 
dan een openbaare 2^ee fcheen. De dende van deeze Provinde 
was onbefdirijfKjk. Nogthans is de inbreuk , in den daarop ge* 
volgden watervloed, Groningerland , op Kersnacht, in hetjiar 
171 7, overgekoomen (behalven nog andere, ) nog jammerlij-' 
ker geweest, waar van wij» op 'c Are. gro»znck», breeder 
verflag gultan doen# 



ti 



Digitized by 



Google 



FLAKE. (OVER) Mf 

De drie CndirtwartUrêm , wtaf Hi deeze L«iidftreek verdeeM 
19, lijhi: u OoiHradêeli 9. het fi^oidd$el\ en 3. het Hêêg- 
iand^ oi HoêghndfiêTfU^i , die te aamea ia ilg tevttien XLV. 

Dorpen, waar van reeds gefprooken is, of uog nader, op dit. 
bijzondere Arükeleti , zal gefprooken worilen. 

Zie VAV DEt «ouvs, Hanêv. Chrmisk\ I« 
Deel, p. 171 ea I7s. oabbema, Wm* 
ÉgrvJ», enn. 



FLAté» (avjnO (^ ovu-FLAU, een boezem der Zee; 
waar door Zeeland^ noordwaarts, van HiUani wovd afge^ 
fcheiden. Anders ook een Eiland in Nederland ^ dicbc bij de 
Noordzee, In bet Zuidwescerdeel van Holland^ bij de Grenzen 
van Zeeland^ tegen over *c Eiland Se^uweH. Het Eiland Fia* 
hé word, zegt s. vak LiEurEW, van fommlgen, over Fiaki 
genaamd , vermids bet lege over bet water , In de droogte 
van Fiaki ^ waar van Middelharnas o( O^hjespiaat óe Moe* 
derftad is ; als zijnde her eerst bedijl^t , en dus de aanvang of 
bec beglnzel van dit £i]iAd; *c wtelk, door niddel van aarge- 
di/kte polders , zo groot is geworden , als eenig Eiland in de 
Provincie Zeeland, M« van i>br bouvb fpelt den naam van 
dit Biland O^er-fMéké^ en fteli *er tgt Oupen op, behoo^ 
rende onder bet Baijuwichap van Foorne: namelijk, Ouddorpi 
Derkslandy Mch's/and, Herkinge , Oëde'^TMge^ Nieuw$* 
Tonge^ Bomminé en Rouxenisfe. 

Dit Eiland, welks eigenlijke naam Zuidvoorn ié, In onder- 
fcheldiag van Oostvoorn , is van voor lang een twistappel ge. 
weest, tnsfdien Holland en Zeeland» Wanneer, na de veran- 
dering van de Souveralne Regeering deezer Landen, de Stad 
Br/tf/, met bet Land van Foorno^ voor een Lid van Holland 
was erkend geworden , trachtten de Staateti van Zeeland bun 
regt op dh Eiland met verfcheiden ftukken te betoogen ; . doch 
te vergeefteb. Men bragt, wegens Holland^ bi}, düt de Stad 
den Briel^ en het Land voxiFoorne^ adnts onheugelijke tifden» 
hadden behoord , en nog behoorden , onder de Ihovtniie van 
Holland en fFeitfrieilandi doch die van Zoetand hébben dk 

wel 



Digitized by 



Google 



toS FLARMNGA, FLAN^ÜM, enz. 

w«l voor gezegd» mtar noofc voor beweezeo gehoudon. Niec- 
cegeofbuHide alle de^vertchiUea, die daar over oncdaan zïjo i 
behoort dU Eüaud ab nog onder de oppermagt der Scaaten van 

Flardiwga» Hbrmanps coktractos, Gi^ ^nxï Vcfiringe ^ 
ffoemc die Fklaterdinga^ eeü V4ek ia Fritsland^ (men verlla 
hier den üjd, toen Holland den naam van Friesland droeg) 
bec welk de Keizer, in *c ]aar. 1046» dirk d£n IV ontno* 
men had, die bet reeds voor lang bezeeten bad. Andere van 
dien tijd fchrijven F/et dingen, een zeer vaste Stad in Fries- 
land. ' De eerstgemelde noemt, om den Keizer te bèhaagen. 
Graaf biak ilegts Maiiigraaf ^ zie bier van verder op vlaar? 

DINGEN. 

Flaksum, was, vóór de tijden der Reformatie, een Kapd, 
in de Grietenij kauerderhem^ waarin Jaarlijlts, door een Prier 
ter, de Misfe en eene Predikatie gedaan werd, onder een 
grooten toeloop van volk, 'c welk daarna » op hammen bier, 
«ncbaald werd. 

Keri. Oudk. van Friesland^ L Deel, bl.45. 



. Flbdderus, (hrrman KOOPS ) Pagter en Koopnum xi^Steen^ 
wijk^ wdke zig aldaar, in het Jaar 1 750 , zeer berugt maakte. 
Geduurende eenige Jaaren herwaards , was in die Stad etnig 
gefchil geweest tusfchen de Regeering eu den Kcrkenraad, dat 
zo hoog hep, dat *er eene verdeeldheid uit ontilond, tusfchen 
een ^oed gedeelte der Burgerije en de Wethouderfchap« De 
In^ezeetenen begonnen de band te leenen aan het ontwerpen en 
cekciien van een verzoekfchrift aan de Regeering, waaïr bij 
berdel van eenige bezvvaarpointen begeerd werd. De Voor* 
naamllc voordanders van dit veizoekfchrifc waren, onze flro* 
3)£aus » de Advocaat en Diaken h. iüttjeu, de Schipper 
JAN TH'.MAsz. en eenige anderen, ^ij begonnen dit werk, in 
de maand Junij, van *c Jaar 1748, en dus in bec- hachiiiklle 
tijddip, waarin de Republiek, door alie aangewende llateo, 
^elvagc waa^ om de pagien afgefciiafc te krijgen^ enzeUs toen 



Digitized by 



Google 



FLE j>DERüSr( HERMAN KOOPS ) .909 

-men te :Sf eenwijk reeds eenige.beginzeJf van oproer befpeurd 
had; óki egter, jioor de inlevering van krijgsvolk geftoit wa- 
ren. Hec op'geAelde verzoekfcfarift was getekend doori64 In* 
gezeceaen, en door .acht uit bun, welke zlg den naam van Ge- 
coomiicteérdeii uit de burgerij gaven , aan de Magifiraac ter 
liaad geüekl; welke niec goed vond^ bec zdve te beantwoor* 
den. 

TuTTiL en FLiDOERUs bragcen vervolgens het verzoekfchrift^ 
njiar ien.Haagf aan decScadbooder, niet vercoek dat zijne 
Hoogheid wiLMtM de IV de Wethouders wilde bewegen oa 
*er in te bewiliigeoi of de beflisfing ^er gefchUlen, cusfchen 
hem en de Mflgiftraac» door zijne ulcfpraak bemiddeJep. Dt 
Stadhouder, pf een uitdeilrad antwoord ; dus keerden zij.^ 
maar ramelijk. vergenoegd, naar Steenwijk te rug.. Het getal 
der ondertekenaars was^ inmiddels , nog meer aangegroeid; 
die aJle, egter, door de Regeering met:geen goed oog aange- 
zien wierden. Na dac bet krijgsvolk van 'daar vernrokken was» 
klaagden liie ondertekenaars , ddt zij , boVen andere , bij de 
doortrekjung van militie, bezwaard waren. Zonder vooraf-* . 
gaaade gdedkduring van de Magiilraat , beflooten zij , een 
^vaandel Schmten opterigten, om met bet zelve , zo als 
tij vooi^aven., bij eene of andere gelegeuhdd, teréere viqi . 
den Pfins optecrekken. 

Flbdderds werd Majoor, en de meeste andere Gecommii* 
teerden werden Officieren onder dit vaandel, welk zij den naam 
van de Oranje Vrij-Compagnie gaven. De Wcihoudcrfchaj*^ 
de gevolgen bier van vreezende, bragt te wege,dat veele 
borgers ztg begaven onder een ander nieuw opgerigt vaandeU 
aan welkt hoofd zig een der. Durgemeesteren (lelde, en *t welk 
'de wagt op bet Stadhuis hield, zonder te gedoogen, dat dd 
OranJe^Cómpagnie het zelfde deed: waarop door deeze Conr* 
^.pagnie, met of zonder last van fleddbrus, de trom werd ge^* 
iflagen, en de: Ingezetenen genodigd op een half vat bier, asn ' 
•httiae vüD den Majoor. De Magiilraat nam dit zo euvel , dat 
'Ztj dm>nooi« op bet Stadfatils, In verzekering deed brengen ; 
>die ; evepwwl , na het betaolen van adht guldens , te rug gegeev^a 
•werd. Voor .dat dit gefchiedde, deed fleuderus, met een an- 
deren, trom» omliaan» ea den ttomflagec door eenigt Oflb^iera 
* JtV. ©EEt. O van 



Digitized by 



Google 



«lo FLEDDIÏRUS. (HBRHAN KOOPS) 

- - - :_JL_ 

vao de Ormjt-Compagnh getvMeo. Ook Toegrie hij lig dnr 
bij ; wair door liij den httc der Regeering op zig laadde, en 
tt\h diea van de boiK^s, welke hec nm de Regeering hiel* 
den. Hij werd^ door de wagthoudende bmgen» seOagèn, e» 
«nee fcberp op hem gefehoocen, waar door z1)b dogionje eo 
^cenige andeien Hgc gekwetfc wevdtn* Flevo^xo^ en TorreL 
begaven zig daarop andermaal naar den Haage , om tan den 
Sodboader te ItU^en, over Ine leed, bim «aigedaan; en te 
jgelijt om ancvroord te vraagen op limi ïtaMekfcMA. Naanvrtijks 
%aren zij drie Mureii ttanis geweest, of de Hatlle werd, door 
twee Officieren nh bet Heghnem iwn ailvj», waar irmi een ge^ 
^eelce btmeii Ssèenwijk in bezeaiog lag , in een hevbeig over 
eijn deur, tag^ehonden j en daar na, door de burgerwagt, op 
de Scads G^zelloinier fes6C) weder dat men iemand bi) bein 
tOettet. Zijne Hnisvrouw vervoegde zig kofc daaiiop bij den 
SmdJiottder, die zig toen in Friesiê^d bevond, om i^t oniflig 
vao baareo man te verjoeken ; docb baar verzoeki&hrfir weid 
den Staaten van Oversjifel in baanden gefteid. De fcaiiiwis van 
Sreitmijk be^nd ztg toen mede ie Ltfamaerdni» om aae 
den Prkife bet berigt der VITetboedeifcbap, of de v«aoefc« 
fefarSfmn der Gecommitteerden^, ter bmd te •eite» In bet be« 
fin van de tiMumd Februari^» in het Jaar 1749» wcnfen m 
Sttenmijk nog twee anderen fai begcenfa g enoo m c n , Baooe 
f rienden liieiden mede aan om derzelver ontflag ; dech dit ver- 
ooek werd inajgeiijks bi banden van de WetbouderfciiB{y gèfiddi 
Ooic kwam eerbmg op bet verzoekfcbrift van de Huisvroav 
van TLEDD£RO» een antwoord: dai zijne Hoógkeid het berigf 
der Staaten ontvangen hehèende , in kmmr verziek niet km 
treeden , tnaar de %ask aan dèn geweenen Regter everMef* 
Kort daer na keurde zijne Hoogheid de veiandering der Re* 
geeffng te Steenwijk^ ilie onianga, op de gewooee wijae, ge- 
fiïhied was, goed, 't welk d^ Prioa, in bet vooikdea Jair, 
niet geraiaden gevonden bad. Zij, die het met de Regeering 
tielden, beOooten daar uit, dat de Prins geheel- o|^ benne # 
de was; Waar oVer zij openbeare vrengde bedreevea. Oak tfok 
de Compegnfte, door de Regeerbig aange(ïeld» ep, met een 
2onderiittgen zwier. De Wetbondeiftfa^, au haar ^2sag ge» 
vestif^d oordeeieade , deed csnen dei 4(evaageneu ^ beichidd^<^ 

den 



Digitized 



èdby Google 



PtÊDftEftüS. ChËft«*Atl kOOW) ift 

* 

dtfd Scbildwagt geweld anti^edaaü te hebben, veroordeetcu odi 
drie JMrén fn 'I Latids Tugihuis te Zwolle te worden op^floo* 
ten, eti tWee aodere lósldflten. l'iEtDXRis weM^ lomlddelsi 
ook Verhoord ; doch *er verYlepea meer dtn drie mAanden , eet 
bij gevonnisd werd. Weinige dagen te vooren wtren tog tWee 
Geéotnmicterden , TtrrreL en VogeIzano i vtaigezet • en ceriAtig 
Vervoerd nsAtFoilenhove, daar men den Schepper Jkvt iMM$t 
öok gevangen genomen had. FtzDoÈüua werd^ om dien tijdi 
tiic de Gijzettamer, alwaar Lij tot hier toe gezetefi had, gebragt 
In eeti affcbuwlijken kerker; twéé dagen daar tia werd het 
doodvOiinis over heffl uitgefprookeri • en hij ^ op den ii4 A^jriU 
op de gewoone Gerlchtsplaats buiten Steenm'fi, opIfeliangeD* ld 
hec Vonnis werd hem te last gelegd : „ dat hij , zijnde reeds te 
li vooreoi om ondernomen vrouwenkragt ^ id hegtenis geno* 
ff iiieil, en daar na vdortvlngtig geweekt, in her Jaar 774B 
if oproerige vergaderingen ten zijnen huize gehouden , het ge* 
ft mceoevolk beflrbohkeni en^ door zijn vrouw aangezet hadj 
i, omeerat tot zijnen t de glazen Inteflaan. Dat hij een der ëerfte 
^ opfttUers en tekenaars geweest was van een verzoekfchfift^ 
^ (trekkende tot verandering vati de geheele wijze van Regee' 
^f ringöi en dat WJ, vootgeevende voor den PrlnS te ijveren, 
^f ook andere tot tekenen had aangezet; dat hi] zig'^ op ei^ed 
i> gfitÈgf zondet kennis der Staaten en zijner Hoogheid en 
^f tegen defl wil der Wethouderfcb4^ vin SteHiwfjt, gelteld 
^, had, lian bet hoofd van eet zogenaamde Compagnie; dit hfj 
^f den trom bad doen roeren , om volk tot die Cofnpagnie 10 
I, wttrVen, en toen de troni op bet Stadhuijf gehaald ttas, 
i, eenen anderen doen gebruiken f den eeriten 1 of geld daaK 
j, Voor, mee bedreiging van eenen der Burgemeesteren terug 
^ vorderendéé Dat hij bij nagt aan het hoofd van eenig op« 
1) geraapt volk , de burgerwa^t gehoodJ , GetmmiftmüFgeé 
j, bwenl De Burgemeesters ander l geroepen , tft tcoeft^^evan^ 
«« getie^ met geweld , nit handen van het Gengt getölpeo 
4. hadt.''* 

In'dee;teft (lahd der zaak en ^ juttende den tllaken futttit 

itVoUenka9e In i^egteni.t, terwijl verfeheiden andere, die hes 

net heffl gehouden hadden, gevtugt wilren, om Eet wiflak- 

swatrd dit al te driftige Regeerders te ont^wljken^ vond de 

• «B Ma- 



Digitized by 



Google 






PLEDDERUS. ( HERMAN KOOPS> 



Maeiftraat goed. tot het beroep) van een Predikant te treeden; 
doende nu, hoe wel vewe van in allen deeie wettig» door 
eene meerderheid, de ftemmen ligt vallen op den perfoon, 
dien aij vpör lang begeerd hadden, die ook hèt beroep aan- 
tik ^ dpcb elders beroepen wordsnde, het wederom afTchreefv 
waarop tot een ander beroep getreedcn werd , dat nu fpoedigcr 
voort^ug» inmiddels, hadden de voortVlugdgen zig vervoegd 
bij den Prins, om zijne hulp, 'en hielden zo lang aan met hun 
verdoek, dot zijne Hooglteid beval,. de zaak der gevaagenen 
In ftaate.ie houden, en. den voortvlugtigen vrijheid laaten, om 
2ig , ongemoeid , in de Stad ie onthouden. Tüttel en jaK 
ïHOWASZ waren» eer dit bevel uit Steenwijk twam, reeds we- 
derom derwaards gevoerd > op bevel der Regeering, met oog- 
merk , Gtn hen » even als fledöerüs, met de koord te ftraf. 
fen. Doch dit werd door den Prins gedutt. In de maand 
Augustus zond zijne Hoogheid als Gemagtigden naar Sieenwijif 
WILLEM, Baron van liaarfohey Heer van IJrtt ^ en freöiik 
ROBBERT v/.» LATHüN , . Burgemeetcrs yzïiZutphen. Tüttel, 
•JAK THOMAS* en vocELZAKO, wclke laaide nog te FóUenhsve 
zat, werden , terftond na de aankomst der Gemagtigden, o^^ 
ilagen. Sedert werden de Wethouders en Gecommitteerden d« 
burgerij tegen elkander gehoord, voor de Gemagtigden, die 
eindelijk, in de maand November, een nieuw Reglement op 
,de RegQej:ing deeden afkoncKgen, waar bij, in (bmmige op- 
zigien , voldaan werd aaü het verzoekfchrifc der GecommUteer- 
deo uil de burgeriie. De twee nieuw opgerlgie vaandels wer- 
den vtm'etigd,. en elk vermaand tot (lllte en rust; waar na de 
Gemagtigden van zijne Hoogheid wederom vertrokken. Doch 
iet onderzoek van de zaak dör gevonnisden en befthuldigden 
Uep lan£ aan. Zij hoorden de Wethouders aan de eene zijde; 
^g^ ti^en» aan de andere zfjde, de verdediging der befchuf" 
digdea, gêftaafd door veele gciuigemsfen ten hunnen voordeel, 
overwogen werd ; xlaar veel aan vast was. De uftflag van alles 
was, dat zijne Hoogheid, verflaande, dat de gevonnisden ei . 
befchuldl^den niets gedaan badden, waar door zij zulke zwaait 
ilrafi^n,'gevangenisren en vervolgingen verdiend hadden, zelfs 
iLEJDDERUs uiec Uitgezonderd, in de maand Jullï, van het Jan 
. 1750, in hunue eer tn goeden naam lierffeld werdto, en on^ 

he* 



Digitized by, 



Google 



FLEDDERÜS (HERMAN KOOPS) en«. itj 

facTen vin alle verdere- geregtelijk vervolgingen. De Gemag* 
ligden, ten deezeo' -lijde te Steenwijk te rug gekeerd « deedeo 
deeze. ttitfpraak aldaar, op den s8« apenlijK afkondigen: waar 
na zijierftoQdiOt een bnitengewoone verandering van de Regee* 
rioge traden. AUe de dienende Wccbouders warden «ntOagea » 
en verfcheideo van dte te voren Gecommiueerden geweest wa« 
ren, COC Burgemeesters, of toe Gemeeosluiden aangefteJd« 
TuTTtL werd . Secretaris. Jo de bediening van Gerechtsbode 
en andere «mpten werd mede verandering gempakt. j;e per* 
i^oon, die voor drie Jaaren -in s^Landfchaps iugthub verwee- 
zen was 9 werd terüond onitlagen, en, gelijk de anderen , in 
zijne eer berfteJd« De weduwe fledbzuus verwierf, op bair 
verzoek , terflond verlof om bet lijk van baaien man^ *c welk 
bij de giUgbegiaaven was, te doen ontgraven, en op eenc eer* 
iijke wijze ter aarde te laaien beftellen : het welk onder hec 
geleide van de nieuwe Wethouderfchap , der Predikanten, en 
eene groote menigte van Ingezetenen , allen verfi^rd n>et Oran* 
jeftwikken^ gefebiedde. De galg, aan welken /ledoerus ge* 
hangen had, werd, wat laater, door eenige ijveraars voor zij- 
ne eere, bij nagt in brand gellooken, en vernield. \ Prinfea 
Gemagtigden, nog eenige bijzondere icbikkiiigen gemaakt heb- 
bende, venrokken van Steenwijk 9 ea daar mede eindigden de 
opfchuddingen aldaar. 

Zie Nederlanéfcbe Jaarieeken^ 



Flbdorp, een Dorp* in de Gmtinger Ommelanden i zie 

r LU DORP. » 

Flrrus, fus, VLt est room. De Oostelijke Kil van den 
Rhijn^ die van hei F/ie, of het Fiiemeer^ tot aan het Fliegat 
loopt, werd, in de oude Ooitfiiifche wetten, F// genaamd, 
in plaats van Fkvi; ó^ le^ierf^ £. en V daar uitgelaaten zijn- 
de, gelijk PTOLXOPJUs ook gedaan heeft. Bij de Uateren heeft 
ze wederom den naam van F/eyus gekreegen* De^t ftroom 
ichljnt, van de» tijden der R9meineni%ï^ tot aan het begm van 
de 13 eenw zijnen loop en engte jiel^f^udeu te hebben , wan* 
neer afgrijsiijke en menigvuldige* y^i^irvloeden hgt gat geweldig 

3 w«- 



Digitized by 



Google 



ii4 PUHUS, PLEUAIINO. 

-, ■ ^- ' ' ' • ■< 

wijder gemaakt bebbende, de waddeQ xeer «ijd otcc betL««4 
fiiig^xe^ eOf voor de wtceren voo èea Fütfiroomt MieQ 
oieuwen weg geopend hebbeo » om , regc toe regt aan , naar 
de Isöqtdit^ Toomefchicteo ; waar van de voorige kromme 
firoom, ttc^ bedeodaaga, den naam vaa het Oude FM* be* 
bood. HfC we|k een oowrikbnr bewijs Is, dat bet Eiland i 
welk » door bet nieuwlings befpoeleu van den nfeftpoam^ eent 
gemaakt is, en nu \ Breetant genaamd word, gaotschgcentf 
overeenkomst beeft met bet Eiland Pieito van pompokxus ve« 
l'A, gelijk verfcheiden mannen, al te los en ligtvaardig, tot 
nog toe gemeent bebben» Van deeze oade watervioeden beeft 
nieniapd éen nakomelingen zekerder berigt nagelaateo » dmi df 
Abten van fFief^m^ ba^o en teznco* 

ALf 1116 1 J^^* Gfrwp 



FiLSMM ING , een alo^d en mmzienlijk Geilacht la Amt^ 
ren^ 't welk verfcheiden dappere en geteerde mannen beeft 
voortirebragt. Onder deefie luw geen van de geringfte heisio 
|i^Ni?RiR FLEMMiito. Gen^raoi f^pUmarfcfmik^ gebooreu iil 
her Jaar \6^2. ]Va zi}ne ftadien , op verfcheiden Hooge Schoo* 
}en , zo in de V^Tiskunst als Gefcbiedenisfen , te bfbben voorige* 
zet, leer Je hij, \tï frankrijk ^ alle Ridderlijke oeflUtogen, «R 
)>ezigdg4e veele tanden. Hij diende eenigen tijd ter Zee, oo, 
det dtn Aomiraai dib> aufTEa* In het Jatir 1657 begaf hij zig 
in dienst vau Brandenburg, en daar na in dien vaa deq Kei* 
^er, doch vervolgens i^ed^om onder den Keurvorst vaaürmn 
4^nhurg^ daar bij tot a&nzicniijke krijgsampten verheven wet^ 
Mt den veldtogt van den Koning van ?9êl$n tegen de TWr^^f 
te hebben biigcwoond, kwam hij in dt Ned$rl0»4^^ en wss 
tegenwoordig bij de belegering van fla4i,fé$n^ door wiiiUlf 
l^^v lil, en andere ondemcemhigeQ der CeiUleerden, Zijn 
dapper gedrag was (i^orzaak , d|t <ie Prias vim Or«a;» ea dl 
Qoavcmeur.d^ ^paanjche Nederlanden h^m verfcbêide sai- 
l^iepiijke bedieningen aanboden; dopti hij verkooa 19 i^^ 
v»n Bfandenbvrg te WIMm , Waarin hij ook f«t zêjaen dood 
Votbirdde 5 befel^eden^io 4e grootih^ $niai«^ en Krijgaampwn. 
fis dat bijr Devens a})f|«| goeder, Q^o^u Ms^Kt FLsif* 



Digitized by 



Google 



FLEMMING^ FLBNIO, FLEKIUM, enz. vi 



Muvaft COC deo Gra^r^fland veAeveo wts, overleed hij» ia 
het Jatr 1706. U iwijfièl oiec« of flemmikto, w«Jke ons eens 
befclirijvit^ van de belcigeriog yan Oostende heelt nagelaacea , 
was naede iiU dit Geflachc af KQinü^ 

FLBJUO9 of fLBTHroNK, bi] ouds van de Romeinen zo ge» 
^aajod* Men houd daar 70or hec Dorp Fleuten » in het Sti^;^ 

Fi.uiif}M« in ^ o°<^^ Reiskaart, een weg, loopende door 
het Land dtn BoMvi^en ^ laogs de belde oevers van dtff^aal^ 
van Nijmeegen tot aan hot Doxf, Voorburg , /Vi^w Adriani^ 
daar men vmdt Flenium^ tien uuren gaans van Cafpihgium^ 
{ Asperen)^ en zes uuren van 't /br«iw Adriani: welke Ueuie 
plaaizen zo naauwkeuiig 7ijn afgemeeten , dat men een kring 
uektoide van de eene tot de andere» dezelve, in een ftip coc« 
loopend?» den waaren fiand der^Jaacze oogfcbijnljjk a^uivvijsr. 
Oe (lip na valt in het Land van Putten; en hoe w^l m^^u daa^ 
van de nlnfte Wijk nietyind van deeze oude benaamiDge, mee* 
ne Ik» edittr, daarom niet» dat men deeze aanwijzing als een 
misilag moet befchonwen: dewijrer veele oude haamcn van 
pltttEen zijn» die men nergens meet vindu CLUvaaius tieei't, 
waarfchijnlijk, te veel vrijheid genomen, als hij llijf en ilerk 
beweerd I dit oien Floviê of FletM ieezeti moet, in plaats van 
Flenium^ ei» daarenbpven de laUeuers» naar zijn g^^noegen, 
veranderd» met in plaats van XVUl, tusfchen Forum Adriani 
«n Fhmim^ UI te itellen» en het dubbel getal, XXX« M. P., 
dat is» tkn uuren gaans, tusfchen Fleuium en Casfisngium^ 
zodantg verzet» dat het eene komt in de plaaxs van het andc« 
re: ichoon hier toe geen ander bewijs of beweegredan het^ 
bende» dan om de benaaminy vmFletio , bij de Deljhhe Fiief 
vmden* Met zulke verkeerde en (lijf hoQldigde deokbeeldeu^ 
heeft cLCvsuus» hoe kundig bij ook ware, meerjuaals mis 

Altuio» Germ. Jnf^ p. I» p. %i^ 

YlEEurcA» een oude vervallen Stins, b LeeuwaardêradeaL ^ . 

O 4 Fle- 



Digitized by 



Google 



yttf ' ï'LETIOjFLETlONa. 

Fletio. Deeze Is, de in gemelde Reiskaart|' een andere 
we^y van Nijntpegen tot den laatllen oever van den Rhgjn^ 
en langs dien naar ,de Zee; waarin voorkomt de benaaniing 
fUtio^ tusfchen Levefanvm en £^i/r/; vtn den eeaen kant 
geleegen vi^r uuren gaans » en van den anderen vier gemeene 
JDuitfche mijlen, of omtrent een quartier uur meer dan vijf 
iiuren; *t welk» volgens de kromte vap de Rivier, uitkomt 
op de plaats van liet Batavisch £i]and, daar, regc te^ova« 
op den Friefghen bodem, het Dorp Fleuten lege. Het u 
ook niet zeldzaam ^ dat de plaatzen , geleden regt aan den 
'overkan; der Rivieren , dezelfde benaaming behoudt. Of ou 
de Inwoondprs van dit Batavisch Fletio hunne woonplaatsen 
naar dit Friefche Dprp hebben , kan met geen zekerheid be* 
paalfl ivor^en, om reden dat niemand der Schrijvers', die ee* 
Big geloof verJienen, zulks meld. Nogthans is dit zeker, 
dat nten de ouden uaam op den flinker oever niet meervladt; 
maar dat de waare gelegenheid der plaajke, volgens bet getal 
der mijltekcnen, geweest zij, digt onder Utrecht^ aan den 
bogt van den Rhijn, gemeenlijk de Kromme Rkijn genaiiadi 

JUdim, 



Flstionz. Deezen naam vindt ' men in het Itin9rarium 
yan Keizer antonius,' die in het Jaar 8ra aan de Regeerïng 
kwam. Hij heeft zijn Reisboek gemaakt of gehouden in ha* 
ia^ifia^i en maakt daar in gewag van twee Heirbafien ^ oï ^fi^ 
gen, den eenen tcir regeer, den anderen ter flinkerhand^ do6f 
het Eiland Batavia ; * dus overeenkomende met de Kaartea 
van p£iJTiKGBR. De eerUe wegen liepen door de rechter vy> 
de van 't Batavtsoh Eiland,- dat Is, aan of omtrent den kint 
des Rhijns^ aldus: Cjhrtia Trajanaf het Dorp Kelten h\\ 
TUefy Burgetiatio ; Arenatio bij clwekius* Arnhem y'Nih 
yiêmagif of Nijtneegen: Caflra Herculis, Erkelensi Cgrtê* 
maf de Sizd. Graaf; Levefano-t Leeuwen; Fleitione^ HeU' 
teui Laurif Leerdam; Negro Pullo^ IVoerden; Albiniana^ 
4lphen; M^teloiii ^ RhijmVurg \ Pretorium Atgrifpir^% 
p.QQmburgi lu^duno, loeiden.' Dxl^ zoo het voornoemde 






■ Digitized by 



Google 



FtETUM, FCfelM. ^f 



FUtione hec - cegeawoordig' Dorp Fleuien 2f}o :' zie op* vlpu* 
Tsxr. Mtar op de andere zijde van de Heirbaan , Soopende 
door de flinker zijde van 'c Eiland, vinden wij dit Flethne 
aaede aaogecelcend ; gelijk ' men zien- kan , in de Kaart en ' af* 
beelaing deezer JtleiriMinen ^ in van loov's Ahude Hijlorh 
¥an Heiland, 

Ibidem, 

FX.STU14» een van de drieCndercijg Dorpen, welke door de 
kiacbc des waters vernield zijn. Zit dululaax. 

Flsxjm y j« de Sc|d, die ook Cafteilum FleyumgjsoMSLxaA 
-wéxém Ptolom£U8 tcit, onder ver(bheidene Steden van Gro9$ 
Germanie , voor bij het Oostdijk gat van deo Rliijn , in de 
eex^e pMatze, Fleum ^ faec weik onder de Regeeriog van 
Keizer tibekius, niers meer dan eene fietkte of vesting was, 
eQ van tagitus PUvrnm genaamd wórd. De Heer altino 
coond- seer wijdloopfg, dat deeze zeer voortteffelijke Aard* 
rijksbefchrijver , door andere misleid, hier grootemisflagen 
begaan* heeft, en neemt tot een voorbeeld, de zeven Zeega- 
ten» waar door men, ten tijde van gemalden ptoloissus, 
op de kusten der Taxanderi, Batayers en Friezen ^ alleen in 
de Noordzee konde ultvaaren: als i. dat van dé Maas$ 2« 
bet westelijke gat van den RAijn; 3. bet midden gat van den 
Belven ; 4. bet oostelijk gat( ĥ de Mgmamaafcte haven; 6. 
het gat' van de f^eoAf; en 7. dat van de Eions. Vervolgens 
toom hl), dat zo wei de overzetting van den Griek/c/ien 
Text, als 'de Exemplaaren der Reisboeken ,* merkelijk vei^ 
fchïllen in tal* en merkletteren , ontdaan door fomen van af» 
fchrijven en drukken. Dk alles naauMfkeorig overwogen, en 
in fommige talletters eenige veranderingen. gelBiakt' hebbende, 
beflait hij^^ dat de Sta(f Fleum, daar ptolomius van meldt, 
en de vesting Fievum^ ézzi TACiTus*^van fehrijft, ten naaste 
bi] geweest zijn ter plaaize, daar men nog hedendaags den 
naam vindt , namefijk in Ftiyliet^ aan het watertje de Lnu^^ 
y^eri^ of in Fliedorp; aa» de Rivier Hunfing. Wil, echter, 
gemand, t^gi hfj, (Je geineene leeziug, (waarin hij talletters 

Q 5 v?raq* 



Digitized by 



Google 



éit FLKDM, FLEVÓ. 



\ . 



£a dan zon de oQHCick wm deo pasTer ce saioeo kwien , c«# 
veioig bave« de Hunfing^ niet vene van GrMiiE«i#ff ; dat a| 
door fomvigeo, vöör neer dan cweejaarea , geoord^ek !#• Ja 
w^iTtsXx C<e&t by) oei) ook van alle Leeiiogai wil voleen, 
zal FUum altijd blijven tnslchen de Lauwert en de ^«Cv 
Doch zij wi]^en ce veire af, die» volgens clüvseius, bec 
bij hec oostelijk gat van den tJdjn flevum genaamd , gezogi 
hebben. 

Ihid. 



Flivo, Een van de Ooden, ie weten pomponxus mbli, 
die leefife len i^fde van Keüscr CLAuoioa , keeft ons aan den 
rechter, ann van den /(ib>'«» welken dausus beeft doen door* 
graven, beichreevan een Eilaod» met den naam van BUvoi bl| 
0eid hei tusfchen twee plaaaen, daar de naauwe Rivjer, aiec 
Terre van elloander wijkende oevers» /een groot i6«r woid, en 
daar zi) weder <^er geworden , met een (troom uk het Kii0 
voortvloeit. Men kan niet twijfelen» of hij bedoeld de Vig- 
ging omtrent de Stad Kamptn. Maar over bet tweede zijn bet 
de Schrijvofs van onze eo de voorgaande eenw niet eens. Ie* 
dera gevoelen voor zijne eigen rekening hMtende» boude ik 
voor van, ^l de Rivier weder naaawer wordende, mi&fcbiea 
al van dien t^d af» dat oapsua de leiding dea Rkijns gepaakc 
beefir^oc de Reg«erii\g van Aairuiratn» oflaater» dasriea 
plaatze geweeat zij » dav men hedendaags de Lemmer beefc^ 
en tsi€z4i^t geiyk hier na» op VLivirs fuuvaus (dr /^^ 
fifêom) ntder lai worden annget^ond. PU Eiland is derhalvoi 
geweeac» ler ptaatge dier men nn twee kleinder Eilanden beeft, 
namelijk tm en Vfl(% welke te gader, denkelijk» ten dide 
van ifgLA» Mar iéê Eiland, van breede uitgeiUektheid, zul- 
len geweeat i^n. Hei tweede ligt regt tegen over Takezijl^ ea 
het Diep^ dat derwuna loopt, in Hemelummer OUc Fagrde* 
Tfideel Ik zonde mij grootelijks verwonderen » hoe de groots 
CLuvtRius bier in heeft kunnen verfchillen van ortelios» die 
ook vast tteide, dat het hier moest zijn» indien het niet bleek» 
dat bij niet ij^euoeg bed^t geweest k om zijne ^edachteo» 

waar 



Digitized by 



Google 



^ 



«atr mfidm lüj vooringononca was, mar de w&ue seiii?iuiieii 
lier jaotea ce ncbaen. Wat iie«r it, hi| selve hond Oaande; 
dat ovtfal la de fcbrifteii van mb^a, puyiua, en tacitos^ 
niet Arrtf ^ /y^frau maar FMo ca Firaai aioec geleeaioa 
worden ; als of bec buiten tegenfpraak ware , dat deese ba ^ a 
Qiogen, van de woorden féieif eo F/f>» naar de I^HpiiiMe 
nü gebogen , af kwaamcn. 

/i/<rffr, Paru I, p^ S9f K^LA Llb. III* Qip. t. 

Flsvo lacus; bet FUtmeir. De RUjnfbro9m^ door hf( 
beftier van dbusus in den 7V«/ (//^i^) afgeleid, si«c :ii( 
fleepande de /^ci/, eene Rivier in \^t\lssA der Br^fki0rêm 
omfpciagende» heeft de laage I^anden» dia» doof bet laaatf- 
vaidig regen waier, nu ai onderflooden» ia een aanboudeod 
Meur veranderd* Mjii^ aiieen Doewt dexetva Fkvoi docb 
FLiai ua en TACzjva vermelden dan »«>ia niet , boa wei aQ 
beidap erkennen dat hier Meti^n lijn. JVi£xa noemt ber c<a 
groot Meir, door den Khiin gamaakt: W dat de oever* vet- 
re vao malkander afwijken, na dat bij de Wakten ovcrilroQmd 
heeft, die 'er geweact zijn tmfchen de Au^hen^ de fri-^^ia* 
hnen , Sturutt en verdere frigzen, Deeze oevers zijn vrij 
verra vsnmal kanderen af geweest» namelijk bij de FriSakwen^ 
ter lengte van tien uoien gaans» naar de itmnn ioe« vyf 
gemeeoe Buifjtfm mijlen. 

Docb de ^eeboezem. dia tegenwoordig, tusfchen bec Enk? 
imYT Jbmd e« Takêzijl. met dit Htir ver^^enigd i», if 
van laater tijd , en eerst ten voorfchijn gek<.men featjrt de vijf 
laatfte eeuwen^ fLiWtüs noemt het Meiren^ in 't meervou- 
dige, waarin de /Mi>'if ooordwaards zig uiUlortende, inZeezig 
veriiesc TAcrrus geeft ze den naam yaii afgrijz/eüjke Meh 
rm, roodom daar de Frinen woonden : betdca met bat zelf- 
de oogmerk in bet meervoud^ gaai fpreekaodaw Want he( 
fliemeer^ {^Flivo Lafus) weid iloor bet Uind vaa dun 
naam, en den boek, dia aan J&lMaM' «eer vene vooiu 
ichiet, gaaeenlijk het fa^i^as^air ZMiTgaftaamd, volkomea 
ia twee Meiren verdeeld* Zi) tottaa, der^alveo; aeer ^ei 
•vereea met dit MHr, of detsi üMmi des Mi/mê. i>o 



Digitized by 



Google 



sio FLEVtJM/FLEVüS- 



tyewoonos hebben ze al voor kog» eer de Zeeboesem dod 
de Naordzee gemfl&kc wsu, de Zuiderzee genaamd; en beden 
daags onderfdieiden zij dezelve nog met den naann vain Zee 

« boezem, hoe w^ min kundigen aan beiden den zelfden naan 

'«Kveoi 

^ ^ Ai.Tiifo, Tom. I. Vol. 4J3. 



Flevum ostium. Pliniüs alleen beeft het gat, waar door 
de Oo&relijke Kil van den Rhijn , die zig wijd en breed fn het 
Flümeer vérfpreid, vervolgens naauwer toeloopt» en eiódefijk 
in de N$ordzee vaU> Flevum genaamd. Ptolomeus heeft her, 
fiaar hef geveest aMeen, van de andere gaten onderfeheiden , bet 
zelve bet -Oostelijk* R^i/ff^i?/ noemende. De eerde telt bijna 
^5 gemeene Duitfche mijlen tutTcben hei F/segat {Fievum)t 
en hec gac van de Maas, Helium- De laatfte heeft üegts 21 
fuijién» tnsfcben het Oostelijk en Westelijk gat: beide fctn bf;- 
na met even goed regt van^ de zelfde gaten gezegd worden* 
Waut indien men een kring trekt , rondom het ftrand van den 
Oosthoek van Friesland tot aan S/avodurum , zal men weinig 
minder vinden dan 35 Duitjche gemeene mijlen ; en indien men 
een regte lijn trekt , van dien eenen kant tot den anderen , wei- 
nig meer dan 11 mijlen* Het Fliegat is dus, ten djde vao 
PLiNvs en PTOLOMEUS , geweest ter piflatze , daar hec ou nog 
is, namelijk tusfchen de £ilanden Flieland en ter Schelling^ 
Want de gaten • die men thans vind aan de beide zijden vm 
Texel ^ heeft de Noordzee^ eerst veele eeuwen daar na, ge* 
maakt. 

Ibid. foL (^4. 



Flbvvs fluvius, de Rivier Fle^ut. De Rhijn ^ drie kHlea 
of monden gekreegen hebbende, heeft men ieder van dezeite 
een bijzonderen naan) gegeeven. De middelfte hejefl» bij uic- 
neemenheid, den: ouden naam met regt behouden. De Omker 
kreeg dien. van IVaal^ FaAmiis; de regter eerst van de fira* 
fiaafifihe Grift ^ en daóar fli dien van Tsjel {Jfala.) Te 
^elijk^ mQi zijn watel.dieii naam aangeooflun , daar na zig '^ 



Digitized by 



Google 



FLEVUS. , flit 



dec Meir verfpreid hebbende, en weder naauwer daar uit 
voonloopende, is bij, .tot aan bet gat, met deti toenaam vail 
Fliejlrocm (/VervttsJ, zouder bedenking, onder(cheiden ge- 
weest; daar dezelve ophoud een Meir tef^ijn ,' en wederom 
begint een Rivier te worden, tot dat ze, in de NoorSzec valr, 
lieeft ze de yiiejiroom (Z'/^viij)'* 'moeten genoemd worden, 
boewei niemand der Ouden haar Bij dien naaia noemt, maat 
jlcijd naet de een of andore pmfphnjvjnge, tVant MEtA noemt 
zeden Rechter Rhijn, naauwer uit bet Meir voorloopende. 
PLiKiuSy den kJtijn, NoordWaards zig ujtflortende In de Mei' 
ren» wier gat Flevum i$, Tacitüs, óe Üruziaan/c/a Crifi ^ 
door d^ Meiren heen ftrooraende , naar het Land der Friezen. 
l^TOLOMEüS , den Oostelijken Khijn : immers dit Oostelijk ge** 
deelte, bet welk is tusfchen het Fliemeer^ en tusfcben hec 
F/iegaf^ behoud nog hedendaags dezelfde benaaming van *t 
Flie: als, het iange Flie , het oude Fiie^ of zonder eenig Wj- 
voegzelj het Flie» Óe naam van Rhijn Is alleen overgeblee*- 
ven , tusdhen ïiet grootê Meir en het kleine. Ook h de oude . 
loop van den Fliefiroom zo onduifter rfiet, als veelen zig ver- 
beelden ; ^ant dat dezelve, uit het Fliemeer^ naauwer uitge- 
lopeit heeft, naar dien kant toe, daar men nu Takeziji en de 
Lemmer beeft , blijkt overvloedig uit de benaamiqg van Rkijti^ 
die op de Iwfte plaatzen nog gebruikelijk, en op de eerde ge* 
meen is aaiV het Riviertje de Ee , en met den zelfden naam 
nog betónd' lusfdien de Slootver Ateirèn , daar de tusfchen bei- 
de loopende ^/aart', de khijnJToof^ genaamd werd. Het groote 
Slootermeier doorgelopen hebbende-, is dezelve, met een krom- 
Aen bogi,'van omtrend ij* nur gaans, gekoomfen in 't ffaa* 
ger Meir, bij een klein Doipje hdiji genaamd; en dit door-^ 
geflroomd zijnde, heeft het, omtrent 500 fchreden beneden 
het Dorp Caameety zijnen' loop regt West Zuidwes: geno. 
men , met den naam van Fliefiroom , bij de bewooners het lan* 
ie Vliet genaamd , ter phaize daar nu de Stad fVorküm ligt , 
die wel eer Ooit Workum genaamd v/ierd , ter onderfcheidingr 
van een tweede , JVe%t fVorfmm , of West IVarckum genaamd, 
en nu onder de Zeebaren oedolveo ; waar van, egter, de 
naam, op de daar leggende droogte, een en i mijl boneden 0(75/' 
fVorkum,,ïiof overig h» Van W«r zijncij loop Zuidwaaxts 



Digitized by 



Goógle 



,3, . ÏLEVÜS, FLIÈ. 



êM 



aan net mende, beeft hii, met eett langen ooitrek, befpoeld, 
de Zuii/er ea »^4sur ZQom van \ Land , waar van de df oaga 
liu bet BreeMond geBWnd word, dfe bij de ZeeViaraiden ded 
naam beeft tatt %itx Oêde Hie, ler onderfcheidtog van bet 
Kieme tHi. Waar vM irdgt » dat deeze nieuwe kil| eerst na 
de liiiien der Bjimeinen b doorgebrooken ^ naar ^e ttdere» dft 
van ouds onder di«> Sü^ bekend was, een rcgten doodoop 
gemaakt bebheode* vau H^est H^orkom kf Noordwalrds aan; 
en dal ze vervolgens zamea gelopen zijn, tusfcben Scheering^ 
hals en Langer tand ^ laiigs den kant van FUeland^ die geheel 
Oosiwaards uitftrekt, daar zij In de Noordxee ftorten, door 
bet zelfde Zei^i, dat bij ouds teel aaauwer was, daa legeir 
wooidig* 



FleVus en dstius; *t Fiie en HclUvoet, voorbeen twel 
Burgieo ) zie t fu£ in hellxvolt» 

Fut, *t rUE of het vhè , een dootvairt nit rfe l^ir/^fr id 
de Noordzee^ tiufchen de Eilanden ter Sche/iink en FUeiand* 
Dikmaals word ook dus genaamd de Ankerpfuts oi Rfaede, ^e^ 
legen aan de Oostkust een Noorden van 't Eiland fMand. Hef 
eigenlijk 0«^^ F//ff was, omtrent het Jaar 1200^ tusfchm.$/^e* 
ren en Ènkhuiwen , niei meer dan een fliatige flToom of vaan^ 
hebbende den niüoop, tusfcben Texel en FUeianii boe wd 
de naam *t ^/i>, naderband, aan bet nieowe gat gegeyea 1% 
C. sch'^taUus, fpreekende van ded zwaaven watervtoed^ na 
bet Jaar 1221 en laas, zegt; „ Zulk eeo menigte Zeewicef 
^ veroorzaakisr eene groote, verandering h dat I^uid, enbe* 
^ gon te formeeren, de gedaante^ die bet cu heefu. Want de 
„ Eilanden varen zeer nabij het taste Land, eveti ab daaf 
^ aan gebegtrde M^adden^ als laage en waterige velded mei 
„ veele üroomen doorfiieden , euafchen de ^Eilanden i Warcif 
j, niet K^er dan twee roonaen^ of uitwaternigen , der liiviereQ 
», *t THe en 't Bo-ndi^p\ daaf na heeft de Zee de hage vd- 
a, dep bemagcigd en meer Zeegaten gemaakt : ter dier tijd liep 
sf het Bomdiep^ tusfchen Oos$€r^9 ea fPeUerg$Qf xo verre 



Digitized by 



Google 



TLIl. • ssg 

„ «]s zig *t Nieuwtind iildirekce ; Kisemfe daar atn Wm* 
„ dersJterk^.Tuitkom^ Beetguru, Mar/um ^ Btfxum, JeUum^ 
^ Oosterhwrum^ È^fegem 9 Lutkekierumi en HM de andew 
„ zjjde Snenjede^ Britfenhurg, Letumtéen, mi/um , dm^ 
,,tum^ Pf^riittm^ Ht^etda, Huizen^ RMuwtrd^ attdigeade 
„ niet verte van Bolswert. De Zvidtrzee twi een groot 
p Mêir , met itieerendeeb laag Land. De Tsfe^ liep binnen aij* 
^ ne watlenr, tot voorbij de Kuender^ van daar zig in veele 
„ gedeelten verTpreid^de, vm welke liet jpootite deel, in de 
„ Zuiderzee nsftr de fltokaband toeliep : want de gedachte 
n Zuierzee was achter dé Eilanden Ens en Urk\ de andere 
I, deeten nq>en door frfesiand: de voomiamfte van dezelveo 
,, den otami van defi Tifel behondende, vloeide voor «1 
y» Stavtreji naar Slocten in liet F//> tdt , hebbende *t RDr ili« 
^ nc uiivc^tering tusfciiett Tt^H en trUitani. Eeta aadoae 
„ aim nasr de Tecfatetliand gaande, liep vocm' Uj bet Dorp 
„ Tferkivett en Hortte 2ig bij Bolswert in de Miédthee^ of 
H *c Barnditp. \ FiieyfnÈ iusTchen Sf averen en Enkhtizen niec 
,f meeT dan matige Rivier. Die van Galama bezaten bei^ 
„ meeste deel van de Landen daaromuent* Vermlda bet ge* 
„ weid vm de Zee 9 meest la óeMiddelzee, bébbcnde veelede 
^ zwaare kosten dér Dijken niet konnen dragen, betóen zo 
„ hunne Landen aan de Kloosters gegeeven. Deeze deedeti 
I, fterke Dijken maften , en die van *tCoovetft tudinga Ker-* 
„ ke^ onimgs ddrar na een wljdé grift graarcn tusfchen ter 
99 ScheMng en FlieUnd^ welke Eilanden tot daar coe mee 
», booge Dnfnen*aan elkander gebegt waren.** Dus moet bet 
TUe zijnen nitgaug gebad bêblsen,, tusfchen Textl en FUe^ 
land^ alhoewel de naam van *t tUe , naderhand , zo als reed» 
gezegd H^ aan een nfenw Zeegat gegeeven is. Men maakte 
ook veeie graften , die in deeze Grift en fn dit Zeegat 1ti^ 
waterden; ter dcezer oorzaake beeft de Zee, omtrent het Jaar 
1210 of 12^1 , en vervolgens* met baaren loop, door het tUe 
en de laage velden , mliès aldaar vermeesterd* Den tijd , wan* 
neer *t Füe ffo groot, en Yexel tot een £ihmd goorden is, 
ftcli vössitrs op bet Jaar 1170. „ Een Jaar ^zegt bij V voor 
i> di Behimnieri^ Zttuwm tn nanrhig$ng «laar boven al 

..voor 



Digitized by 



Google 



«4 ^^^^^ ^ 

voor de Fnezen, een Jaar van cllOTde* De Zee boven ge- 

)! woonte wellende vloeide over de dijken en duinen heen, 
* zig over de vlakke velden verfpreidende. De huizen we^ 
*' den om verte gewprpen, Kafteelen weg gefpoeld. Dorpea 
*\ vernield, roet een gruwelök verderf van menfchen en becj- 
'' len. Landen te.vo.oren, door een kleine. boezem vao eea 
\' gefcheiden zijn . door het geweldig inflorten van bet water, 
** zulker wijze van elkander van den aAderen ^gefcheurd en 
** verdeeld, dat 'er nu een volle ^tee tusfcbendoór loopt; eeni- 
I' ge Hukken van. het vaste Land afgerukt i hebben de naam 
** van. Eilanden bekoomen. H^t water wiesch zo hQog, dtt 
** de Zeegplven te Utrecht voor en tegen de mniiren aanfloe- 
/' g^, en 'er.Zeevisch voor de Poorten jgeyangen werden: 
' If maar de Friezen leden de aHerjammerli}kfle fchade ; wijl al 

het Land tusfchen Texel ^ Medemblik en Staveren te eene- 
^ maal verdronk en met de wateren overdekt werd. De Zus^ 

dcrzee^ nam daar 'door zeer toe in groote. De Landen van 
„ Texel en IFieringen tot die lijd toe aan het vaste Laod, zijfl 

'door de Zee tot Eilandjes geworden, zo als zé nog zijn." 

Vossius voegt ^er bij, dat fommigen deezen vloed laacef 
fiellen, en wel op het Jaar laao of 1221 ; maar dat bij dea 
Monnik oothoprjdus vam S. PHAmztoiï gevolgd heeft. Alt 
in dien tijd leefden. Zeker oud Schrijver van een Fn'escA Chro* 
vijk Helt* dat, in het Jaar 1395, de Zeegaten, msfchen *t 
Flie en Texel . door het geweld van pijrzend water, bij hoc^e 
vloeden ingebrooken zijn ; en het vaste Land , tot de Zuider- 
zee COC, omtrent Medemhlik en Ènkhuizen verétatik&ï en tot 
een Zee^ en toen ook Texel ^ Vlieland en IVieringen^ tot Ei- 
landen zijn. geworden» Si. vossius zegt, als boven, dat die 
.gefchied is in het Jaar 1170; Jüniuj», in het Jaar 1173; 
iYx^'DiL's, in het Jaar 1170; anderen, in het Jaar laao; j. 
vA^^,ouDENHOVEw, in bet Jaar 1237. Doch het is buiten 
twijffcl, dat het Flie niet op één tijd zo groot wierd, als hec 
tlians i»; en ook niet zo vroeg als bovengemelde Schrij» 
vers Hellen, indien wij het getuigois van schotanus aanneem 
Buen, da,t, omcrent, het Jaar i'^so, 't/^/iV Jiog zo eng was 1 
dat men. kon^gaaa van Stayeren ,tDtABntiuize^% , Nog mvle- 

rea 



Digitized by 



Google 



PLlE* 



«85 



rea gevaigen^ dar men, na het Jtar isoo, nog heeft konoen 
te paard rijden, ofte voet gaan» van Texel t£ lot ff^ieringen 
toe» over zeer fcfaoone beemden en door lusdge bosfcben. 

Tot dus v«rre halma* Ik zal 'er nog bijvoegen , dat door 
dien geweldigen doorbraak, door welken de keten der duinen 
van een gefcheurd la, ook Oost- eo fVeitfrieiUind van een ge- 
rukt xijn, dia voorheen ilegts een Rivier, de /7i>, lusfchen 
beiden hadden; zijnde de grond aldaar toen vervuld geweest 
roet bosfchen , in welke de Friefche Koningen zig met de Jagc 
vermaakten : gelijk doorgaans gelield word , dak de Stad Him- " 
ieleptn haaren naam zou ontvangen hebben, van de Hinden , 
die daaromflteeks plagteu te loopen , en in menigte gevangen 
wierden. Het groote water, welk nu tusfcben beiden h^ es 
de Noerd" en Zuidzee met elkander vereenigt, word, veelal, 
nu de Middenzee genaamd, dewijl het tusfchen beide Zeefin 
in de midden. legt* 

De Zuiderzee^ nu tot die ruimte ttngewasfen, verföhaft 
den Inwoondereo der Landen, welke zij beipoelt, veel voor^ 
deel, ter oorzaake van den vischvangst. Niet te min Is dezel* 
ve zeer xorgiijk; waarom de laage Landen, die met zwure 
dijken moeten befcbermd worden, zeer groote fom^n vaa 
onderhoud kosten. Te meer is men op zodanige dijken , ea 
andere Zeeweeringe^, bedagt geworden, federt de onheilen, 
aan welke deece Landen» door verfcheiden geduchte over^ 
üroomingen, onderworpen zijn geweest: als den 15 Novem^ 
ber, in het Jaar 1530; den a November, in het Jaar 1533; 
den X November, in het Jaar 1570, en meer andere na dis, 
tijden, wanneer, bij hooge fpringvloeden, aan eenige plaat* 
zen, de dijken overftroomd wierden, andere doorbraken, ia 
Uolland en Friesland de Landen onderliepen , en veele men- 
fchen en beesren yerdroDken. * 

Niemand kan onikennen,' dat dit.gevaar Jaarlijks toeneeint» - 
dewijl men duidelijk ziet , dat de Zuidzee allengs hoogst 
word, en de dijken meeren meer verzakken. Ja, zelfs weet 
taen zeker, dat de Zee, zedert vier eeuwen, meer dan 70 of . 
So duimen is geklommen, Aan verfcMllende/iatuurlfJke oor« 
zaaken word deeze rlizing toegefchreeven. Sommigen idee* 
oen, dat d^eze vetandeiing niet zo zeer in de rijzing van het 

XV. naau P wa. 



Digitized by 



Google 



%26 .^* FLTE. 



water > als wel io de daaling der Landen moet gezogc wordeo» 
die iwtourlijk moet' oatHaan , door afllijteo van den grond , 
door het regenwater, het welk veel zand en (lof, naar Beekea 
en Rivieren, weg fleept» die tiet zdve Zeewaarts afvoeren ^ 
waar door te gelijk de bodem der Zee, voornaamlijk aan de 
monden der Rivieren , verlioogd moet worden. Daarenboven 
zijn andere van oordeel,} dat de Binnenlanden, door de zwaar- 
te van den grond» uit hunnen eigen aart, moeten zakken: 'i 
welk» natuurlijk, de rijzing der Zee ten gevolge moethetv- 
ben. Wederom anderen willen de verhooging van de Zuiden 
^ee^ in het bijzonder, liefst toefchrijven aan de verwijdiog der 
Zeegaten, tusfchen de voorgemelde Eilanden, Texel ^ Ftie» 
landy ter Schelling^ Ameland, enz» die, bij ieder vloed, 
bet water uit de Noordzee in de Zuiderzee inlaaten. Veelli^c 
loopen alle deeze oorzaken zamen , om uittewerken , dat de Z«i* 
derzee^ ieder eeuw, bijna ao duimen hooger word: wesfaal- 
ven, door den lijd, de dijken verhoogd en v^'^Swavd zullea 
moeten worden, zal men bet gevaar van overfiroomiog voor- 
komen. 

Voorts vind men , binnen deeze Zee, veroorzaakt door de 
van een§;heuring der gezegde Eilanden , veele SUk* en Zand' 
plaalen, die de vaart op dezelve zeer gevaarlijk* zouden maa< 
ken, indien de Schippers niet kundig, of van goede loorzen 
V orzien waren. Van dien aart zijn , het Enkkuiaerzand; her 
kreupelzandi het Breezand; bet Lange Zand; de fVaardi 
het Fogelzand\ het Balgzand en meer andere. Tusfchen dee* 
ze plaaten loopt het vaanvater , dat de behoorlijke, diepte 
heeA, voor de zwaarst geladene Schepen, die vmAmfleldam, 
en uit het Noorderkwartier^ naar de Noordzee^ of van dair 
te rug willen ; dit vaarwater word AeTexelfiroom genaaoul* de- 
wijl het den weg opent naar het Eiland Texel ^ om van daar» 
tusfciien dit Eiland en de Helder^ door het Marsdiep, in de 
Noordzee te geraaken. * Een andere ftroom , welken de Sche- 
pen bevaaien, die niar Friesland en Groningen den wilbeb* 
ben, is het FUe of de Fliefiroom. 

Bij dag dienen bier voor de Schippert cot Baaken , mar 
welke zij hunnen koers rigten , veribhelden Kerktorens van 
Steden en Dorpen, langs de Oostkusr van Noord-HoOand^ 



Digitized by 



Google 



FLIB. 



«•; 



benevens foinniige hier en ginds opgerigre bouten Baakea en 
Totaen Jangs het ftrand. Des nachts moeten zij zig rigten 
naar de Fuurkaaken^ die den meesten tijd van het Jaar 
brandt. * 

Ooi den Zeelieden den weg op dit vaarwater aantewijzen, 
eo ben te behoeden » van niec op de Zandplaaten te vervallen » 
eo ondiepten te vermijden» gebruikt men nog andere bulpmid* 
delen ; *er zijn , op den TexeU en Flieftroim » verfcheiden 
Tonnen gelegd» die bunne naamen hebben naar de kolen- 
ren, waar mede zé gefchilderd zijn; als de roodf^ zwarte en 
vitte Ton» aan de Lootalleden wel bekend* Ook ziet men 
bier en ginds, Steekbaaken^ zijnde iparren, op de ondiepten » 
in het zand geflooken. Desgelijks zijn *er houten Kaapen, 
die over en achter elkander (laan , om *er zig naar te rigten* 
Zo dra de gronden deezer ftroomen en Zeegaten, dc^or den 
tild« merkelijk verloopen, worden ook de Baaken veraet. Die 
alles behoort onder het opzigt der Heeren over de Pihtagie, 
welke daar van» in de Nieuwspapieren, het nodige berigt 
geeven» 

Zie scnoTANUS» Befchfijving van Friesland ^ 
P««' ZS^t 353 1 356. voasios, ^aar^ 
koeken^ pag. 43* GUTBtRLtia» flater* 
yJoed, p^ 43 , etA • 



Plib, bij de Romeinen Flevus genaamd» was weleereett* 
zeer onde Burgt^ door hon gebouwd, op den hoek van den 
doonogt van den Tifei naar de Zee, docb door de Zee zelve 
geheel en al weg gefpoeid: M^aarom ook dat Zeegat /en hec 
Land daaroaftreeks, het tiie genaamd word» De zelfde Re* 
meinen hebben, wiiders» andere Zeegaten , Sterkten en Kadee- 
len gebonwd, zo ter beveilighig iran het Land, als ter QB^ 
vaogct der Tollen , van inkoomeade en uitvatreode Schepen. 
Zalks geniigen het Huis ie Britten^ bij Catwijk^ eo de Bnrgt 
Helins bij den Brtek^ als mede dit Füe^ otFlerm. Gemelde 
turgtén bonden aan de buiténfle uhwatèriogea Tan den RAij^ 
^TtfeL ' ' 

P n Ta. 



Digitized 



jby Google 



a^i PLIE,FLIELAND. 



' Ticrrus maakt van dit l^levus gewag, in deeze boerden: 
„ In dat zelfde Jaar, «Ijn ^e Frifii van de vrede afgeweeken, 
,, meer door onze gierigheid, dan door ongeduld over den dienst. 
,, Dausus had hun ecne matige fchatctng opgelegd , dat zij, 
,, ten behoeve desoorlogs, eenige osfenhuiden, jaarlijks, Ie* 
», veren zouden; men zag zo naauw niet, noch op de dikte, 
,, noch op haare grootte; tot dat olleni9IU9, een der voor^ 
„ pi jidraagera , die als Overfte over de Friezen geftdd was , 
,, huiden van wilde osfen ter fchattinge, en ais een mui om 
^, zig te rigtten, voiderde. Dft wa» voor andere volken ook 
\, een harde zaak ; maar het werd van de Germaanen te zwair* 
;, der opgenomen, fjie wel bosfchen genoeg hebben, dasr 
,^ overvloedig zwaar en grof wild in is, maar daar het aDoe 
„ vee maar matelijk in valt. Hij, olleitnios, nam daarom 
„ hen eerst hunne osfen af, daar na hunne Landerijen ; eiode* 
„ lijk fpaarde hij noch hunne vronwen , noch hunne kinderen, 
„ makende die tot (laven; waar uit toom, wraakzugt en klidr 
„ ten 'ontftonden. Maar daar In niet te gemoete gekomea 
», wordende, vitten zij den oorlog aan; en de foldaacen. (fit 
„ bij het ontvangen van de fchatringe ftonden , greepen zij bij 
9, den kop , en hingen %t op. Oleitnius voorkwam de v«^ 
'y, bitterde Friezen , met ' de vlugt naar het Kafteel Fierm, 
^*daar hij werd ingeluten, en waar hi geene vcrfmaddijte 
„ magt van Romeinfcke burgeren en bondgenoocen , ler t^e* 
„ fcherminge van de bezettelingen der Zeeftranden , h^.** 

Ymv lsbuwbh. Ba/. JU. fo]^52« tacitcs» 
IV. Deel, Jaarheeken. 



FliblirO) of vLiBLAif0, ccn EOand^aan de Zifiieruet 
of liever in de 'Noordzee .^ ten Noordwesten van de kust na 
Frièiland en de Stad Harlingen^ tusichen $er SeMelHBg^ Ei* 
jeriand^ Texei, ffleringen^ Urk en Ens. Wanneer en op 
wat wijze. alle decze tot Eilanden geworden zijn, is reeds ge- 
zegd. In het verhaal van den watervloed, in het Jaar 1937, 
vind men het volgende gemeld. Eerst waaide de ^iod nit dea 
Westen i^ daar na uit bet Zuiden en Zuidoosten, en vulde a'zo 

dca 



Digitized by 



Google 



FLIELANa 8fl9 



den Tsjel eo het FUt , met de gxifcen , xo dac een groot deel 
vta FHesimnd^ in faec Wejceo gelecgen» onderliep* De Laa* 
den van Hekoland overftroomdeo in den'oachc; waar coe tij, 
door hnn gtaaven, aanleiding gegeeven hadden. Des morgens 
vroc^ zagen aij, die bet eerst waren opgeftuo, dat hec Land 
blank van «acer ftond* en riepen tot huane nabuuren* Hef 
is al Flieiandi om dat hat FUt iiec Land overliep en v^« 
iieesterd<s. Men wil dat dit Land daar van den naam zo« 
onüeend hebben. Anderen dellen dit later » en wel op hec 
Jaar 1346, met deeze woorden: „ Inzonderheid vloeide de 
,y Weacer zijde van ^estgrgac gantachN onder. Eenden, di# 
^ op HokêUnd woonden 9 *s morgens vroeg op wezeode, ea 
^y dit water ziende aannaderen 9 riepen elkander toe : V /| al 
,, FJitland! /ïn de gedachten, dat hec water al het Land 
^, over/boomd had*** Seho<Mi dit een oud FriêSih woiord 
vftn^ klonk bet» echter, den nabunren, ohder welke veeic 
Haliaudêrt waren, vreemd ia de ooren; een deezer roepe* 
r^ hiette tztjz op Hokaiand ^ en daar na kreeg hij, 
al rpottende , den naam van tatjz op FUelandi Van 
daar meent men dat die fixeek deezen naam behouden 
heeft. 

Dit Eiland Is genoegzaam allerwegen door duinen omringd, 
of liever , het bellaat geheel uit enkele duinen , die in 't mid« 
den eenige valeijen hebben : waar uit men te zeke/der beflui* 
ten mag, dat voorheen alles nog vast Land was; zijnde de 
duinen alhier breeder geworden, dan lapgs het overig gedeel* 
te der Fri^Ae kust. Alleenlijk Is aan ^ het Zuidwesteinde 
des EUands eene opening, voor welke een Aevige dijk gelegt 
ia-, die, echter, zeer gevaarlijk ilaat. 

De Regeering van dit Eiland bedaat uit één Schout, dria 
Burgemeeatereu en zeven Schepenen. Op het zelve legt thani^ 
maar tfén Dorp, Q$itfiieland genaamd, dat redelijk fraai en 
groot is. Behalven de Gereformeerde Gemeente,' waar. van de 
Predikant onder de KlasGs van Enkhu^zem behoord, is.*cr 
ook eene Gemeente der .Mennoniien. Eertijds was *er een 
tweede Dorp, fFe$$fiieland genaamd; doch de Kerk en de 
daitomfiaande huiden, zijn» feden eenige Jaaren^ langzamer. 

P 3 hand. 



Digitized by 



Google 






haoa, het een ua het ander, door de Zee verzwol{;eo : zd 
dat 'er niets meer van overig is» 

Raij, H^Hrdenboek^ paf. 515; TAtf DEt 
EOUVK, 1. Deel, fol. 14a; wimsemius, 
Kfonijk^ foK 166; gabbbma, fFmttf 
vloeden^ pag. 77* 



FuHK» ^oovKtT) vemaard Schilder, ^erd te Ckeve, al- 
waar zijn vader Stads Rentmeester was, in het Jaar i6t6 ge- 
booren. In zijne jeugd werd hij door zi]n onders , in zijne 
Cebooneftad, in een ziJde-deUbwinkél befteld; maar het leed 
niet lang, of zijn meester klaagde, dat oovbrt meer werk 
Sttiakce van mannetjes te tekenen en te knippen, dan van dea 
winkel. Het ongenoegen zijns vaders maakte hier in geene 
Verandering ; integendeel werd zijn lust tot tekenen langs hoe 
grooterx waar Mn veel toebragt de kennis, die hij gemaakt 
had met een Glasfcbilder , dien hij gellaag, zo veel de tijd 
liem toeliet, gtog bezoeken. Zijn Patroon gaf hem, zo ats 
men' zegt, de zak, en berigtte aan den vader, dat het beier 
zoude zijn, een Schilder van hem te maaken. Zfjn vader 
verbood hem het tekenen met allen ernst, en zeMè dar bij 
bem eerstdaags op een Comptoir te Amfieldam zou bezor* 
gen. GovBRT, altoos nagegaan wordende, en oergens vrij 
zijnde» dan op zijn flaapkamer, kocht, voor zijn fpeelgeld, 
tekengereedfchap en prenten, ontfu(zelde de meiden kaar^ 
licht, en tekende gantfche nachten, naar prenten, dfe de Glas* 
fchilder hem leende ; tot dac zün vader hem op zekeren nacbt 
vcrrastte , alles aan Huk fcheurde , en vervolgens covear net 
Hagen naar bed dreef. Na verloop van eenigen tijd, kwam 
^tAidB''KT JACOBZB, beroemd Schilder, en Leeraar der Dwf^» 
gezinden te Leeuwaarden^ zijne Geloofsgenootan te Cieere 
bezoeken. De onders van covert gingen hem hooren, en 
kreegen toen een gantsch ander denkbeeld van de Schilden 
en van de Schilderkonst. Thauji gelukte het oovbrt, bij 
LAMBERT befteld te worden, om dekonat te leeren. Govbrt« 

10 



I 



Digitized by 



Google 



FLINK. (COVERT) a^i 

ZO dn hij op ei^en wieken drijven kon» verliet ziinen meet* 
eer, en begif zig naar Amfieldam^ daar hii, door middel van 
eeffjge aanzienlijke bloedverwancen • terftond gelegenheid vond 
om proeven van zijne konac te geeven. De nianier van rem* 
BBAITT was 9 In dien üjd, de algemeene fmaak ; al wac daar 
aan niec voldeed» kon niemand behaagen. GovEax vond ge- 
tulen, zig een Jaar onder dien vermaarden Meester te oeffe* 
oen. Het gelukte hem, rkmbraist zo wel na te bootzen, 
dat vericheiden van zijne ftukken voor die van rzmbkaut ver» 
kogt werden^ Docfa met den cijd veranderde ook de fmaak ; en 
kelder icbilderen kreeg op nieuw de overhand* Getn^ kleine 
moeite koane bet fuhk, die aangewende manier weder aiie- 
wennen* Te /imjieldam begaf hij zig in huwelijk, meteen 
jonge juffer 9 wier vader te Roiierdam Bewindhebber der O* I. 
Maatrcbappij geyyeeat was , en toen met haare moeder binnen 
deeze Stad woonde, Deeze zijue braave vrouw werd hem , 
In bec [aar 1Ö45> » na dat zij hom één zoon gebaarJ had , 
door den dood ontrukt. 

Fuuk bouwde, kort na zijn huwelijk • een fraai je Schilder* 
zaal, met groote lichten. Op de bovenliist zag m.n de Borst* 
beelden der Keizeren, en voorts veele fraaie afgietzels, naar 
de beate marmeren antiken; tusfchen buide veele vreemde ge- 
waden, hamasfen, fcbiet- en (leek^weer; ook oude kostbaare 
fluweelen, &k andere mee goud geborduurde Tapijten» geko* 
men uit het Hof van den Hertog van Cleve, en, door den 
Keurvorst van Brandenburg^ aan flins gefchonken; waar 
voor hij verfcheiden (lukken, en daar onder het Pourtrait van 
den ICeovorst, loa en geestig, doch tevens buiten gemeen uit- 
voerig, gefchilderd had; een (luk» *t welk den Keurvorst zo 
wel behaagde, dat bij hea deszelfsafbeeldzel» omzet met dia? 
manten, len geichenke zond. Flink was niet alieeu een gun* 
fteling van deezen Vorst, maar ook van jan »u(^RITs , yónt 
ram Natfau^ en Stadhouder van Oevê en Mark^ die hem 
meenigmaal, als hij te Amfteldam kwam, bezogt. 

Flihk bezat de deugd, van een vijand te zijj van gezel* 
fchtppen, waarin onmaatig gegeeten en gedronken werd; ook 
kwan bij zelden in de Schilders bijeenkorolleu , fchoon hij an* 
den slee afkeerig van menfchen was. Des zondags , na de 

P 4 (2ods- 



Digitized by 



Gpogle 



^ ASft FLINK. ( GOVERT) 



Godsdi^stoeftning» vennaakce hij zig, io f^ijzijii van eeni* 
ge vooniaanie Konitmianaars, als deHeeren six en uitxitbo. 
OAART, die uitmuntende Qibinetcen van haUaémfehe Schü. 
der- en Papierlconst bezaten, waar van hij zelf mede een 
aanzienlijken voorraad verzameld had. Onder zijne dgen 
ftukken mnnttcn uit, twee Korporaalfchappen Schutten» van 
ivelke het eene nog te zien ii » op de Groote Zaal, nevens 
den^ fchoorfteen , in de KloveniersdoeTen te ^M/ftf//iS«r. Na- 
derhand beiust wordende op groottr ooderneemiogen , op het 
voetfpoor van rubbzns en vm dtk , wees hij die geeoen 
yan de hand, welke een Pourtrait van hem begeerden. Vn 
zijne Konstftukken , is no geen te zien , voor den fchoorfiecn, ia 
het vertrek van Heeren Burgemeesteren , op hec Stadhuis vu 
jimfïeldam^ daar mabcus cc/rtius, met een gerecht van ni- 
pen vergenoegd» de gefchenken der Sanmittn veracht; ili 
snede in de Raadzaal een groot ftukt verbeeldende salomov, 
Cod cm mjsheid biddende* Een diergelijk ftnk, maar Ideio* 
der en met minder bijwerk» vereerde hij aan zijne Geb'oone- 
flad Cleeve, waar voor hij» met brieven van den ;39 Aogus* 
lus» in het Jaar 1659 . bedankt werd^ 

Alle detK (lukken toonen een grootschhefd van OrdoQaan« 
lie» een konftige koppeling ien fbbikking der beelden ^ als 
sbede kracht van fcbiideren » zonder bonte of harde kdeoren. 
Alle zijne gedachten bepaalden zig nu» op het vcmtTdigea 
van groote werken ; gelijk hem dan ook , In ,de maand No* 
vember van het Jaar 1659» door Burgemeesteren van /lm- 
Jleidam werden aanbelleed» agt groote ftukken, om te die* 
nen» in de agt hoeken van de Zaal van het Stadhuis» en vier 
kleindere» ora in de bogen geplaatst te worden. Metlmge* 
sieenen lust vervaardigde bij daar toe de modellen. In da 
•ge groote zouden verbeeld worden » de Oorhgen der Bsta- 
vief en tegen de Remeinen; en de vier andere» de twee hel- 
den der Hebreen , davio en simson; en de twee Romein* 
fehtj M. cüHTius en horatcüs cocles. Terwijl hij hier 
mede zwanger ging, werd hij door een koorts ovenwUcOf 
die hem » binnen den tijd van vijf dagen » tot groot nadeel 
voor de kcHist» en. tot fmerte van alle k<]nstminnenden, ten 
Cravc deed daalen» op den 2 December, in bet Jaar i6fof 

hl 



Digitized by 



Google 



FLINK. (COVERT) sj) 

ia den 'ondesdom yta viereoveerdg Jaaren. Hier op fltso dê 
volgende ^es regel vtn vondel, onder zijn PoaraaU^ door 
MtoTEUScs ia *t koper gebragt : 

Dus kef^e AfelUi vlink te vr^ig de Stad ontrukt^ 
Toen kij bif Handvest van haart tdeU Overheden^ . 
Het heerlijk Raadhuis met HifioHen zou bekledem 
Gelijk ze tacitüs van ouds heeft uitgedrukt. 
Die Rowse ftrijken leert veor V reeht der Batavieren. 
Bekranst dien SchiUerheld, met eeuwjge laurieren. 

Verfcheideo (tukken vao flink , op *c Smdhab, en op *t 
Admlraliteits Hof, zijn door vondel In vaerzen befchreeveo; 
de vier volgende, onder 't (luk van mabcus cu&tius, beheb 
zen eene voonreffelijke les* 

Op Burgemeesters waeht megt Rome veiUgfiapen^ 
Ah MARCDS cüRTiüs het aangeboden go»d 
Ferfinaad, en zig vernoegt met een geregt van rapen \ 
Zo word door matigheid en deugd de fiaai gebouwd. 

Hij Het eenen zoon na, nicolaas ANTowa, weiken Uj, 
met veel moeite, van de Schiiderkonst afhield, om dat liij 
wist, Jioe zwaar hec viel, verre te vorderen in een konst, 
welke zo veel kennis en opmerking vorden. Zijn zoon ftu. 
deerde rot Advobat, hoewel hem de liefde toe de konst ah 
toos is bij gebleeven; zijne ntgelaatene Konstzaal kan daar van 
ten getuige dienen. 

HonsRAKBH, Schouwburg, IL DeeL com« 
MBLTN , Befehrijving - van Am fier dam , 
L Deel. 

Flts6INoen, ook wel flessinobn, tene fieike wel be« 
woonde Stad in Zeeland; zie vlissinoen. 

FLIUS9EKMEER, een water in 'Friesland, in de Grietenij 
Wjmbriêzeradeel, na bij het Dorp Heeg, alwaar het zig met 
de Hiegemeer vereenigt» Volgens overlevering zot dit ;W«Ieer 

P 5 een 



Digitized by 



"y Google 



n%4 FLODORP. 



een botch geweest £ljn, wmt in de FriefiAe Koniogen plagceii 
ce jaageiu 

Flodoip, een f^orp In GeUeriandt in het Drostampt van 
MoHtfirt, .onder bet Kwartier yan Roerm&a/» Toen, in het 
Jaar is47t geheel Celder iand en Zutphen eenefchauing van 
75000 gnidena wai opgelegd^ ftond het Kwartier van R»er* 
mcnt^ een dar vier Kwartieren van dat Vorilendom, in. de 
fchattlng geftetd op 19475 giildens, en Montfort o^^jll gni- 
dens IS ft. 3 peon. Deeze fomme overgeflagea zijnde ovei 11 
of 13 Dorpen van dat Drosumpc, lastce Flodarp daar in 271 
gnldeds n ft. 8 penn. 

Flor» ds I» van dien naam, was de zesde in den raog der 
B^llandfehe Graaven; zoon van dirk dkn lil, en broeder 
van DiRR DER IV. Geduurende het leven van gemelden zijueo 
vader, was hif door hem aangefteldtot Stadhouder van Keune* 
merland; na dan dood van zijnen broeder, volgde hij in het 
Graaffchap, in bet Jaar 1048. Op gemeUen dirk dev IV , 
hebben wij gezien, wie zijne vijanden waren. Het gelukte 
VL0RI8, bij de aanvaarding van zijne Re«Teering, met hulp 
van ooDWAART, Hertog van Lotharingen^ zijne vijanden le^ 
verdrijvem Hij nam rer vrouwe oerrtruio , dochter van den 
Henog van Saxen'^ die hem, volgens eenige oude Kronijlceo, 
ouder anderen dat van joh. van leidbn, baarde : dirk, flo. 
nis., ALBLRT, fCTRUs, eu eenf dogter iüithilda, eene jonk- 
vrouw» vsfQ zonderlinge (ttbonheid* Ook verhaalen dezd« 
ve, dat FLORis, albbrt en PETRua Kanunniken dtrUtreekt' 
fcke Kerke wierden. Oocfa melis stokx maakt alleen gewag 
v«n éénen zoon, en ééne dogter, met dee« woorden i 

An défe vrowwe Plorens wan» 
Enen fane DidiriJke f 
En ene dochter des gMike^ 
Die in huweUke te hne 
Stder hadde de ifrancfe crone. 

Om het Sftind fTetkkertn te bdioodan, moesc Uj Mn ftrijd 

gaas 



Digitized by 



Google 



t^LORIS DB t. tjx 



gaan tegen de Ramingen ^ wier Land hij verwoesue. Hl] 
werd ifieeMer van fVakheren, fn het Jaar 1054. Gruf rLd* 
X» (Ion i , even als zijn broeder dikr , in goede gunsi bij 
Keizer hbkdrik deh tit; 'c geed bem üen haat van anderb 
Vorften , die zijnen voorfpoed beniJJden » op den hals ha&Mé. 
Het gelukte zijoen benijderen, an* o en ADiLitttT, Bibfcboph 
pen van Keuletk enÈremefif als voogden over den oiimundigeo 
Keizer hp.ndrik dén IV , niet alleen het goed verftAndy tus* 
fchen B£WDRiK DbN III en flosis den i, te verbreeken^ 
maftr ook Graave BooDewvN van Plaahderen eene vreeze voor 
de aanwasfende magi def Hollanden inteprenteu, en tegen 
FLORis in de wapenen te buengen; Fioais, dus fn den oor« 
iog gewikkeld, viel, met cun talrijke Vhjot, in Zeeland^ en 
heroverde, binnen korten tijd, de vijf tüanden» door of op 
nadm van hesdrir den IV, aan deii Graaf van Flaanderen 
gefchonken. Doch é^eze voorfpoed berokkende hem nog meer 
vijanden. Want, behalven de gemelde Bi>fchoppen» hadden 
LAifBERT , Graaf' van Leuven^ wiciaed. Voogd van GrA 
der, lUbMAN, Graaf van Kuik y en eobert. Markgraaf van 
Staveren; een van *s Graven naafte bloedverwanten, deel in 
den oorlog genomen. 

Flor 18 was begaafd met een kloek vemnft en Icherp oor- 
deel; waar iloor bij de neteliglte ^aaken wist te regt te bren« 
gen» niettegenftaande zijne onderdaanen, zo door de itoagtder 
Vijanden, als door andere dreigende voorboden van naderende 
pnheilen, als aardbevingen en dergelijke, in de niterfte vreeze 
gedompeld wierden. Onbezweeken onder dit alles, Qnak bij htm 
moed in, en Qetde alle zijne krachten te werk, om het Eiland 
IFalcheren , als een voornaam deel zijner erfgoederen , te be> 
honden, l^och dit werd hem, door robbert, jongden zooii 
van BOUDE WYH, ontweldigd. Voor het overige t echter, ge- 
lukte het hem , zig in' zijne andere bezittingen te handhaven » 
zo wel door zijn beleid en dappeilieid , als doOr een zeldzatr* 
men krljgsüst. Een zijner getrouwe onderdaanen had geraaden» 
overal In de Zuülhollandjche Waard ^ en wel om en bij 
l^ordrecht^ daar men vermoedde, dat de vijand den eerdea 
aanv^ zoo^e doen, puuen en^kuUeb ie graavea> «n deze!* 



Digitized by 



Google 



93fi PLORIS Dl L 



ve voorts ce overdekken mee hordeo vaa ceeaea en aaide, om 
alzo de vijanden in dezelve te doen uederllonen. De uitda^ 
bier van was» dat door dit middel, op éénen dag» volgeoi 
de Hollandfche Cbrooijken, 6o»ooo meofchen in deeze Patteo 
omkA/amen. Andere fteyen dit getal soooo minder; en w^ 
derom anderen zeggen» dat *er aöooo in den ftrijd geibeuveid 
zijn. fiucuXLius zegt, zulk een groot getal nergens te heb* 
ben gevonden, in de Hiflorien van Luik^ noch elders. Ook 
maakt hij zwaarlgheid»,om aan het graven der Putten geloof 
te flaan, Nogtbans fpreekt hij, met^ooten ophef» van de 
overwinnii^, door florxs behaald. Sligtenhokst eo meer 
anderen getuigen eenparig » dac het voornoem Je getal hno ge- 
loof te boven gaat» fchoon hij erkent, dac *er op dieh dag» 
meer mcnfchen dan vogels gevangen zijn* WAcHTXMDOir 
zoekt ons te beduiden» dat de Bisfchoppen van I^tik eo 
Keulen mede omkwamen; doch andéren, beter, ondeirichc» 
getuigtn» dat zij» door de vlugc, bet gevaar ontkomeo zijo; 
*c geen, echter, den Gtaave van Leuven ^ noch den Woogi 
van Gelder gebeuren moj^u Floris behaalde deeze overwin^ 
Hing» op den. 13 Junij, m het Jaar 105 8* Hoe luisterrijk 
deeze i^gQ ook ware , de haat zijner vijanden was dar mede 
gekoeld, noch hunne macht geknot, fiinuèn den tijd vaa 
drie Jaaren hervattedén zij den ürijd tegen hem. Thans wer- 
den zij , niet door list , maar door de magt van den onver- 
fchrukkenen floiis » uit het veld gejaagd. De ztgz andennul 
bevogieu' hebbende» en door het vervolgen van zijne vijandea 
ganKch vermoeid» had hij zig» te Hemert in de fchaduwe 
van 't geboomte te rust gefchikc: gelijk ook de foldaateo 
2jg aan een zorgeloozen flaap hadden overgegeeven. In dies 
ilaat werden zij» door hbrman» Graaf van Ruik^ verrast, ea 
7L0RIS, met veele van de zijnen gedood. '£r zijn *er, dip 
meenen » dat FLoais » met 1000 man » het leven liet ; doch 
tevens» dat de Dortenaart den Graave van Kuik een maone- 
lijken tegendand boden » en hem andermaal op de vlugc dree* 
ven Dit gebeurde op den 18 Junij, van het Jaar lo^i* 
'sGraaven lijk wierd te Egmond^ bij zijne voorzaten» begrat- 
ven. Hij liet na een onmondigen zoon , pirk uh V , in 

wiwr 



.5) 

Digitized by LjOOQIC 



FLOmtS DB IT. u3f 



wiens DWin zijne moeder, ils voogdesfe, de Regeertng mi» 
vtardde. Largendtk heeft, op hei afbceldzel van deeze« 
Crgüf, de volgende regelen geoitaki : 

,, D// 'i /7ör/x, Diederijks zoon^ geklonken in het wapen. 
n fTest friesland eer f den held^ tot groot bedrtjf gefchapen^ 
„ Die Holland tot > Lands Graaf naa *s broeders dootT^ mivongji 
„ Die Zeelands waterleeuw , en V Keulfche tieir befprong. 
„ H^at edelmoedig hart moet roor zijn lot niet beeven ? 
»> ff IJ » do<^r ^^« ^''^i^ vermoeid, had zig ter rust hegeeven 
„ /n'v fchaduw van V geboomt, daar hem^ ó fnode aaadl 
„ De laffe Graaf van Kuik^ vermoorde door verraad:"" 

Zie O. H Kronijkf fot. 959. vossiui; 
Jaarboeken > p. 40 , 46, 48, enz. 
scHKiVERius» Ki^onijkf p. 71759 en 

MELIS ^TOKB ; HXDA ; SPCJiELlUS % 

LAifoxNoTKy enz. 



Flows de n, vtn dieri naam, was de zoon Tan Graare 
DïRE DEN V, en van otilda. Hl} volgde zijnen vader Ia 
het Jaanopi of iQpa. Sommigen, die oEtHTRUi vaw saxen» 

EOBBBRT DEN VRIES, Ctt OOVERD MBT DB» BULT Uiciluiten» 

noemen hem den aglften der Graaven van Heiland; doch an- 
deren ♦ welke hun te regt op die lijst een plaats gunnen , hon- 
den hem voor den elfden. Dteie flor», het zfj hij van eene 
vreedzaame geaartheid was , of dat zijn zwaar lichaam , waar 
door hij den bijnaam van ps vette droeg , gecne vermoek* 
nisfen toeliet, regeerde, geduurende den lijd van eenendertig 
Jaaren, zijne Landen in vrede, zonder oodog ie voereB» 
ï>0DZA en BARLANDUs geinigen , dachij zwaar van iichaamsge* 
fialte, fchoon en onizachelijk van aangezigt, beleefd, milddtr, 
dig, en een groot voorlhmder en weldoener der armen wa^* 
en de liefde van alle zijne onderdaanen bezat. Dooi^saans hieU 
hij zijn verblijf te Haarlem. Zijne hofhouding was pracbciger 
din die zijner voorzaten; tot zo verre zelfs, dat de naam daar 
Y^ naar andeie JLanden ^^erwaaide. Door eenlge Schrijvers» 

VOOff 



Digitized by 



Google 



t$9 FLORIS B« tr. 



VOQT *t overige altoos wanyuoftlg op Holland » word hij « zo 
|b dit ai< andere opzitten, gepieezeo, en eenparig getuigd, 
dat onder al dien voorfpoed» zijne onderdaanen tot geen de 
mbde bttiienfpoortghejen uitfpatceden. Wij maaken, mee 
voordagt, geen gewag van het vtrfchil, tusfohen dtezeo flo- 
Eis en d&i Friefchen Edelman oalaml^ in *t bosch de KrMp 
omtrent het regt van de Jagt » ontftasn , als zijnde een ver- 
telzeltje. door den zogenaamden klaas kolyn ter baan ge« 
bracht 9 en geen het minlle geloofwaardig, zo als, op het 
Art. GALAMA, blijlcen zaL Ook fp'reeken wij niet van zaa- 
ken,, door iaatere Schrijvers, onder zfjue Regeeruig gemeld, 
als zuMende nader blijken, dat die gebeurtenisfen en oorlogen 
len tijde van zijaefi kleinzoon voorgevallen en gevoerd zijn, 
J, Bbka noemt hem Cou frater der Utrecht fehe Kerk* \ Wu 
jiaameiijk, in dien tijd, eene gunst, en zeifs eene betoouiog 
van groote devotie, in de broedcrfchappen aangefchreeven te 
worden; zo dat groote Vorften, Keizers en Koningen ziü^ 
Toor een groote eere rekenden. 

Zijne Gemalinne was pbtrokella , zuster van Keizer co- 
THARius, en dochter van Hertog dirk vak saxbit. fiij dee« 
i^e won hij dirk, die hem opvolgde; floris, bijgenaamd 
j>E ZWARTS, Stadhouder van Kennemerland i Jonkheer si- 
jnoN, en ééne dochter hadewf, of hrdwio genaamd, die 
de vrouw werd van oerraro van k assau, zoon van otto , 
Graave van Gelder. Floris pb il overleed , volgens de bes* 
«te tijdrekenüig , den C Maart, van h^t Ji^ar nas. üi/ i^erd 
begraaven te 'Ëgmend, 

De beste onzer jaarboekfcbrijveren , zegt alrruade op 
MELIS STORE, fpraken met ongemeeuen lof van de manmoe* 
digheid, wijsheid en regeerkunde deezer vrouwe, en met ver- 
wondering van de groote l)edrijven, welke zij, terwijl zij bet 
roer der H$llandfche Regcering, wegens haaren onmoodigea 
Eoon, den Jongen Graaf diks, in lianden bad, uitvoerde, *c 
Is {26g^ hij verder) onbedenkliik, dat de voorouders haar niec 
mede onder het geul der Heliandfehe Graaven en Gravinnen 
gerekend hebben; en dit ia de reden, dat scbrivehius, in üjr 
ne geleerde aantekeningen op het Goudfche Chranijkje^ liaar 
zeer gunftig gedenkt, uoemende haar eeu manmoedige vioa- 

we» 



Digitized by 



Google 



FLORIS DB IT. ' i^f 



we ; verfaaaiende voorts dac zij , bij goedvinden der Snacen t 
na ba ifs mans dood, zelve de heerfchappij des Lands, en de 
voogdij Wer baare Hinderen aannam » een lijd lang loffelijk 
waarnam, en meer dan vrouw gebktxvi verdiend had, in den 
nng der Gravinnen geplaatst te worden* 

VcLDrB.i«A^R tekent bet volgende, wegens tlokis en zijne 
Gemalinne, aan. , 

„ Florens die ander de alfo ghenoemt Grene Dircks foen 
„ was die VIIJ Greue vanHollant ende vanZee!ant Heer van 
„ Vrteslaiit XXXIIJ jaer ianck* Hie nam een wijff biet Pe* 
„ cronilla ende jvas des Keijzers Lotbarlns fuster daer hi bl 
„ wan drie fonen ende een dochter die eerfle biet Dirck en« 
„ de was Greue na die vader- Die andere foen hiet Florens. 
„ Cüde die derde foen hiet Sijmeon ende die dochter hiet 
„ HSdewijck ende was een fchoen Joffer. De(e Greue waa 
„ gbeheten Florens die vette ende was al te leboen van liue 
,y vreedfaam van herten , milde van aelmisièn re gheuen Ende 
,, hi had meer deugden ende recheijden dan enich van fineo 
„ voeruaders." 

„ ia \ Jaer MCXXIlïJ. ftarff defe edel Vorst Greue FIo- 
„ rens op die VI nonas van meert en werd begrauen mee 
„ grooter uitvaart bi} fijn ouders tot ^gmont in *t cloefter 
„ ende Petroniiia die Greuinne gaff veel aelmisfen voer hoer 
I, maoiT ziel ende fl dede veel goets ende veel fundferen etv 
H de lijmineren aen dat cloefter van Reijnsborch Ende fl 
f, ffairff op die X kafendas van Junius ende wert cot Keijns* 
„ borch begrauen In *t doefier.** 

Wi| (lappen van hem af, met de regelen, door lüngendvx 
op zi]iie af beddhig gemaakt. " 

jfanfi&ouw GraaffLozu keeld met eerbied en ontzag , 
Di^ eenendertig Jaar in vrede V Land regeerde i 
Die Kefktwiït en geweld van Holiands bodem keerde^ 
Ter iiefde fan *t gemeen, dat hem aan !( hert e lag^ 



Dus 



Digitized by 



Google 



t46 FLORIS DB III. 



Dus zal zijn naam met die van pbtrokblla letven^ 
Die RAijnsBurgs Nonne Abtdij Godvruchtig heeft gehimwd^ 
Wien U lust den oorlogsheld een lauwerkroon te geeven. 
Dit hoofd verdient een kroon van vreede olijf en goud. 



Zie de voorgemelde Schrijvers: 



FU)Ri8 DE III, de tiende of dertiende Graaf vtn Bolland 
en Zeeland^ Heer van Friesland^ was de xoon van dibk dbn 
IV, en kleinzoon vau flokis uen IL Hij aanvaardde de Re« 
geering in het Jaar 1157. Hij was een zeer hoogmoedig 
Vorst, en in den aanvang zijner Regeering ongelukkig in 't 
oorlogen tegen de f^lamingen; doch voorfpoedig in deu G^A 
derfchen krijg, welke, door hulp vap dirk, Heer van Ba* 
unburgt zonder den Bisfchop den oorlog te verfelaaren, zig 
door list van de Snd Utrecht had meester gemaakt. Van den 
yiaamfchen krijg vinden wij, bij meijeuus^ dit bericht: In 
het Jaar dat didkrik Graaf van Vlaanderen , zich in Sijrien 
bevond» nam detweefpalt met de HoUandets^ toen vijanden 
der Vlamingen wegens de Zeeuw/eke Eilanden op nieuws, 
eenen aanvang. Eenigen houden *er voor. de oorzaak 
van, dat G?aaf floris dr III, zoon van dirk deiv VI, vao 
Keizer frrdbis ontvangen hebbende , het. voordeel van dea 
tol te Geervliet, onder dien dekmantel, den Flaamfeke 
Kooplieden zeer grooten overlast aandeed, hun veel meer, 
dan zij gewoon waren te geeven, afpersfende. Filips, Gnaf 
van Vlaanderen t na den dood vau dirk van der ruis, die 
in den bioei zijner jeugd, en vao &sn krijgszugtige geaartbeii 
was^ wierd daar door zodanig veroltterd , dat hij befloot, de 
Bol/anders^ te waier en te land, te beoorlogen. Hij tooi 
ook, metter daad , eene weivoorziene Vloot tegen hun in 
Zee, en viel. met de Landmagt, in het Land van Waas. 
liij verjoeg dirk vrn bivrrrn , verbrandde het Kafleel vao 
dien naamy, en keerde, met een groote menigte gevangenea 
en een rijken buit, ie rug! Voor korten tijd werd 'er een betond 
gemaakt. Na hec eindigen van het zelve, (lak Graaf filips, 
met zijnen broeder godrvaart » Graaf vag Leuven f met een 

Vloot 



Digitized by 



Google 



PLoms M ÜL i^r 



Vtoot wel toegffrasce Schepen* ttdermaal io Zee cegen Graaf 
tLORi», die 20 veele Schepen en vtlk bi) een gebragchad» 
dat hij ^meester vtn de Zee fcheen te'tnllen blijven; doch hij 
ftoest z!g, zonder flag of floot, ain 'de yUfamingen overge* 
ten. Dus luide het verhaal der Jlaémfehe Jaarboeken. Doch 
fossiüs- fV>reekt» op het ]ükt 1157, •er aldus van; ,, ttoftis 
»» heefc terllond hec Eiland JVaUkeren weer geêtscht, nieK. 
)» so £eer op hoope van iets te Kullen opdoen» air wel <Mn^ 
91 dac hij bij weigering» oorzaak 'sou hebben, om te oorto* 
„ gén.*^ VossïPs (gezegd hebbende dat bij dit uit een onbe. 
Itenden Schrijver heeft ^ vervolgt aldus: \, Gelijk ik doeien 
y» Schrifver gaarne wil toevallen » zo houde ik ook, aan da an« 
>, dtre zfjde, dat men de geloof#aafdigheid van MBijftit niet 
^, behoeft hl twijifbl te trekken; want het kan zeer we) zijn 9, 
5) dat Onaf FfsOMS, door gramfbhap» de Fiaamfche Vioo^W^, 
,; den nteer afnam, dan befaoiorde. Dus hebben wij hier twee(fr«, 
„ lei oorzaak van den oorlbg, het wederefsfchèn van êf'aü 
)9 thetea, en het verzwaaren van den tol; wellr een en ander 
•> wel föin zaneh gaarn Maar de oorzaak, die FLotrs tot eem 
)) Vati lteiden,-of tot beiden bewogen heeft, ftelt die.onbe* 
„ kende Schrijveri deeze geweest te zijn; dat belde Graven , 
5, FiLfpé ett'-rLÖRia, lèn huwelljit verzochten,* vrouwe zti^ 
,» ZABzfii, erfïioehter van hudolv, Grave van FermatidQiu 
,» VermMs fff nó-ceh^^ele viel aan fiun^ ms FLoata onyy^r* 
,/ genoegd; ïfM op dan, daar allen vermoeden;. het verzwa* 
,; ren van ilen idt jefiVgevoIgd zijn. AU fili^s ( gaat vossiud 
/, «I veMer voort) inèc zekerheid vernam , dat de verftooitie 
„ fLorVs zig ten oorlog gereed maakte, was hij in de voor* 
;, haat, hotidende voor dwaasheid,' to laag ie wagten^dac sijv. 
,, i^ijand gereed Was: Het Ijmd vau IF^stfruam hij ih; he( 
,, Knfled van Btv&èn verbrandde hij; zelfs Heer smsdaac 
,, nitdrlJTehdé^en luste een magtlge Vloiot toe , om é» Holy 
fy'lande^s^ te- Water en te Umd» vijandelijk te plagen 1 doch. 
K dit z^n voomMuenviel vrugteloos uit, door devooffiig-, 
ii tigheM van i^LOftrs. - in het .daaraan .v^end^ Jaar^ -vner^ 
n niets ondenktmeai ytfmlds.andereiïaaken, hen^weerbieWoi* 
t, Maar-ïió hei jfaarjiids heovattehij den oorlpg tegen de Vlam 
I) minge». Gaif floais os, Hl na^ lo^ooo {uao aaUj, .en 
XV. Dizt. Q * vetb 



Digitized by 



Google 



•4» FLOiUS DS m. 



f^ verzogc van zijoe boadgeAOOtiu^ dkQfwiveQ.Yan Geldir m 
^ Kkef^ ii^m i« ooderlWaaia mei tfooo man ^ die d|Mr tot 
,p osk feraed war<m- Det at siainff votfdQ nagc kwam in hec 
,, Ifix^i vto ,4«Airi ^ At gldm attes it vuur tn te zumi 
^ verwQt#( <t btbbtfi. M«Ctrd» to beaorade zij de fterkt 
,1 ü^btns Armfifén* Piifm va» vs,AAir9£^ffcNt ^^ n^uut 
,» hkr van v«r()aa«.htblitiidd, irok^ ott zijnen 'iH^eder» Gruf 
,, «^rvuws TA» «uitoajiiJur to timt miWf^ va» touastbut 
,^ fioi zif, fiaar^obavfil wend Jlij nof gelioliwu ^opr deo Graaf 
,, VftD ii0i^y<ii , iep brushi dm e«i ittgeff va» i^ooo uiq^dee* 
y» xeoe manfiriiip (^ ytldj.wflfc ^tuü d«a Gratvo ven Giidtr 
,i en Hknf een ftlirik tatjtagda. Docb rMiia deed bem den 
^ mp«d btrvtHieq» et yoeiit» ze ten ftr^jd «tn. lic G^/i^r*. 
f ft /^l^ ^> Hhey^aiu^$ »tit^ «ir(k>Qd (^ vtugc; meer dapper 
tl beid t^toonden dt H4>llméit^$% boven al Cxaaf flo^s. De 
„ (bijid duurde zei wwrea» zpndtr dac de overwinning beiist 
^ wtrdt £b)d#UJk. x^o%u de mped vooi de dapperheid^ wijken. 
n Veeltn dtr Hêihndfrs waren reeds gefiieuveldi en npg meer 
w ^f«P ^ ^ vlugr. Fi4^iun tUeen bield Auad» met 6000 
fsi 4apfwe belden • die hem. niet .vedpam wildtB^ ^^ ^<. 
w bet ^«mOe deel diar vso verflagen ^ ep dè overigen ge- 
it woiid waren. 2eUf de Citaf ;iioeat ?lg gevangei} geven. 
H Mn de zijde der Hollarnhn mum 7«m 0idpod en 1000 
o gtvaafeo. De diwtfft vubm.» die tiet dam dgor Cfvenaagc 
,y ovcfwooteii waa» werd.iwr j^n^^gf ^v^urd» en ia iiec 
^ Klooster v(|a ft* £/eMi alt gevvigeu bewafrd. Pt 4msiu> 
,, fobi^ van Jbvi^rc, de.Biifebap vm Luik ^ meer andere 
^ voonmame £delen bewaifccen den vrede tuaichen fjups eo 
t^^ iBLoms^ ondervQonraarde* dat raiPe, ten eeuwigen dage, 
M bq[ L^nd VM fi^aa$.b/utittt»$ floris H^éUck$i:4n zop te rug 
M Oafivangen. Hier na kende fA'O^is (e rug uur BoRsBi. 
t> Geduunnd^ zi/ne gevangwii M Br^ggt^ waren de A^ri/- 
^ />^^SM ia Heiland 4psü]&ii eil bedden bijiui aUea vernield ^ 
jt wtt ton voorkwam; doek zij werden fpocdig te rtg gediee. 
if iMTb** 'pui vmve voaaioft. Hei oaiflag ven Pf^osie wu ecb* 
m «tet to gemakkUifk geftbled» tlt hi] venneid. Fioua had. 
tt Bittggè, gevangen gezeten» vta de helft vto ht( Jttr 11^5. 
tot den yMfirtt vaahtcjatr ii#}3 todtaftto cwtt of drie 

>a^ 



Digitized by 



Google 



^LOtllS Dt tlt. t4f 



JuresLf %o «is waouaai zegt, IV Deel) bl« 94p. Doch ilt 
bekense g«ifiie« dat al wat wlj^ tot hier toe», van Graaf fLO» 
itTs geiegé hebben, didsier is; en dos ii deeze kleiae miaflag 
zeer Ifgt te verfohooneo. Indien bet geduld mijner Leezerl 
zulks toelaat, zal ik degantfche gefdiledenls zien te ontkniKH 
pen» 

MtijEii, id zijne Ftaamfihe jMfboektn^ gelijk wij gezien 
hebhen V fieic het begin dernederlaage en gevangenisfevanGiaa* 
ve FLORis op het }aar 1165; iiij 'egt' na dat nvin «mm 
magtige j^hdt in Zee gebragf hebbende^ kern zowel wist in 
ie fiuiten . dat hij iig tender fiag of floot wergaf; en das 
zou dan FLoais op Zee gevangen genopmen zijn. Doch wa« 
GERAAK, die uit MEijEa overnam bet geen hem goed dage» 
zegi» dat h\] te Land gevangen werd, en wel in den £^* 
een GraafTchap, zo als hij zegt, ran den Fiaamfche Graaf; 
wijzende ons naar een Chron. Flandr. M. S. bij schriVeaiüs» 
In zijn Graaven, p. 154 aangehaalde Men dient te weten, ^ 
f iLiFs en zQn vader biRK , in Flaanderen , alwaar znlke toe* 
oaamen gemeen waren, vait der ttSTATSif genaamd wierden i 
niet om dat zij daar Graaven waren ; maar uit hoofde hnm> 
ner vaderlijke af komlle : want dt&k , vader van üirK , en 
fchoon vader van fiLiPS, was Hertog yan Lotharingen ^ en niet 
van den £i^5, fchoon mede dns genaamd, om dat hij uit 4éli, 
huize van Elfaten gefprooten was. Integendeel werd bet Land 
van de El/aten, ten dien tijd, bezeten door dé Hertogen van 
Zwaben. Na dat sudolf . Graaf van Elfaten , Opgeworpen 
Keirer tegen henbbik dev IV, in het Jaar r 180 gefneuvdd 
was, ftelde hbisdrik zijnen fchoonzoon, fabdrik. Baron vaÉ. 
Hohefijlaufen t aan tot Hertog van Zwdben^ en tevens tot 
Ilenog van Elfaten. Deeze overleed in het Jaar 1105. tXfn. 
zoon en optolger, fredihk met één 000, (tierfin het Jaar 
ir47, en liet zijne Hertogdommen na aan zijnen zoon, ftdert 
Reizer ' freDrik mta I, die in het Jaar 1190 overleed* Men 
merke mi aan, voor eersc, dat Ftoftia, ballende in het Lané 
van Elfaten, of fti den EJfas, in het Jaar 1165 zon gevallen 
tija in het eifj^oed van Keizer frbDrik dsst I, met wien hl) 
nlmtner eenlg verfchil heeft gehad; en ten tweede, dit' dit 
2eu gefcUed zfjn in bet Jaar, dat rioau sx III in hevigen 

Q 2 twist 



Digitized by 



Google 



^^ FLORIS Dt Ut 



fwiBt was nrct godïitaarö, Bisfchcp wtUtretht, ov» het 
bazit van Oostfriesland tot de Lavwers toe ; weikeo twisi de 
iKjvengemelde Keizer, in het volgende Jaar, beflistc. Uit al 
feec welk dan klaar moet volgen , dat / de Fiaamjcke 
ScWjvefs, en allen, die hen gevolgd zijn, mis getast heb- 
ben, in het verhaalen van dien oorlog, en de gevolgendaar 
ivtti , In het Jaaf 1 165. Vraagt men, waar uit dit zou veroor, 
xaakt zijn f Het antwoord is gereed ; een der Haamingen^ in 
tMicr lijden, een afTchrift bekoomen hebheode j^an een ver. 
Aiag, dat even zo valsch is. als de Hiftorie zelve, 1« zeker in 
de gedachten geweest, dat •er een oorlgg moet yooraftegaaa 
zijn, en befehreef dien, zo als hem best dai%; welk opge- 
raapt verhaal, naderhand» naar ieders zinnelijkheid geplooit is 
geworden ; want niet dan bij ffappen heeft dezelve die vol- 
ledige gedaante gekreegen, Oüderosrst, in zijn Chronijk, 
ftelt den oorlog ter Zee op het Jaar 1157, cap. 76; en cap. 
77. den oorlog in de Eljas^ waar van hij, echter^ zegt de 
<iprzaak niet te weeten, op het Jaar 1165: en in deezen 001^ 
jog zou YLOAis gevangen, en eerst in het Jafir X167 ontHsgcn 
zijn. 

. Wie ziet niet , dat de gemelde twist met den Bisfchop van 
Jüt recht j die zo hoog liep, dat floris zig gereed maakte» 
om denzelven met de Wapenen te benisfen, den Flaamfih^n 
krijg, in dat zelfde Jaar, buiten alle mooglijkheki fielt/ Men 
v€fege hier bi], dat noch merrhout, nqch m. stokb, noch 
SRKA , nocb de KUrk uit de laage Landen , noch de Ooud* 
jche of Hallandfche Kf^nijken , van dien gantfchen oorlog en 
gevangenisfe niet een eenig woord gerept hebben. Het verfcbil 
l^aat dan niet meer in de wijze van verhaal, het zij van 
MRIj&it of van vossius , maar In het neen en ja , in de Icgett 
.QÏ waarheid. Het zwijgen van MEERHOin* alleen , die geleefd 
jn« gefchreeven heeft ten tijde van ^ loris den UI en dirk 
MN VII, en dus van zo een gewigtig voorval kennis moest 
f ehi^l hebhen , gelijk ook van den f^laamfchen oorlog» bewijst 
genoeg , dat dezelye geen plaats gehad beefu Te meer nog , 
daar hij het gevangen neemen van dirk pen Vil » in Brakand^ 
aiet verzwijgt , maar zelfs, bekent dat 's Graaven roekloosheid 
éux oorzaak van was. GttwQ reden waa *er dan , wurom hij 

dê 



Digitized 



3dby Google 



FLORIS DE m. t45 



de gevsBgenis vaQ FLORif zou verzwegen hebbeD* Men zeg. 
ge oiec» dac de Cbronijk van mezrhout verminkt is^ want 
die vervaliy om dat alle onze Cbronijken 'er van 2wij« 
gen. Zelfs bewijst bij, het geen yfi] hiertrachen ce bewee- 
ren, als hij, op het Jaar X165, verbaalt, dat Keizer fhedbik 
f e Utrecht kwam ^ en den Graaf en den Disfchop naar groot e 
yijandelijkheden verzoende. ï\ti tweede bewijs is , dat de ou- 
de Flaamfche Schrijvers 'er even weinig van geweten hebben , 
als MBBRBOUT en STOBK. Doch misfchien zal men hier in'tmid- 
den brengen jbet gemelde M. S. bij scurivebius aangehaald , *t 
we>k de Heer WACzrfAAR, waarfchijnlijk , voor geloof baar Jer 
zal gehouden hebben, om 4at het een Manufcript was. Maar 
die doet niecs af: want 'er is nog een Flaamsch Manufcript 
Cbronijk voor handen, gefchreeven in het Jaar 15159 *t welk 
genoegzaam twee werken bevat , als een Oude en een Nieuwe 
Cbronijk, van welke het eerlle begint met het Jaar 580, eo 
eind^t met het Jaar 1315; het tweede fpringt weder te rug tot 
het Jaar J170, en eindigt met het Jaar 1461. £a fchoon het 
eerdq 10 Jaaren verder gaat dan m. stoke, iio verder dan 
MEE&uouT, en ISO dan het Jaar 1 165, zo word daarin^ van 
dea ganjfchen Vlaamfchen krijg , geen woord of letter gemeld: 
daarentegen word, in het bijvoegzel, dezelve om(hndig be- 
fchreeven; en dus zou het weinig moeite kosten, dit geval uit 
bet J)ijvoegzel te bevestigen. ^ Dit dient voor mij tot een be- 
wijs, dat dit vertelzel niet oud maar nieuw is, en in de wae- 
leld gebracht door hen , die reeds lang na dien tijd gebooren 
zijn. Zij , die gelegenheid hebbeu , het verzonnen verdrag na 
te gaan , zullen van dit alles nog nader overtuigd worden. 

Laaten wij nu tot de levensfcheis van Graave flor» te rt% 
keerem In het Jaar 1167 trok hij naar Schoort^ om aldaar met 
zijne Raden te beraamen , hoe den oorlog tegen de Friezen 
best aanievangen. Terwijl hij daar mede bezig was, werds 
door eenigen der zijnen, buiten zijnen lasi, het Dorp Schaa- 
gen in brand geftooken. Hevig verbitterde dit de Friezen , dit 
2ig in eene hinderlage begaven , en de wederkeerenden met ban* 
oen roof doodfloegen. Onder deeze bevonden zig zo veele 
Hollandfche Edelen, dat 'er zelden, in een veldflag, meer 
gefiiettvcld waren. Floris keerde daarop te rug ; en indien de 

Q 3 Fr/e- 



Digitized by 



Google 



14^ FLORIS DS UI. 



Frieten 9 van haa behaald voordeet, hec regte gebrnik had* 
den weten te maaken , zouden zij bet geheele Haüandjchi 
Leger van Graaf floeis hebben konpen verflaan. Mader* 
band. echter, bragc hij de Friezen te onder» en wel toe aan 
't /7i>. In het Jaar 1184 maakte floiiis zig gereed tot eeoea 
togt naar *t H. Land^ *t zij uit devotie, of om het gnf zir 
oer moeder te bezoeken. Van deezen togt te rug gekoomeo, 
pnderfieunde bij zijnen broeder baldewyH, Bisfcfaop van 
Utreght^ tegen de Gtlderfgheuy welken hij groot nadeel toe* 
bragt« Zijn laatden togt deed hij naar Fakflina^ tegeo de 
Saracenen^ in de kruisvaart van Keizer FasDHiK, fn het Jaar 
Zi8p, waar toe zig ook Graaf raira svi Vlaanderen ^ ^ 
OTTO VAV CELDER hadden aangeboden. Hoewel het be* 
gm wat groots fcheen te belooven, was nogchans de uitflig 
allerongelukkigst. De ongelovigen werden in het eerst gefla* 
gen; maar het ongeluk, den Keizer overgekomen, die ve^ 
dronk, veranderde de zaaken» In het Jaar iipQ, werd Graaf 
TLOBia ziek, en overleed, wordende te Antiachie begraven, 
na eene Regeering van 33 Jaaren, voigens ii. stou; doch 
votgaia vzLDKNAAB , 27 , en naar het bijlchrifc onder züne 
t)eelceDi8 as Jaaren. • 

Zijne Gemalin was ada, zuster van MiLCOLinffius, Ko* 
fiiog van Schotland^ waar mede hij getrouwd was, in bec 
Jaar'viióa. Hij had bij haar verwekt vier zoonen en vier 
dogters: als pikk den VII { willbm; floris enROBBBRf ; (fo 
Siaamen zijner vier dogteren^ zijn BEATai:i(, slisacetq; alyt 
en MABOEETA. Dirk volgde hem in *t GraafTchap; flobii 
HMs Domproost van Utrecht i wiLuia Graaf van Oosteryanti 
en na den dood van zijnen broeder. Graaf van Holland^ eoz. 
HOBBEET, Stadhouder van Kennemerland. De jongde der 
dochtereii werd de Gemalin van den Graaf van Kleef, 

MiiLia 8T0KE fcfaijnt (legts twee zoonen gekend te hebben \ 
en onder be; af beeidzel ileest men drie» mee deei^e woor^ 

409» 



tk. 



Digitized by 



Google 



FLORMmiV. 94, 

>■ ■ ^ . ■ ■ 

FUrii de deriê veré na dtn vader ghtt^rem^ 
Adm^s Omijmn iêehier ran Sck^fiant was zijne traame^ 
ydm v^en hém dfiê foném wankm gktéorên , 
De eer/h hiet Didervjck , de ander m^m {,fo ikfchemwe } 
Da darde fiofêSf enz. eox» 



Cie wiijFKW, voMi9f » Onie üêUé Krek. 



V. STOU» «OE. 



Ploris DB IV van dien ntün, wi« de zoon tm wifttBU 
DSN I 9 en werd 6n«f vn Heiiand^ Zeeland^ «k. in be( 
Jaar 13234 II9 lud deo aiaiir van een dupptr leid, en büven' 
geiDeen need^ In die Tottmoifjpeelen te aifn. Zijn carAc oof- 
log wn^ tegen dieit HUfchep van Utrécki^ ter iiiil^ van de 
Qeiderfehen, De Graaf van a«//(f/ fartd de MoopHédea^ die 
onder het géMed van deo üitlcbop floodcn , ie Loketh aüiige* 
houden ^ bij Wija» van wederwraake dat de Galderfdten , die 
hl ZaUand #oondeo , doof den^ tiisfchop »ec fiehami^e MCif 
bezwnnrd Mrea « door de amptUedeo» aldaanr aang«ft;Icl« Da 
Zallandert of OweriJsfeJfcken bidden het n^xMOoiécrfihen^ 
die nede van oordeel wafaa, dac bon oa^aUjk was aangedaaiu 
De Biifcliop» daar doorgaifide gennAkc, voeg Ie ^na magc 
bij éia van MmfUt ^ m vnn Jlinea bvocder H&aidai»t ea 
inaakce z^ da» ntee^er van de 9^eimae. Oraaf OTt<> va« 
ojtLOBa trok hem te gfeaioet; olec verie van Arkel kmuo hoc 
fot etii boofd trefen, waar in ovTo dé nederlaag bekwam, ea 
vevena daar door veelo ire^^ia^en v«tloor. NogfhMa ktfffeide 
bij ^g, zogc liutpe bl{ den fiercog van Limktrg^ e» begaf 
zfgy kort na den genM4den flag, wederoin ia velde; hij durfde 
cveowcll 98en nfteuw gevegr wagen , iXg voldaan hoifd£«dt mat 
den Bhftbop ka ei]nan loop ta ftniccn. Doch coad d«ese fteada 
voortging^ wendde orro sig tot zijnen Neef feohis ovu IV; 
deeze« ter zijner kolpë^ itjn volk {ngeicheaiit kebbenda, 
kwam de j&fjft af , en deed een kbval ki het Sticht Wj aam 
bet Slot Qijm ia^ en verbnndde 't6k>c B^khenu DóUtrecAu 
Me Biffckep en^od bier op zijnen broeder , den^fitiMop 
van Breemittf m trelciegen riORia op. In ditbnchUjk lijd* 

Q 4 i"P ^ 



Digitized by 



Google 



048 ^TLOmS 1» IV. 



im 



9* 



n 



ilip bewerkte de Pausfelijke Legaat den .vrede» op voorwaar^ 
de dat Zailand zou blijvetTaan den fiisfi^op( v^or het regt» 
welk OTTO daar op meende te hebben» zoo aan hem worden 
èifgeftaan , het gantfche Land en Slot van Cliftra en St. Ode- 
Henburg. Voorts zou de Bisfchap aan flojus Ueculei^, voor 
de gemaakte onkosten, 8oo mark. Dit alles viel voor In het 
Jaar iiss, of kort daar .na, onder het beltier van Bisfcbop 
OTTO VAN DiR UPPK,«Op dien zelfden tijd werd beflist, een 
gefchil wsfchen den Bisfchop en Graaf FLoais »bn IV , over 
het doppen van den Dam bij Zwad^nburg » bij eene Akte van 
deezen Inhoud. . v 

„ Conradus, door Godj barmhartigheid, Birfchop van 
Porto y en Kardinaal van »$•/. Rufina. Legaat vanden A' 
V, posiolifchen Stoel, allen Christen menfch^ xaligheid in 
den Heere. Als *er disput was tusichea^ de Bisfchop vao 
», Utneht. en de Graaf van HoUand^ over het Graaffcbap 
,» Friesland^ en over de itopping van den Dam bij Zwaden- 
» burgy als "ook over .de verwisfeling van eenige dienaaren 
,i van den Bisfchop én den GraaiKi» welke dingen alle publi- 
,, lijk gedetermineert geweest zijn » tnsfthen zal : gedachte- 
y, nis: THBODiiicus, Bisfchop van Utrecht^ en willem, 
,, vader van de Giaave voornoemd : zo is Ter m onze tegen- 
„ woordigheid » met haar belder toeftemminge en met raad 
^ van de voomaarade der Utrecht feh^Vietkt en heiderzeiti 
^, Officieren» :dusdanig een akkoord getroffen, dat *er zevea 
„ flaiaen gelteld werden, ter plaatze die men v^ndoUJi 
^, Qoemt, waar van de Graaf zegt, dac de Bisfchop 'er vier 
y, moet ilellen, en de Bisfchop daarentegen, dat hij *er niet 
p, meer <)aa* drie moet (lellen» Hier over is dus beQooten: 
^, Bij aldien vier mannen van den Graaf, willbm vav Tr« 

„ UNOSir, WSLr^BM VAM «OMQND, HCIOOVAN NAALOWTC, eS 

„ IAC08 , Burggraaf voH Leiden , bij ^de vui een ieder de^ 
i, zelve willen verkiaaren, dat voor ons en den Aartsbisfchop 
y, van Kfukn^ zal gedicht, te Duisburg nitgefprooken is 
„ geweest dat de Graaf drie flutzen zon moeten (lellen, en 
^, den Bisfchop vier , zo zal men mix oaverbreeklijk pn* 
I, neemen en naarkomen» Maar indien de voorfz* vier maa- 
91 nei)^ na det Gnu^vm zijde, Bodanl^en «ed üiet wUlao 



Digitized by 



Google 



FLORIS SB IV* «4811 

k ' . ' ■ ' 

o (teUeo aia vier raden -vin^des Bisfohi^s zijde, die doematlfl 
f, als ^ecze zaak te Duisberg , voor ons eq, voor den Aarcs- 
„ bisfcbop der gemelde Kerke heefi gediend» prefent waren» 
,, te weten, wouter. Proost van St. Pieur, goozbwyn, 
„ PrüOit van St. Jam^ oYZBLBKaT van amstel, en arnoüh 
^, loef, dat dan een deizelver z weeren zal, hoe ze dan ge* 
,y termineerc i3 geweeat, en zal ten wederzijde onverbreeklijlc 
„ ondeibonden worden, A^um in Utrecht, in het Hof van 
„ den fiisfchop. Prent* den Eerw. Domdeken, wouxea, 
„ 'P rooit van St. Pieter, B» Pfoosc.a.* W. van s. sAb< 
,, VATOR, G. VAN t. JA», A. S^ Marien Deken. T. C. 
,, Graaf van Goor, eoudewtn. Graaf fan Bentkem, wil* 

„ LBM VAN BEONCKOasT, BENDRIK VAÜ OBV EEROE, FliB" 

,, DRIK VAN REDEN, GERARp VAN EOCHSM, ALARO VAN 

„ BUEOa, BIEtT VAK VALSeRBURO , ALFRR VAN TSSELMOKDE, 

„ GTaELBEBT VAN AM^TmLLE » GERttlT VAN OOLRE, AEiNOyp 

„ VAIV LOEF, DIDSRIK VAK WASSENAAR, en FILIPS zljDefl 

9, broeder; otto sptsorager, van Zeeland y oiae van 
„ raaphorst, rouoewtn van eodenburo, en gysbsrt b£ 
f, SWARTE, in her Jaar 1225, den 7 Februarij/* . * 

Fl^RiBi doa met den Bisfcbop verzoend zijnde, verleen- 
de hem zijnen bijftand , tegen rudolph , Kastelein van Koe* 
verden. Maar dewijl Ap Bisichop, in deezen tijd, zeer onge- 
lukkig omkwam, wist Graaf floris te bewerken, dat zijn 
Neef willebeano , Bisichop van Paderbomi in het Jaar 
\^%6t in plaats van den geiheu velden., gekooren werd. In 
het Ja;ur 1233 was floris oe IV mede tegenwoordig in d^n 
rogt tegen de Stadingers* Men wil dat de Hollanden 300 
3/chep^ aanvoerden tegen die ongelukkigen , die van keuerij 
befchuldigd waren, en meest allep door het z^waari werden 
omgebragt, UeueStadlngers, of Stedingers, woonden niet 
verre van Hamburg ^ aan de weitzijde van de JVezer, Land* 
waarta in* Eerst hadden zij moeten oorlogen, mtt die vap 
Breemenj welks Bishop, in het Jaac 1230, tegen hen op^ 
uok , met een grooC Heirieger. Reeds in den eerflen aanval 
werd zijn broeder herman vak oer lif verflagen ; *t' welk 
zulk een verbaasdheid onder de Brekers veroorzaakte, dat zij 
niet meer dnrfden aanvallen; doch teffens zodanige verbitte* 



Digitized by 



Google 



95^ fLMlIS ra tf. 



ifng bij den Biifthóp ofcwerkte» dtt M}, uk wrttk, him bij 
dea Pios uokliigde , es t!s afTchuwelijke kettert voordroeg. 
Floru, ?aa dien to^, Mj welken wein^ eer wti ingelegd, 
te rog gekeefd, leefSe oiec Huig daar nc* Zijoe gewoonte 
was, £{g ce laeten vimlefl bfj alle ToomoUpeelen , In vreen- 
de Lenden, 'in welke Uj doorgaans den prijs behaalde. Voh 
gens de alg&meene verbaalen, die, echter, vrij bedeokeJrfk 
zijn, had dé Gnvin VAir CLBRMoirr, eene jonge fchooae 
vrouw, gdinwd, gelijk men wil, aan den ouden Graave van 
ttttMortr, van 2tjne bekwaamheid ea lof zo ved hoorao 
fpreeken, dat zij, ter voldoeningé van haare begeerte, omhnt 
te mogen zien , baaren man so lang bad , om een Toamoifpel 
ee doen afkondigen, als zig verzekerd houdende, dat Gmf 
FLORis vêtkHêUand niet zon nalaaten aldaar ce verfchijnen, dit 
lilj *er, ehidelijk, in bewilligde, en de Stad C^r^/^ tot depiaics 
bepaalde* Graaf f tORts zuHndL^ nie' zteh aldaar te laaten vir 
den, verzeld van Graave dirk Viiir slebf. Hff werd, doer 
de Dmiifche Ridders, lot hoofd verkooren, êD de Heer VAff 
liiBLLZ cot dat der Frmmfthtn. Floris, om aijnea roem ie 
bewaaren , wierp verfcheldcn Ridders in *c zand* De Grt&f 
'VAH CLBUMoüT, hoe wd oud van Jaaren, wapende zigdair 
op, nam de Frmfthe Ridders aan ziine zijde , omringüe, nee 
'den Heer ribllb, plobis en de zijnen, en flo^ hem ovuw- 
ioosfijk dood, op den 14 Augustus, van bet Jaar 1134 of 
Zft35. Onaf mac van klbe» fchooc hier op met de Dtrlr- 
fche Ridders toe, om den dood van zijnen Neef te wreeken, 
bragt den Gfaaf vaN clbrmont om *t leven, en verjoeg den 
Beer mELLE. De Graaf vAir clekmoitt, #11 meo, zoo 
FLORIS enkd aii jalouzij hebben omgebragt, om dat hem , door 
zijne Gemaihi , te veel lof wié^d toe gezwaaid. BrrI Airmn xegc 
*er dit van : ,» fLORjs tot den Tvum^i gekomen, klom de jea* 
„ ge Gravin tot boven hi haar huis» op dat zij van de koo;- 
M te hem des ie beter zon konnen bcIS^nwen ; zij zIg ooboa- 
y, dig in zijnen lof nklftatende, befon haar man te begrijptn, 
^ dat hem een minnaar wm haar voor *t oog gtfbragt was; des* 
^, halve nam hij hdmeNjk eenige gewapende bij iig, ginf ksi- 
I» mdijk naar de ftrijdptaats, en vermoorde den oofeholdlgm 
^ Graaft die geen kwmid vermoede* Zijn lijk werd te tüdjnt^ 



Digitized by 



Google 



FLOIUS »£ Pf. «yi 

9» ^<^// gebrac&c, ea dpor de Duftfche Ridden trelftHjk b«* 
^ graven,** 

Zie daar een.verbMt» liet welk a!ie voerkomen Van geroof' 
waardigheid Itèeft. WIJ t^Jffeletl nfet, of fiorii Is- Itt eeft 
Tournoifjpel omgeküttien i doch de plaats en de omfhfldighe* 
den ftenmien hi a!ïes, behalven \net de waarheW, overeenr; 
bet behoort dns onder die verhaalen , welke men ftbelen 
noemt. Om dit ons zeggen te bewijren , zuilen wij drie z». 
ken In aanmerkhig neemen : i. het jaar,- 2. de plaats; 3. deh 
perfoon van den Graaf vav clermoUt* Wagbkaar verfbhfit 
met veelê oude Cbronijken; hij ftelc, in plaa» van den i4Ati« 
gustui, den iS óf 19 Jülfj', en 'wei bepaaldelijk noi? geen 
maand na de overwiniTing van 6e St/tdingérs. De boofien der 
togrgenopteö , die tegen - hem waren opgetrokken , waren , de 
Hertog van Braband en Graaf kloris. Albertüs va» sta- 
DEV, toen te Breemen woonende, was de naatlle getuige van 
de nederlaag der StaJingers, en noemt den dag den 26 JnnfJ; 
welken dag wij voor den waaren mogen houden , alzo het op 
eenige dagen vroeger of laater niet aankomt. Gemelde a. vabt 
STADEN zegt, op het Jaar 1234, van den 24 Junij fpreeken» 
des Hier Ble^f Craaf hehdrir van Olimburg^ *ir m9t htm 
negen andere pelgrims •• maar de Graaf van HoUané weer 
thuit gekomen^ is in een Sf eek/pel tij novimaoiou dood ge» 
hleevew. Het gebeurde, derhaf ven, niet terOond na zi}ne we* 
derkomst y maar, onbepaafdelfjk, na dat hij naar huis gAeerd 
was. Veel waarfchijnfijker is het dan, dat dit origeluk eenigeti 
tijd daar na zal gebeurd zijn. Joh. var leiden fteit het op 
het Jaar 1235 ; en hi dat Jaar moet het ook gebeurd zijn ; want 
den 8 Januari], in het Jaar 1236 weet men met zekerheid, dat 
7L0RIS niet meer in wezen was. Vreemd is bet, echter, dat 
de Franfche Schrijvers , die van zo veelc Toumoifpclen gewa- 
gen , van dit te CorhOs niets fchljnen geweten te beb- 
ben. 

Wat* aangaat de plaats; bovengemelde alberti» tav sta- 
DEN zegt «oviMAOiUM, doch meld niets van eenen Graaf 
VAH clbrmojit; dus men hier zo we! kan denken aan Nij* 
itteegen^ als aan Noijon ^ 't welk, In \ Ladjn, ook Novidw 
num biet, om thans te zwijgen van veele andere Steden, bij 

den 



Digitized by 



Google 



•5t FL0RI8 DS 1V« 



den naam vaq N^vhmagum bekend. Doch van waar mblh 
gTOKÈ en anderen Cêrbie gehaald hebben » is een raadzel. Wa» 
OBNAAR verftaac 'er» bij a. vA;r stadbit» Noijon door; en, 
echcer» verkiest hij mede Corbie^ om dac de meefien van dat 
gevoelen zijn. Maar waarom heeft men niet gedacht aan 
Clermont , daar men zegt den onderfteiden ouden Graaf Heer 
van geweest te zijn? Maar was die Heer te Corhie ofte 
NoijcnPbdde Steden, gelegen in de daad in Ficardijen^ 
maar buiten het GraafTchap Clermont^ \ welk geheel beflootea 
waa in het Landfchap Beaurais^ en daarom genoemd werd 
Ckrmont ên Btauvaijfs^ ter .onderfcheiding van Clermont en 
Auvergne. De Keuljche^ Chronijk brengt ons nog verder vaa 
huis: want daar in leezen wij: als he (flobens IV) regeert 
hadde die Gra^chaf vurfz Xlljaet;^ wart he erjla^en is 
CEABATEN van den Greven van clabemokte in thijkofitio 
XillJ. KaL ^tigurti; moecen.de daar in, door Crabatcn, 
verftaan worden Croatien. Doch jan vah lbideit fielt mede 
Corbie. In de Oude Rijmen, door boxhorn aangehaald, leest 
men^ hisgelijks, dat mee de waarheid niet overeenftemt» £a 
dus blijft Corbie onzeker. Doch laaten wij zien , of de per* 
foon van den Graaf van clebmoxït ons uit den droom kan 
helpen. 

Eerst zou men konnen vraagen : had hij geen naam? eo dan 
is het antwoord, neen: want hij was niet aanwezig. Het Ge* 
flacht der.voorige Graaven van ctiEMONx, reeds uitgeftor* 
ven zijnde, in het Jaar 1218 , door het overlijden van tet- 
, BALDUS, of TiBBAiTT, vereeuigde iitips augustus. Koning 
van Frankrijk^ dat GraafTchap met de Franjche kroon, en 
gaf het vervolgens aan zijnen jongden zoon filips j die, io 
het Jaar 1333, in den ouderdom van niet meer dan 33 Jisren^ 
itetvende, naliet een éénige dogter, nog jong, en die. 10 het 
Jaar 1936, in den echt, trad, en tot haaren dood Gravinne 
VAN CLERMONT gcwecst is. Zij, geene kinderen nalsateade» 
fchonk .LOOAWTR DE IX het GraafTchap aan zijnen zoon robbebt , 
Stamvader van 't huis van Bourbon. Met zekerheid blijkt bier 
uic, dat FiLips, Gnaf van Clermont, overleden is, ood 33. 
Jaaren, in bet Jaar 19^3, en dat plobis nog leefde in bet Jaar 
•ï234^ toea 'er geen Graaf van Ckrmont meer was, maar 

flegci 



DJgitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



XV, TÜ pi IV. 




Digitized by CjOOQ IC 



99 



FLORIS üfe IV; ^j^ 

llegis cena jooge 6v«yiR. £n dus zjet mn «Am de^ftbdi^tis- 
beid dauper ymelUagi^» .. 

t ^toan ilkrCrd^o, cmi^kefr ww, ia .4eo ixloei zijner Ja»> 
rctt', JM ''eett^IUge^rlftg van 12 l%mt^ Zijge^ Qpmtlia war 

welke hij verwekte 1 willim dxn II» Roomsch Konag;/FLol 
n«;eD AiDSMiM>,.(^fivjpt^ ¥aQ.^<Mg<wireui» eo lutoarnk* 

. XAHosüi^n was, m^c anderen, ^^ dep waan « dat fu»» ce^ 
G9ri^«>; , «it t^innetjiid.,. door den Graaf vaq CoriU, wieid 09i« 
«ebwgt^ Dit Wijk;, uit de ipgeli, door dien Dichter onder 
*& Gfoayf Q. af beeldiiïg^^eld*. . ., 1 , . 

« . "^ * ' * ■* 

/k 4/// Graaf, fU^%,heeU du Uirtch had hefprongtm 
Maét^r eiekf^dig Stad. enBhfchêp hu ft. gefpaardf 
I^ie ^JMf.d^Sttkd^geri^ van htte^ij vermaard. . 
.^T^P dienst ^€r,CeeaeUikhdd met wafen^keefigedvoaget^r 
^^4^dit^ de^ JN«fe in XTour^naifpefpe4rgeyeid, 

if^iil KUrmündsJthoQ^e vroMW hem liefde fcheen te draagem -- 

,^firasUomz^f'he(4pnd^ugd^ danmoetikdfi0v4heidyraagm . 

ÏVamrm keiai^t üjiitm hex aan/chijn ya» dcnheUi , *. 

. . ., 2{ê dè Schrijven » bij lioiis sm I geaeld. 

Floei» DB V, van di^n n^m^^ onder i^Gxf^ymyzsi^Bifiiatêd 

«o Zeeland, zoon van Koning \91thm öbnII, en yai^.£u« 

ZABSTH VAN BHüifswTic bereikte pas den ouderdom Van v^f 

ofzesn\laaaden» toen zijn vader, in den tQgtjtegen cle^#x/>5-£^ 

a<if , in het Jaar i2s6 , ongelukkig omkwam.'be ooiy van deezea 

iongen Graave was Stadhouder van Zéf^/^^iii/j^ en regeerde , volgena 

bet getuigenis van m. stokb , ZQet\<^üi)k^JIdandedéhand^anai 

het goede, doende dat een Landheer doen meet.. Met ctHDO ,.GraaV 

ve van. Haanderen , maakte hij een 'ein^e aap. d^n.ooriog., ea^ 

beloofde hem* zijne dochter ter vrouwe ,' hoewel ^niK^haad 

trouwde met den Hertog van Braband. Anderep zéj;geqL dat^ 

hij .zelf ZWARTE MAaoRiÉT,* Giaviiine van FlaahdeTen, ee^* 

Bïgen tijd op den tuü \h\i, door ' ïe 'belofte van met haar in 

" " ■; ''""' het 






Digitized by 



Google 



I» 



PtORlS Dl V. 



face tfuwelijk » lall» treden. 0e Sctdhooder^ zegcsicu, 
die hem ook voogd van den jongen floris nc«nr» v^reoimde 
tïocAtteüSMk/pef: lH «odarfig fpel Wéfd hij, in het Jw 1158, 
te Antwerpen y derwijae gek west, dtt tój, den 26 Mam van 
dat Jaar, Ubned die Stad ovèrieed, en te MtdMhng bcgria- 
ven iverd. - . ' * 

De gemeêde HMnt^che Krimifk (bfarijfc^ dat « fett over. 
lijden van deezeu floris. Hertog BfiimRiK i^an BrmbdÊnd^ ait 
öüdöon van den jongen Graave, de voogdij aanvaardde, en 
eenigen tijd* waarnam ,• maar dat zijne Hovelingen het lo grof 
naakteti t dit HEVDRnt het Land moest rnhneb ; dat de H^i* 
ianders vervolgens het oog lieten vallen op otto vawt h assou, 
Graaf van Gelder^ zoon van ecne oadmoei van floris; doch 
dat die van Zeeland ada , zuster van wiLLWir drh U ; wedu- 
we vau AVRirtfÊS, bleeven aankleeven, en alleen als voogdesfe 
wilden erkennen. M. store miakt van de voögdf) vasdea 
Érabander geen het mtnfte gewag. Ook ts hét zeker ,^ dat da 
voogdij, door ada of adëlheiOi reeds aanvaard im, eer 
men den Cfraaf vaiv grlder daar tóe verzogt. *£r word ook 
getnigd, dat zij óngemeene zorg^ droeg voor baaien voedfte^ 
littg; doch dat de lïeeren v^n den Lande liet srfg tot fcbaiN 
de rekenden, door een vrouw geregeerd te worden : waaruit 
»ett moet befluiten» dat de Hollahd/ihi Heètca ten Hoveniei 
veel te zeggen hadden; laiilereade vrouw AmxLBEin alieeolijk 
naar den raad van de Henegouwen en Zeeuwen^ Hier nic ont« 
(kmden zrwaare onlusten en ' opefabaare vijandelijkheden 1 die 
haar" iteodzaakten , 'met floris, HoUatid te yerlaiaten; en (te 
wfjk naar Zeeland te néemen. QtTO van crlher kwam la 
perlbon te Dordrecht^ en deed aldaar operlijk afkoAdigtt) 
dnt hij de yoogdijfchap aanvaard bad; ^t welk van de logeze* 
leheh werd goedgekeurd. /Vervolgens maakte oTto zig gereed 
otb'*ALBiD te verbolgen, 'TÖe ftrijd, die daar op volgde, ia 
Zvid^iyeiahd , en d}é ten voordede * van otto uitviel, wal 
oorzaak, dat oitto,^ door 'geweld, voogd van Holland hü^^^» 
In 'de gemeelde Knmijk yan Holland word' gewag gemaakt, van 
ebenen opifamd onder dè Kennemers^ die . zoils wij, opkct 
Art otsBERt VABT AMsxio-, gemeld hebben , éen iuvaJ.in bet 
itri<;)y/'*deeden, en aldaar 'bijna alles verwoeden. Voor de rc' 



Digitized by 



Google 



FLORIS M V. t5| 

I ■ ' i M ■■ ■ 

dsa b!er vm word .doorgatos gehoadeo» efo Jiatt cegen dt 
£M«o| docl^ Ik sbÊg hier vrijelijk bijvoegeo, du de i&nsat 
fferi ( WettfriezBn^t) oioer fcnefco voor vfoiiw aLeid, du 
voor OTTO9 en haatende ds oMgcvtt liec Jnois .no Naifau^ 
velk t0cn Dok de Uirtchiftht Kerk negeerde» d^aelve. poog» 
<^n te vemieti^aiw De Ki^k ipreekc. vui dit ^ro^r op het 
Jaar tséS;- saiA v<y«gt *er bij , dat het. gebeurde;» kort na dac 
MS vAiff NASffAtf Üufdiop gewoldeo waai 'fijaari ie vooreo 
hid deeze den zeuU beklottmen. Zo dat» dpor.deo vercaaHF 
van BBKA , dit oploop verkeerdelijk gefield b op bet Jaar i974» 
Vreemd fa tec' onderraifche»» datHsUs^aroxfi, die tocnJeeft 
de, *er niets van meld.. 

FuoRjf DR V| in bet 'Jaar laTS', den ondecdon vaa ge^de» 
Jaareo bereikt hebbende, aanvaardde de Regeerisg. in de 
maand Ai^uMOs vee dat Jaar biagi hij eos gre^K Leger op 
de beeft, nét o^gaeit om dea dood van aijneit vader wiixem 
op de U^èUf reenen: xh. wreekeo. Maar aijae Hcilamhrt wer» 
dsn, bl] ée Fré<mêtGH%t^ geflagea; neer daiysoo b^^vea 
'er op het Oagueld, en datt onder veele |Udders« > Het Leger^ 
zo goed als noogUjIc waa» trok naac tiHf9y aljumat hei, ia 
een tweede gevfp^ de overhand behield ^ en de Friemmi^^^ 
dan 800 mail verlè<MM. Florxs bouwde daar oa een ftert Ka* 
fleel brj fnjêéne$^ m WeütfrUtland^ Ia het Jaar laSa «oh 
bij, aodematf , net eea groote hékkiacht, lagea de FrUxem 
te velde, en üoièg bun cweémaale»; -eefet bij ScMg/Ukfimidt, 
daar na bij ifèogmnée. Een der gevaagene Mêm^n , eao 4Ma 
vaa hooge Jaaien, om zijn levea w feddea en gijae vrijheid 
te bctdonen,* openbaarde aan FLOnie de -flaacs, op welke,* 
volgeae^ voorgeieven» Konlag wüIibm begraaveo wat. Ten^ 
ainteFLoais hield de beend^raa» die van oader^ haarüadOr 
in een boereverrrek , geaaid waren , voor die van a^a va>f 
der, deed ae aaar Miédinmr^ voeren, en aidaat^ inde Abti^ 
<ttj* onder een Koniogifjke Têm^e begraaven. Hij ielfa waa^ 
dnr ovar zo wal voldaan,' dat hij, op dat pai^: vaa ^Mérdes^ 
verveling tegen de H^$ifffU9im*$iti§, Doch foen èij^ In 
to Jaar 1B85 ,\sag, dat a« de beoMaa weder opflakea, br 
^ieade bif zig van de elende, waar ader bet velk zngaoe^ 
door zwaare oviiOiMlBiBgdn es aMJikkwikaD^ tt ao&d zljnra 

Neef, 



Digitized by 



Google 






FLORIS ht VJ 



Keefy é»ic^ VAR- Bii«l>**önE, een vermaard Ktifgsiiiaii, mei 
een ««laleDlijke Viooc. flerwwur», die veele vootottme loge- 
«etenéti gijzelde en geVangea nam; Wtr flpor wierd die Lcod- 
llreek^^ zonder flag of door, tot ondenverping gebngt. Flo^ 
%\è\ . lia dal hèt lieod- yf^ bei ovércoUig liwitfr oncbsc was g 
deed nog v^rrchefd^n- «ndefe Kifteélen boawea, om- hen io 
omzag te toudenv ónder inderèn \t' MêdenbUi^ Knigar' 
^ürg, mddinburg^ Nieuw^g^ Ftm» en MatuuhorM. Vit 
Wéïtfriesland toog bij naar Frinfand* De bnii^s vaa Sta' 
^érèh l^wanfen liem te gemoec»- en deedea. bémden eed,^ 
;lK«Br.bij zij iiem voor kunnen Laadsbeec erkenden; waarvoor 
zi) door bem befchonken werden met. verfcbcidene voonieg- 
len^dï^ <**« ^* in:het;Jgar.jt9a,te>*f/*fr<r&/jto^, befcs- 
tigd werdena Niet Mg- fjenoot ^Lqms ^e f|}it., die bii daif 
door toewttki had. ; Qoido van «amw-b** Gragf yin /^5i«r 
deren ^ deed een.ioYalin Zeeland ^ s>Wf^^h^^n » over. 
ineasceren. Ft9R<9 maakie zig bier^pp:g#rae4 om lujDe be* 
ntcilttgen. te vefae^geo : doch de^vfedci -wefd, door bemidde* 
ling van. JAN 9 Hertog van Brab^nd^ ge^rolTea tusfcban FtOb 
lis. en Guioöy dp voorwaarde dat vlojus zou crouwen mee 
'^Grasven docbter, geliik gefcbiedde* Ntfderhaad onderfleaode 
Mj» mee zijne magt^ Bisicbo«p jak, van.svjujl» tegen cysazAT 
TAS JLMSTEL eD .HERMAN ,vaK waBRpfN » dic., ZO alf meo 
neent,; door aaoheffing. vaa wolfabu» .Heer van Bênfekn^ 
om. iiet^beb^ud van de ^^\M^t^ Free^loMd en Mêmtfaerty de 
wapentn ^opfevat en den Bts(bbop geflagen badden« fuo&u 
40Dd cossTrN vAJt RAMSSflEy met de Z^tfMi^Mr^ benvaartt; 
])ab!t Laeneti offitmoettan deeze 4^ Hollanders, ^ vfêAt o^ eea 
biordig' gevegt voigdesti waar in , veele^ dappere mannea om* 
J^wmn^. . AsiSTAL werd gevangen en naar Zeeland gevoerd 
ia/i.Ciii«ven gevangenis) ^woe^dbit ondcwam. het mee de 
viügts.na een Meg van ruim w^n }iar, gaf zig bet Slot 
Kvulakd over. De xM^'^ vervolgens geifoién zijndei wef. 
den ibeide Ka(leelefi> a^n ^tn^Bisfqbop ne ruft gegeeven, Am« 
ft£|.. en • WOERDEN moeüén: borgen ftellen , riegen bet Stick of 
Ae/A?0</ voortaan nimmer de wapenen te 'Znllepvoensn» op 
verbeurte van alle bnnne/ fo^deren. yoór d)^ ooilogskoe* 
ceu wc(rd de, Gpiaf vap lijea ;voat JÜSMi erke^ii en bem bah 
.'•• . de 



Digitized by 



Google 



FLOHIS M V. tS7 



de gezwooren. Floris was edelmoedig genoeg om oiér al- 
leen «llea haat afceleggen, maar benoemd^ zelfs, tegen alle 
regeleD van voorzigdgheid , AMsnt» woiiUN eo sorsseieu» 
. zijne doodvljanden , tot zijne geheime Raden , en bewees ben 
meer voorregc dan zij verdienden. 

Floris was een der derden pretétadenten , die» in het Jaar 
1392» na den dood van ALEZANnat» Koning van Schotland, 
naar die kroon dongen. Mslis stokb fpreekt *er van» als 
of nienuint behalven hem tot den SckatfiAèn troon geregdgd 
was , zeggende , - IV Boek v vs. 795. 

fFant Schtléni ha% htm au yéafion^en. 

Anderen ontzeggeti hem daat toè allen regt. Maar laaten 
vj\] zien, of *er niet een middel weg» tusfchen deeze beide 
uicerllen , te vinden zij. Onder de gezegde dertien mededln. 
gers waren *er negen » minder geregcigd dan hij ; en onder 
deeze zes, welke hun regt afleidden van Koninkiljlre kinde- 
ren, In onegc geteeld. De zevende was robbeet rmzftVTy 
wiens overgrootmoeder geweest wu, een jonger zuster van 
At>A , ond«overgrootrooeder van (loris. De agtde was» 
JAK cuMiar, wiens meer4)et*oud-ov^grootvader wel eer Ko* 
ning van Seh^tiand geweest was, en die dus mede behoorde 
tot hec ond0 Gedacht. De negende was zeik. Koning van 
N9orn»egen. En wat recht had 6tnt^ dit; hij was getrouwd 
geweest met ifAzonriT» daeliter van itEZANOSR din IIf> 
Koning van SéhêtUtnd, bij welke bij get^onnen bad éént 
dochter, 1SAZ0BIET, in hec Jaar lapi overleden; dos zoo 
het vreemd geweest zijn , dat een vader een Konhigri|k zoo 
erven 4nm zijne dochter. De overigen ziet men op dit Ta« 
idtje. 



XV. riïti» : • ft ':• f>A* 



Digitized by 



Google 



^58 FLÖRIS itt V. 



Datid, Koning, 1153.' 



HeiKirik^ v4dtr ^'u vdêr 1151. 
MicoLUMBUS. wfLLEM Adatrottwt Pavid, Grtaf vn 



IV. 1224. Florens UI. üuntington. 

r- -^ — ^r^^^-n ƒ -^ -n 

ALÉXANDE&.Willeml. Margrieu Ifabella. Adi. 
II. 1849. 

Alf.xakd£R. Florena. Doroi^iUi, Robben Heodnk 
UL 1386. IV. Bruce. Hasos^. 



IVLirgrletyMr Willem }an Jtn 

haarvader. II. Bailleuh , BattiMg. 

Margriet Florïa 

1165. 



Wagsraaii» In zijne AW^rA Hifi. III. Ded, bL 56, m& 
JBegt FLoua de kroon, om liat, zegt bij, de andere aan Ko- 
ning A4.AXA2fD£R DIM III nadftf beftonden. Doch oic be( 
TafeUje ziec men, '<lac de kaut overledene was de jongie 
Koningia iurckit. Maar hier komt. het niec op aan. Oa« 
dercufifcben U dit nader beftaao • feiiert yeeif eeiurai, ge« 
weest een bron van oorlogen en procesRn* Me« «on dan nog 
ia twijiei kunnen uekken, wie deezer medediogeaai Koning 
had moeten weezen. Als men vraagt, wie den laatst *overle* 
denen nader bedond, is h^t khar» dat jan BAiL&ivii het 
moest winnen van flosis; naar dan was 'er w^der inedchO» 
tusfchen jan baillkul en ROBBetT bruce : te meer, daar de 
Uatscgenoemde een graad nader was dan de eerfte , en twee 
graaden nader dan. floris. Maar dk is hter de vrai^ oog 
niet , maar wel , wie naast gerechtigd was tot de kro&n ? Om 
dit te bepsaten « moet men geen graaden , maar fiaaken ld- 
len. De vier mededingers waren allen wettige afllammelkigea 
van HEMDRiK, oudden zoon van david: drie derzelven leid- 
den hun regt af van eenen zoon, david» Gruf van Haa* 
iingfen; de vierde vau eene dochter» ada : ca deeie vierde 



Digitized by 



Google 



'PLORIS DE V. J9^ 

— i— —w^üwii Lijm ,11 1 1 .. . 11 



was FtoRi9 DA Vi welke, derbalveo» aifi verbeeldende dei^ 

laacden liaak, allereecsc ipoe«c nitvfOleQ, ia de ondfrüelling^ 

gelijk regri^t ddt bcoed^ri gfiaft voor ^^osters» en broedt 

kinderen vopr jZ^sters kinderen» ais faec op een. kroon of aiid^ 

Te endeelb»«re bezitiingeq waikonu Oadei de drie anderen 4« 

kec klaar » da| 9hiu^vL hec.z^Uüe.r^c had boven bauce en 

B^sTino » ate «ijn grootmoeder i i^ bam* leven ^ gel^ad had bo* 

ven haare . joftgïv eiisters i$4Wui»A ea a0a., verbeeldmide d^ 

eerden en oydOen üaak; en daarom» indien regcpiaw bad» 

de natftc erfi^naam van de kroon WM» ^q.zond^ tegenipaak 

Koning bad moeien worden ; zo ais bij ook geworden is ; bot 

wel door een mkUel, welk hem.» fi^wep daar Qa» door Jaaut* 

re Kdninge* van Sdiotimd^ tot ü^ht^jüfs geduid js« Hij en 

BRUGS ^areii . de. voomasunlle jnededingeri. Z\\ uerfi:he^ften 

eecic» jen faleeneit laem op bet Xonit^* Qni bun gafebil te bOf 

flisfen; verkooren zij elk veertig posibonen toe rechters» bij. 

welke Koning «DVAED.n^g viereiHiH^Viag E^ge^M^n yo^e ; 

en dua te aatien S04 i volks geno^» om enne klaare aaal; 

duiiter.te maakciu. Konyig npuAfto vertoonde ulteiiijii den 

fehijB .van redttUmenbnid; doQh 'm aijn Kabinet beraamde bij» 

BI61 cenig:? iveinigen>, de a^Melen» tbm. SAhoêiand aan Eng9* 

land ondervMvplijk..4e muken.- Zie 'hier. ho9 dit betooèian 

werd. Enuaa» bood eersr naw» de kioon aan; mlds hij^ern 

kennen zoU-^ letnaian en onderdaan m de iEonklghi van £»% 

ieland te M^ü. Maar als deeze daar op g^ootmoadigi ai^ 

woordde» 'éét> UJ nM z» hêtruhmugtii mtsi cm.der^d/audè 

vrijheid dsmfiom H kort $e doen » wat het met hm gedmn. Dct* 

zelfde aanbieding ward daar op aan BAtLLXOL.gadaan; en dep 

ivijl deeaa igiiager was naar een kroon , dan naar een goede« 

natoiy verkreeg' bij door onrecht, 't geen hem van recfasr 

wege toebehoorde. ; 

Lasten wij nu oog onderzoaken, en eene vergelQkIng ma»i 

Ven tnlfchen het«fecht van brucb en van- i^LOsts, ^en waar op 

^eze %unnen eisch* gegrond hebben. Metké^k hftd, ^mijnfc. 

oordeels, pLüats- hier omtrent bif BRtïól voorvalt Dehutfie 

bad volftrèkt geen reöbt, om dbit'hij de zoon was'faneen 

jonger zuste^ WaafTchirnfijk 2»f'Mj,'' in den bèginne4 ^ be* 

roepen bebbêii^^pde gexaeldëiladerbetdi gerekend vdgenr di 

& A graa* 



Digitized by 



Google 



;2^ FLOHTS HK V. 

■ - 



graaien^ met beffekktog tot de Itttst overleöeae Komogin 
MARORiST. Möt ved meer föhija kón orwé Gntf vLoAfs li^ 
verzenen tegen BAitiEUL , en vodr«ren Jen dat aüa , vsn weï- 
ke bi; zt}oe geboone afleidde « onHer geweest waa dftn haar 
broeder tavid. Want, toea aBfA trou^vde metruoKit n^m 
III. wtf haar oodfte broeder, KoiJingHiLcoLUMjaüs, flegts 
S2 Jatten oud| zo dat davib de JiMigfte waa, Deeze twijf- 
friing moeat te swaa^der weegatf » dair het red» vm opvol- 
gings ^^h^tlanêy toen nog niet geregeld «aa. 
- Fioaia dan werd, door de nitfpraak d» Koniop, xlï» 
èfaeh omcegd- De BoUandfif^ Schrij^ew zijn hier deerlijk 
Ib de war*, fommlge fpreckcn, aU of FU»i«aztjB. recht ?•■ 
tanfpraakr aan baillxül zofr verkogt bebbea;'éocfa^ £•- 
gilftke$Ê^ naakan di^ar van i^een hes minfte ^ewag: en indien 
dit f^beord ware, zou *er geen ulffpraak of vmb dea &o- 
ninga aodtg geweeat zijo* 

FLoaia tred daar na, HM BnoAan, ^ <^ varinnd tegea 
Frankrijk. Door ziitie tiemiddeltng iMrd teagelfiha eea 
verbond gaflooten, tosfcbeu bduabd en Keizer aoolf, Mb* 
nen öêrir^cht. Emiaaa 'zoM de ondeftenlgcldco , aaa den 
Keizer en anderen, ia het vferbood begraepan coegez^, aas 
Graava noaia. De bfoiger dief gelden irta jAWiat/ns. 
coutT. la den bijgaandeo bilaf , verzogt xotAaa deeze pen- 
sidgea te bevMnreti op een veilige plaata, oaa zraiderhaad 
ta doen. nlnalleo , aan die gaenen , aan wieo ze tMboorden. 
Uk dien keifdea brief blijkt, dat *ar, nen ovarfta» van flo* 
. Bia, niac alleea een verfaoad. gemaakt waa afêt den Kdzer , 
snaar ook net andeteo; welke anderen, bulten twijSel, wm- 
jan de Graaven van Qeider^ Ckevt, en Guük^ die zig, bene* 
^ana den Keizer, verbonden hadden, aan amiAmD tegen n* 
ttra bijftand te verleenen. Eduard noemt flo^is , la hec 
koofd van dien brief, mjnên Ueffle» vriend^ den Graaf van 
JBüHaadi hij waa gedagtekend den ia Novcgiiber, \m het Jaar 
ia94* Ban der vragten van dat verbond , tusfchen aonAan 
en rLoaia, wu, buiten twijfièl, het gebod, aan dien z^den 
JAN VAH BuriicoifóT» *a Kooinga Gouvemanr of kuatbewaar^ 
4er ie ^mcuth^ gegeeven den aS September^ In bet jaar 
l%H $ Ofl^ de HêtiatuUrs^ Mêaamia en Friawm «p de kast 

^ vri| 



Digitized by 



Google . 



FLORIS Dl V. êtfi 



▼lij en ooverWatiterd te haten visTdieQ : mee lift taa den fiail* 
jui» V40 fégnÊOuiAf dtc gebod , eent of tw«seiDMi eer wetk , m 
Jaacjen afleeien* . lo dfeo bf lef wcfd » ais eeu redea van deesa 
▼efgttiKiiitg, vermeld, dat deHMtnéêrs in vrieadlcfaap ftondea 
met dea KoDiog;. ea op let eiode^ dat de vrijheid aoude (ïm^ 
grijpeo* M 'óp St. Maaf ien mmflamÊde* Ook gebood aou* 
jLRD, volgens ét^HoUandfcht Gtvêniik^ gt^ wolleie v«rlU» 
pelen 9 dan biooen Dordftehu Oii duurde, xegc de Riioikro* 
jiijlc, eenige fiond^ miar «#>/ kêngt; wmmi het wa9in^ leest 
men verder» Engelfchg i^^omgten en belofttn^ Kort daar na 
werd de wo^apei vtrjpkmt oaar Mechekni de redeo daar van. 
word gezegd deexe te zijn » dat 'er onvoorziens een ftilfhnd 
van wapenen , ^insfcben Frankrijk ea Engiland, g^uofto 
w«h : of» zo ais 'er eigenlijk Oaat» 

V (hrUg was gei^redet toe^ 

Tutfchtn dte Koningen , men we$i neet kei. 

Wegene ètweijtapei^ vind men geene brieven in de ABa van 

SMfBa; maar wel een brief van den 15 Janoatij, van liet Jaar 

i';296% dus Qegts vier maanden na de vergmming om te vis* 

fchen; Koning ^DUAan verzoekt aldaar aan den Keizer om 

de iedere (aaren vau zijnen zoon ja» » Graave van Heliand 

en Zeeiand, en Meere van Friesland (dien Bwaao «ifnen 

zoon noemde, om bet hnvreiijk met *bKoniDgs dochter), en 

om den gevaarlijken (luc, waar in liet gantTche GiaafTchap 

fiond te vervaUeo, te willen gedoogeu, dat jéh bet Guaf- 

fchap, 't welk zijn vader gehouden had» en de Graaf (jan) 

na zelf van ziine Koninklijke Majefteit houden moest, mogt 

doen verheffen door gemagtigden , in plaats van zulks in >per« 

foon . te doen» Indien de dagtekening van dien brief egt is» 

zou men moeien beflidcen, of dac rt^^a a, aie eerst 't Jaar daar 

aan volgende vermoord s, om zijn gemaakt verbond taaxFranh ^ 

rtjkr op aandrijven van xouAao, door den Keizer is vervah 

len verklaard van stjn Graa/fcbap ; of dat die brief is afgezon* 

den, óp het Valsch vermoeden van 'sGraaven dood. Doch, 

*t geen dien zeifJen brief nog dutderder maakr, is, een open' 

brief van »uaa0 Tan flegcs vijfden dagen te yooren, ce we* 

JC 3 tea 



Digitized by 



Google 



é6i FtOniS ^B Té 



ten vflQ den i Jaavirl)» viQ dai zetfde ]«tf, wMHn de Ro" 
fifng den Bisfchop vin Eü^ xijnen oom den^Gntf viir nat 
MtOKB > en zijnen TUeftivler wootbr vait uüobtov» 
Iftstigc en iMgt geeft, om met flobm» Gmve vtn H^liand^ 
kec vefbond te verniefiwen; ais mede om den Gfiaf^ ifeegeiit 
4ek«r gettl troepen, wdke flor», bij eea gczegeMea brief, 
■in den Koning beloofd faad , perfopneltjk in den eed ce oeemeo, 
en, ttogaande het levevcn van deselvc, eea zekeren t^'d met 
üen Graave ce bepaalen. Mén zou derlttlven mogen deokeo, 
dat' de dagtèkeiring van ^en 15 Jinnaril, vte het Jaar 1296 ï$ 
Veranderd , en eeo Jaar vroeger zal moeten zijn* Dan , hoe 
dat ook zij; ttft een laateren brief van bdoabo aan den Kei- 
ler, waaar in FLoin befchuldigd word van ondankbaarheid es 
ontrouw, zonder evenwel de daaden nittednikkèo » büjkt klau,. 
dat 'er groore onmin tusfchen den Koning en den Gruf plsats 
hsd : ja , dat floris, zeifs moet gedieigd hebben , zijnen zoon 
jAir te .zullen onterven, of op eenlge andeie wijze van '[ 
Graaffchap verfteeken. Ten minden verzoekt bduard bij deu 
brief» bij aidfen het gêb^iifCle, dit floris zijn GraaBchip, hij 
huwetijk, of op eenlge andere wijze, tan iemand zou villen 
overdraagen, zulks te wMleU verhoeden, op dtt dezooofcha* 
Mboa moge gebonden worden. Want Ik hbop, voegt iij >r 
fc^, ^at het Graaf(bha)p( veiliger of beter zal wezen onder des 
ioon , dan onder den vader. ' . 

' Uit «He deeze omibndigheden blijkt dniddifk, dat bet voor- 
éeemen der geenen, die flobw vertaoordden, niet lüeen ge- 
weest is om bem naar Engeland te voeren , maar ook om ja» 
fc hec'bezit van liet Graaflbhap te ftellen. 

Indien het waar zij, dat floris dè bedreiging Iweft gedasn 
ö*m- JAK te onterven, kan dit, zo wel als bet aangaan vto het 
yërt)OBd met Frankrijk , een tweede reden van *i|nett dood 
geweest zijii. FtORis, wèet men, had, in het Jaar 1295. 
éene reize niar frmikrifk gedaan , en in tegenwoordigheid vaa 
yerfcbeide Edelen , het verbond tot ttaod gebrogc^ De Rijm- 
throjrijk 'ZQgt, dat ploris, tioor 'fiufs, zig Met beweegen, 
hem te zweeren; óoch de Schrijver voegt •er bij, iiaf hij het 
éfit noüd deed\ hoe wel I hij 'er naderhand om dood hkcf. 
V*j%stx% betthuldlgrrtoftif, Ingewikkeld, ten onfbgte, oit bif 



Digitized by 



Google 



PLQRIS M V. . 36} 



Ctgt: »» -AfM 9egty dat FtOBit, sondcr weten van de Stat; 
t, reo heeft gefaaudeld om Holland te brengeo onder Frank' 
tf ^/t« <^^ch o^^^'cf bediog». dat hij nog zijne nazaacen, nlec 
M soudea gehouden zijn, voor *c Parlenent te rechs te Haan.** 
Maaf vo#siQS zege niet, waar hij die bijzonderheid, die rnoD 
fsergeas «oderi vind, geieezen Jieefc Hadde ploris dien 
«oeieg gehad» of werltlijlc zulks bcdreeven. de Staacen zon* 
den rechi gehad hebben, hem van ^t "Graaffchap te omzetten. 
De Rijtiuhronijk^ wel i$ waar, zegt, dat hij den Koning van 
Frankfiik zwoor; dan men weet, dat het de gewoonte van 
dien tijd was, beloftem van bijfland tegen vijanden met ceden 
te bevewigen. Fi^oaii had ook diergelijlcen eed aan bduard 
gezwooren» Fjlobjs fchijnt geen voóruitzigt gehad te hebben 
op eea%e buipe van Engeland tegen de riamingen , die , z^^ 
we| 9Ï% FtORis, met xduard tegen Frankrijk in verbond wa- 
retu Vit de A^a viiH rymkr, op het Jaar 1295, blijkt da^ 
de Efigel/che . Koning de geichillen , tusfchen guiüo vau 
vlaano£R£N en floris, in der minne zogt te beflisfeu^ ten 
wellcen einde hij zijne gezanten herwaards zond. Doch h«it 
blijkt ook 9 dat eduard-, in die bemiddeling, de zaak van 
öuiDD, wiens hulpe bij tegen Frankrtjk niet kon ombeerea, 
meer voorftood dan die van FLOats. 

Een verbond met frankrijk was voor floris, om de 
BrqbMnders 'en Vlamingen in ontzag te houden , veel voor* 
deeliger dan met Enguland. Hoe het zij , vooraf merken wij 
aan, dat men het floris als eene fchending van het recht 
httü toegefchreeven , om een oorzaak voor het beraamd ont- 
werp te vinden ; en dat zijn dood bijna de tenige vrugt van 
dat ongelukkig verbond geweekt is. 

Men vind den inhoud daar van geheel in mieris, Char- 
terboek\ L [>eei , bl. 563 , t\\ bij verkorting In de Vaderland' 
fche Hiflorie^ 111. Deel, bl. 61, enz. Doch in dat uiitrekzsl 
zijn merkelijke misflagen. Daar in word gezegd, dat floris 
ah Leenman van het Duitfehe Rijk, tegen den Ketting vaji 
ï>uinchland geheei geéne vijandfekap pleegen «egt; waarom 
kif ''er zig ook niet toe verbinden wilde» Voor eerst zijn 
decze woorden: Leenman des Duit fchen Rijks ^ cenc vermeer^ 
dcriiig, die ia een uiitrekzel geen plaats behoorde te beub^n , 

R 4 * m 



Digitized by 



Google 



8(&|- PLORIS Dl V. 



en vooral hier 'niet , daar nit het verbood zelve hli}ken zd , 
dat FLoais geen Leenman van het Duitfcke Rijk wasm Oe 
Schrijver van dat uittrekzei had zeker het oog op deeze woor- 
den' van het verbond §. 3. Item il eft accordé que nams som- 
mes Ttmjs DE FiiR£ GU£RB£S, a fit requefic^ a fes mnnemii 
aliiés au Roij d'Angi^cerre.» & fpeciaiement è ceux qui ant 
recu de deniers contre Ie diü Roij de Fr^nce, sxcEPTé le 
20T D'ALLEiiANGE : dat is; ,, voorts is overeeDgekoomeo , 
^y dat wij 9 daar toe verzogt, gehouden zijn den oorlog te yoe* 
,, r^ff/ tegen alle zijne ^filips) vijanden, Bondgeaoote» des 
,; Konings van Engeland^ en inzonderheid tegen de zolkeo, 
,, die geld genooceu hadden (van bduard) tegen den Konbg 
„ van Frankrijk , uitgezonden den Koning van Düitsehiand*' 
Keizer ADOLr was een van die geenen/dte geld trokken vaa 
Engeland* Oeeze zoude nurs» des vermaand zijnde,' beoo^ 
logen, * alleen uitgezonderd adol7« Maar zo het gebeurde, 
dat AOOLF piLip» beoorloogde of aanviel , dan zon flobis 
FiLiPs te hulpe komen , zo wel tegen adolFi als tegeD ande* 
jen. Maar dewijl de Trakcaacen moeten verklaard worden, 
volgens de eigen kracht en betekenis der woorden i zal ik we* 
derom het oorfpronkelijke met de verualing, uit §. 2. hier ter 
uederfteilen. Si ie di& Roij de France affailhit Ie Roijaume 
(TAUemange , en ce cas tant feulement nous pourrions ai/der 
Ie Roij d'*AllemangeJ8 defendre fon Roijaume^ & fi k Rtij 
d*Allemange voullott ajfaillir li Roij ou Ie Roijaume de France 
en ce cas nous sommes tbncs comme homme du diB Roij a 
defendre lui & fon Roijaume a fes gages ^ d. I. : „ Indien de 
^, Kuuing van Frankrijk bet Duitjche '^\\\i aantastten, in dit 
„ geval alleen 9 zou floris deu Koning wstn Duitschland mo' 
„ gen balpen : maar zo die den Koning van Frankrijk ^ of 
„deszelfs Rijk wilde aantasten, in dat geval zou floris ge* 
f, houden zijn, als Leenman d^s Franfchcn Konings, hem en 
,• ziju Rijk te verdedigen , op deszelfs kosten ** Hier olt 
blijkt wel de eerbied van floris voor het Rijk en deszelfs 
opperhooft, maar ook teffcns zijne onaf banklijkheid. De te* 
genllelling, van mogen en moeten oï gehouden zijn, is hier 
befliafendei en beeft geene verdere verklaaring nodig. Voe^ 



bier 



Digitizéd by 



Google 



FLORIS M V* 



i5y 



hier blj/dac floris» $. 4. uitdrukkelijk zegt; „ Wij zolleit 
^ van- nu af aau niet vermogen eenige gewtpendt Dysffchers ia 
9, oQ^ IjLüd ie ontvangen » noch het zij gevvapend of ongewi. 
,9 pend 9 door ons Land laaten trekken , of uit onze havens 
,y laaten varen | naar Enge/and, of naar eenig ander Land van 
„ *s Konings vijanden , enz/* 

Hec bovengemelde Leenmanfchap van Frankrijk CcMlnt al- 
leen uitgedagt te zijn, om PLt>ais in (iaat te Hellen, zonder 
krenking van zijnen eerbied voor den Koning van Duitschiand^ 
viUPS tegen ^aooLT te kunnen helpen, ais het geval zonde 
daar zijn. Mftar dit ware Immers hoogst belachUJk» fadies 
71^818 waarlijk een Leenman van *t Duitfekt Rijk geweest 
ware? ' 

De dagtefcenlBjT, onder den brief of het verdrag. Is gefteld t 
lAêndij apres TiizoPBAjirB : ,1 na den 6 Januari|, ,van het Jaar 
1295. Eenigen hebben daar voor genomen, den 10 Januari] > 
van het Jaar 1295; anderen den 9 Januari;, van het Jaar lapd. 
In denbriêf zei ven fpreeken geen andere dan ifo/Asni/^ri, die bet - 
Jaar met den 1 Januari] aanvingen; en -dus zou bet dan zijn 
den 10 Januanj, van het Jaar 1295. • Maar dit Is niet moog« 
lijk. De jongilc nederlaag der Ramingen ^ in Zêêiand^ is 
voorgevallen, op Simon en Judas Avgnd, den 27 Oéiober, 
van het Jaar 1295; en federt Is PLoais naar Frankrijk yeu 
troikken , alwaar hij dlr verdrag aanging : want acius stou 
zegt: 

Récki corftiike hier. na 
Foor de Graave ais ik verfiot 
Toien CMnc se Parijs^ enz. » 

Dit vifW dan zeggen,' terf!óhd na den flag. Dos heeft bij dèn' 
winter van het Jaar 1395 v^Farijs doorgebragt ; en op den.9 Ja^ 
nuarij , in hec Jaar 1296 (toot of tekende hij het berugte verdrag. 
Of dit den lo of 9 van die maand gefchled zij, dit zij hier :^a& 
genoeg. Ook is het» zo als reeds gezegd Is, bekend, dat de 
zamenfpanning, om FLoais te vangen, in £iiff^i/ gefmeed, 
en aldaar verirou^d was aan Heere jan vaiv k0IX, die kort 
ur voorcn d^rWaards gezonden was ^opi-eenigezaakeu, ^^ 
' R 5 land 



Digitized by 



Google 



^66 FLORIS M* V. 

faad beueffende» ce verrigren. Oeeze Heer jah vaw kuii 
was, volgens zijnen eigen eeci, gedaan den 31 Maart, 10 het 
Jaar IB909 zo wel als zijn zoon Hendrik, een Leenman vaa 
.Graave floris, welken bij toen onzen lieven Heer noemdei 
en maakte zig dus fchuldig aan verfoeilijken meineed; hebbeo* 
de bij zelve, te Bergen op den Zoom^ in de vergadering der 
^loekverwancen , gezwooren, dat hij hun zou doen hebbes 
<len bijftand des Hertogs van Braband. des Graaveo fti 
yioMudereny eo des Koniogs van Engeland. Ook verzekerde 
bij bun , dax jan dit nooit op buu verhaalen zou. Waar uit 
Aen klaarftea blijkt, wai fiaac bij op het woord van Koning 
soUAftD maakte. 

De voomaamden, aan welke kuik dien gevloekceo aanOig 
«becRMiwche , waren ouaro vav fuu£N , ju&man vah 
woEÉDfiH en oTSBcaT VAM AM>T£X,; bij welke naderbtod 
kwamen: jam van h&U8<>xn, jan vau teilihgen, jak via 
RfiiïxssK, wou<HBBT VAN BoRssfcLEN , en meer anderen. 16S% 
badden *er eenigeo ia Holland kennis vao; zo dat het bijot 
voor nieoumd der grooten een geheim was « dan alleen voor 
FLOiia* ]aa van rin essb openbaarde het zelve aan zet xij- 
eer kn^^pen; en, echter, bleef de zaak verhoolen* De vassr 
^ezwooieaeii verzouoeti eeuen nieuwen twi>t, en nodigden 
ytoRis ie Utrecht te komeo, om dien te beflis&n. Hij ver* 
fchoflp aldaar» en deed, zo als men ligc vermoed, eeoe ui(- 
ipraak naar ieders genoegen. Het geld, dat de een aan den 
anderen moest uitkeeren» betaalde bij, edelmoedig, uit zijne 
eigen beurs, en onthaalde hun allen ter maalifjd; zijne vouvr* 
loosde verraders, amstrl en woerdrn, zaceo aan zijne zijde. 
Het gantfche Hof, segt iff:Lia., waa .vrolijk» om dat het etn 
hoogey dat 1», heilige avond was; te weten, de dag voot St, 
'J^ff* op wélfccn, in dien tijd, vede vreugde bedreeveo werd. 
Na den inaaltijd begaf zich de Graaf een weinig ter rusL In* 
middels reedeA alle de vemderA naar buiten, uitgenomen au* 
«TEL-, die den Graaf wekte, onder voorwendzel dat bet fcboon 
•weder was ca op de vogeljacbt ce gaaq, het gewoon vermsak 
van FLORJs. De al .ce ligc vertrouwende Graaf, (maar 
wie denkc op fcheimHukken, die 'er zelf niec van zwanger 
flaacf ) beifsl wijn xe l»r,eDg«n , en zeide coc ab^txl : £er vij 



Digitized by 



Google 



ÜM • I 1 ■! T ï 1f 1T 



uif rijden , - füM- gif nog eerst Sf. Oeereeminne befehcid 
^9en* f^ekeiKi i$ heit, dar oIM, eeuwen agter een, ter eere 
v«a *T. ciÉRTRüib , «o wtl iH IXuitschiand als in HoUandr^ 
pltgt te drinken. Ook was die een dronk Tan vriendfchs^p. 
Als zodanfg eiJChte ytOHW, uli den flaap omwaakcnde, tot 
verfrlsféhliig , een glas wijn, dronk « waarfchijnnjk.een matlj 
gei) teug, en bracht ze amstsi. toe, die bet fcüielijk uï^ 
dronk , brandende van begeene om den Graaf in handen Ki}- 
oer medgezelien te lêvefen. Vervolgens reed de Graaf, mee 
een klein gevolg , naar buiten ^ bij zig hebbende rijneU 
Neef, '^en j'ongen Gnraf van Henegouwen ^ die naderhand 
Stadhouder van Holiand wierd, en Heer oerrard van 
voonir« (bbooDZoon van wolperd van borssslen, tegen 
wien hij zig, ten opzigte van Graaf jan, manlijk verzette. 
HERMAJt viH WOERDEN waf de cerftc , die dit rampzalig to- 
neel opende; 'sGraaven paard Wj den toom grijpende, zeide 
hij: Uwe hooge fprohgen zijn gedaan^ Heer l gij zijt onZ9 
gevangene^ Fxoris, ziende dat het ernst was, fchpon hij 
het eerst voor fpel hieW, greep naar zijn zwaard; viLzsiv 
deed hec inageHjks , dreigende den Gn»ve, zo bij zig niet 
(Hl hield , den kop te zullen klooven. Een der dienaaren van 
den jongen Graave van Henegouwen (lelde zig te weer, om 
f LORig bijftand te bieden ; maar Wj werd op het oogenbllk 
vermoord. De jonge Graaf^u de Heer van voorns ont. 
(flapten hunne handen, tot verwondering van ieder, dat de 
zamenjrwcerders daar op niet verdagt geweest waren. Ter- 
ftond bragten deèzc de tijding te Uirecht. De verraden, 
FiX>Ri8 gebonden hebbende, voerden hem nm het Muider 
S/of. Arkel bragt de twee ontviugten op zijn Slot in vei- 
ligheid, en van daar naar Dordrecht. Ftlip» vaw wassb- 
NAAR, verftaan hebbende dat de Graaf gevwrgen wts, bralc 
het Graaflljk Zegel aan ftnkkcn, op dat 'er geen miiteulk v* 
gemaakt' zóade worden. De maare, als een blixe^, door 
het ganifche Land vliegende , bragt het volk alomme op de 
been, om den Graaf te ontzetten. .Die van Haarlem en 
j<mflel{/am begaven zig, met vaartuigen, naar 1m Muidér 
Slot:, doch de 'geweldenaars van den Graave deedett hem eeo 
lirLf fxrhrij-ven , waar in hij veititafdi-, zig wei acbavioden^ 



Digitized by 



Google 



«M PtÖRR ét V; 



o beval kea , ntar hub te ketimi. Ligt vermoedde men óm% 
dit fcbrifven hem was afgedwoogeo ; dos werdeo de vemden 
lenoodzaakt met den Graaf zlg elders te begeeveo. Zij zec« 
ten Hem te paard, bonden » met een koord, ziine voeten on* 
der den built van het paard, en een handfcboe voorden mond, 
om het fchreenwen te beletten. Aldos verhaalt bet mbus 
aroKCt welke xegt» dit te hebben van ooggetuigen. Miec 
irerre van Naardtn ontmoetten zij eenig volk in het koom; 
viLZisH reed voor uit« en vraagde, wat zij zoguut Hec 
antwoord was : iien Graaf, To^n zwenkte tslzzh zijn 
paard, en meende met zijn zwaard vi^oais le'dooden; doch 
ée^t den (hg ontwijkende, zocht, met zijn paard, over 
ceoe floot te Ipringen, maar vii;l *er midden in. Veuen 
toen van bet paard gefprongen, maakte den Graaf af met 
vijf wonden, volgens anderen ^et twetÖDtwuüg. Dus wa& 
FLOBis vermoord, eer die van Naarden ter zijner reading 
konden toefckieten. Inmiddels wu vtLzzHs paard hem ont- 
lopen ; doch hij redde zlg, zo wel als alle de anderen, net 
de vlngt, bedienende zig van het paard van e^en zijner die* 
naaren. Die van Naarden greepen tilzins dienaar, dien 
zij deeden rabraakcn. Qok haaiden zij het Lijk des vermoor* 
d«n Giaafs uit het wat^. Het werd van daar nagr Aikmaat 
gevoerd, tldaar ^ebaizemd, en. vervolgens te Rkijmsburgm 
aarde be(leid,:na dat alvorens zijne ingewanden, in de gemel* 
de Stad., bi^aaven waren. 

Zonderling is het , dat men bij de Schrijvers van een zul: alt 
deeze^ én eenen fterfdag zo naanwkeurig verhaald, oog co 
veel verfchil vindt. '$ fif^oensdagt daar na, dat is, z^ il* 
KEMAU, den a8 Junij, van het Jaar^iapd, waarop de f^ra^f 
den geest gaf. Vossiu9 zegt, volgens de r^te ulidrukkiog 
van zijnen vertaaler; den 26 Junij; bzka en andere, den 37 
Jimij; het Gondfeke Ckrênijkjê^ heeft 'dat de Graaf verflageo 
Is op. .S/^, PiêUr en Paalut, avond ^ dat is, den a8 }umj$ 
doch in 'de Reformatie van j. Lz Loire wprd klaar beweezeo, 
dat het gefchied is op .den a8 der meergemelde maand Jimlj. 
In de befcflirijvlng w Alkmaar , door a. vam zuzLUiBeftOi 
U ingevoegd een andere en laatere afbeelding van dien 'zalfden 
kist» welken bqomzamp naar het leven gecekend beeft, met bet 



Digitized by 



Google 



FLORIS tt V. 94§ 



ineevntde oprchrift; dc»ch den dtg bepuleode, niet gelijk lk 

i.oH<i . op den a8 , maar op den 97 Juoij. De redenen vmi 

X.B LON& zijn deexe: », Want, (zege hij), volgena hec ver. 

btal VU'M. STOKft^ L. VAN viLtHEM, de CMVdT/^Atf CAre- 

if^'i, enz. werd hii op St> Jsn$ avênd in den zomer, dn 

is den 93 Junli gevaagen, en vijf dagen daar na op Su Piê' 

•tér en Paitttts avond vermoord , zijnde den s3 Juni). Zo 

éÊt }. OYRBRAïros vaU LBiosir deezen moord op den 37, en 

ook BSKa , een dèg te vroeg ftellen , vermidi dit Feestdag 

alcifd op den 29 kom r.^ Hier op gaac iiij dus voort. Noch 

meet «ben ik verivoDdert , dac ia het BatavU Sscra gezegc 

verd: van dieneif Graaf ttORU Jlaat hef y eigende Oangeie* 

kend^ im het doodheek van St. Piêien Kerk te ütreckt^ 

0p den s8< Matj ^ in ket Jaar M,g6^ is gedeed den Deer» 

iachtigen Graaf i dan dit kslh niet anders zijn, dan een fovt 

•irau den Schr^ver of drnkker. Het liewijst das ia Loiro^a 

gezegde , dat f loris deo 93 geraageo , en s <2«gcii 

•daat irt, dat Is den i8. op S/. Fitter en Paulm avond^ 

vermoord is. Doch hier heeft hij stokr niet wd ingezien; 

v^ant deeze zegt, niet den vijfden dag daar fia, maar bepaal 

delijk regt op- den vljfieti dag van sijn gevangenis, en dos 

bepaaldelijk den a?. W^nt, hij werd gevtngen den 23, 

ztjnde in dat Jaar^ natnrdag^ en dna weensdag, den .27 » de 

vijfde dag Dit word nader bevestigd uit den txrief van lorf 

-vaif XLBRP , Heer van Arkel^ aan deo Koning' van Engeland^ 

te vi|iden in* mirris. CharUrkoek; daar in wond .de laatfle 

dag van florih leven genoemd quarta fertarnm , dat i§ 

woensdag ^ zijnde den 27. £u betkoeft men wel te twijffden, 

dat LORi" VAN RLBRF, die, ia.QiMm óet Edelen en vatfaHeR 

van Meiiandt den Koning den gepjeegden moord bekend 

naakte, den neti^ dag geweecen heeft? 

. Vloris DB vijFDR was «ijzig. en groot vao; petfoon;. van 

•en (bhoone en deftige geflaite; weU^wcefcend, aaigenaam.eo 

vsienddljk van taai ; dapper en kundig In zaakeo van oorlof; 

^een groot l^emianaar van de vogdjacht* en gpuusdi niet af* 

keerig van de vrouwen* Ten opzigte van de Landzaaten wat 

^hij een groot voorftander Van r^ en geregcigheid, en tef- 

ffn$ een vijsnd van die ^d^idsolüdagy waai^in da Sdeten 



Digitized by 



Google 



^« FLORIS De r. 



van dieo tijd zig .«eer te buiten gmgen ; verbeeldende zij 
zfg, dtt de weteen alleen gemaakt warefl voor den geiaee- 
ncn man« Dan,, boe fchoon deefze deugden in bem uitblon- 
ken, ztj werden bezwalkt, door een dartel 'en weiiustig le- 
ven. Men weet, uit zekere betickten, ,dat hij In ovegt ge* 
teeld. heeft eenen zoon , di&k genaamd » bij satharima 
vAn ; TEiLiNGSv , dochter van Heer willsm van t£i* 

Xll^GKK, en GSRARDA of GEBRTRUl VAV WOKftPBH^ dock* 

te^ van iibrican van wobbdrjv» een'e aieer fcboone vroaw' 
Zi] was eerst de vrouw van Aj.BEitT va^bt vopBN,,en d^ar 
Da van wolfbrt vav bqrmrlen» met wien zi] te De/fi 
werd omgebragt. Bebaiven óetze bad ti] ^og een baKsard 
isoon, wiTTR VAN. HAAMSTfDE geoaaoKi; een man,^dlezig 
paderband zeer vermaard .heeft genlaaku .Dpcb, onder alle 
ftijoe macceafeny werd me»t vAn bem.bemHid» laABXJLU» 
dochter van |an d£N Vil, iieer van He^^iffin^ welke bij» 
tegen den wil van haaren ^der, op zijn Lu$ibiiis de FogeL 
JMfjgi biüterf Haarlem y all zijne bijzit bield. Deeae, zegt 
men, wilde fjugrü aan .oeraro van vblzen,* met gewdé 
teo huwelijk opdringen; iloch dat die volteidig weigerde, 
ais een Kdeiman, 'sGxaaven hoer te uoi|w^« Hier |Uic zou 
jiadechaad ontdaan zou , dat floru de rhuimouw vpn vzl- 
•Z£N, na bem buitenslands gezonden vt hel^beo^ uit wnak 
daar over» op haar Slot Kronenburg ^ £Oude verkiii^ht iieb- 
ben. Doch deeze gebeurtenia » en de dtar nit gevolgde haat 
van VAN VEUBN tegen den Graaf, is reedt ten oveorloede, 
door vetfcbéden Schrijvers, met bondige ledenen wederk^ii 
en aangetoond, dat dit een blode verdiebuel is, of leu nio- 
He zonder grond opgenuaki uit eene verkeerde lezuïg fsa 
aiBLta m-ocb; Men zie hier over scHRivaaius, en aodeica. 
Maar laaten wij nu onderzoeken de bijzopdere. feedenoi na 
^en taat der Edelen tegen Graaf flobu. De eerOe ledeo, 
en de voorname gfoad van'den gefmeeden aanhang, waa, iMi 
bovengemelde verbond, 'door flokxs met f&lips, Koning vtf 
frankrijk , aangegaan. Zij befohuldlgden hem , dat hij diir 
mede het Land aan Frankrijk verkogt lAd^ Maar die 
was een bloot voorwendzél , om aan hwi gedr«g eea fchiji 
van leebt cei;eeveBS wancde Edelen van B$lümd^ die« ^ 



Digitized by 



Google 



FLoms »i V. ^t 



Derklijken genie» daar bi} waren tegenwoordig geweest, en 
die selve dat verbond ondertekend hadden, recbtvaardigdenT. 
hem genoeg. Zïjne groocfte vijanden, en de aanleggers vaib 
die fcbenddatd , ba Jden daarenboven ieder kunne bijzondci^ 
redenen van misnoegen. Floris, dien wij zo even fcbet^len 
als een handhaver van het recht, zonder iunzien des perfoons» 
bid, binnen Leiden^ zekeren pif. Neef van VAir vsl.ev , 
om liegaaneiï manflag, doen onthoofden; en dit was de bron 
van zijnen baat, en niet het verkrachten van zijne vronw. 
Gysbert'van AMSTEL had, verfcheiden 'Jaaren , in 'sGraaven 
gevangenis doorgebragt ; zijne goederen waren verbeurd vcr« 
kiaard en weg gcfcbonken. En of fchoon floais hem» zo wel 
als HBRMAN VAN wosRDSM , die mede gebannen was, en zij- 
ne goederen verbeurd had , naderhand in hunne eer en goede* 
ren berdeld , en meerde^ gunde en liefde betoond had , dan si) 
verdienden , was daar door wei hun openbaare haat , maar niec 
hun geheime wrok ter neder gelegd. Wat aangaat eene nog 
méér algemeene oorza^ , namelijk het verheffen van veertig 
huisiieden tot den Adelftand) deeze was mede niets meer dan' 
een louter verdichizel. Wel is waar dat floris , In het Jaar 
1290, twaalf Ridders van St. ^oris geflagen had; maar het ia 
tevens waar, dat het geene boeren, maar Edellieden waren» 
en onder .deeze zelfs o^sbregt vaït am^il» een zijner 
irouwloosfte verraderen. De gevolgen van deézen aiFTchuwelij* ' 
ken moord , en het lot der mbordenaaren , zullen wij melden 
op het Ar f. jan 'de I, Graaf van Holland. Hier me* 
de befluiten wij het Artikel van floris d^n V, den laatften' 
van dien naam onder de Graaven van Holland^ ten flot *er 
nog bijvoegende deeze digtregelen van LANCSirotK. 

Daar traSichhid^ dartele min^ en zugt tot hooger fiaat^ 

Regeeren in het kart der Vorften van de Landen , 

^taan zij g^ftaag ten doel voor oproer en verraad; 

Dan valt hun kroon van U hoofd^ dan gaat hun roem tefchanden^ 



« 



Digitized by 



Google 



y 2 FLOHIS^ DE V. 



I FLOftUI Konittgs telgl te dairtel üUg^fpat ; 
Ten fpiji des adeUomt , doe hebt gij ondervonden / 
Want^ na ge op het Muider Slot^ yêel fmandi gleden had^ 
Doorfiak u viLZUrs wrsak met tweeëntwintig wonden^ 



Zie alle de HoÜandfche Chronijktn van 
de tijden der Gruveo» eoz» 



Flokis» biigenaamd db zva&ts, broeder van oirc mt 
VI» Graave van lloiland. Hoe bij zig tegen gemelden zijnen 
broeder gedragen hebbe, om mede aan het bewind te koo- 
men; boe zijne aanflagen odtdekt wierden; hoe hij zig rot de 
Weitfriezen begaf, de Siad Alkmaar verbrandde , en Kennt- 
nerland verwoestte, doch eindelijk met zijnen broeder ver- 
zoendei hoe bij werd aaogezogt tot het huwelijk met de Nigc 
^n Graave hbrmav van kuik , Utrecht innam , en da^r na 
in of bij Ahftede vermoord werd: dk allea is reeds vermeld 
op het Art* dirk nx VIL 

Floris van hollakd, oom van Graave iloris den V, en 
geduorende» deszeifs minderjaartgheid voogd van Rolland^ i^ 
ais op FLORIS jauEN V gezegd is* Hij Was de zoon van Gnsve 
TLORis D£N IV, en dus de broeder van Graave WilUm. In 
z)jn bedier ovetZeeiand gedroeg hij zig /in allen deele, zeer 
prijzenswaardig ; gaf aan die Provintie verfcheiden wetten en 
ordonnantien, die nog onderhouden worden; hij werd , zo als 
boven gezegd is, in een Tournoifpel, in bet Jaar 1258, do* 
delijk gewond , en flierf den 7 April van dat Jaar* 

pLoais» die ten. tijde van denBisfchop balpuxnus obv II» 
het fiurggraaflchap van Koever den bekleedde» was, door OT- 
To , Graaf van Gelder , of, zo als smmius zegf, door eigca 
gierigheid, aangezet om de Kooplieden» die goederen en Ie 
vènsmiddelen uit friesland naar *t GraaiTchap Benthen en 
elders vervoerden » met onmatige tollen te bezwaaren» En dssf 
hij des Gnuiven van Benthem en ook des fiisfchops broeder 
yi'Uf doch deeze zo min als anderea ontz^» ontftond dur 

«it 



Digitizedby Google ! 



FLORIS, FLORISZOON, (ADRIAAN) eos. d/s 

uit wel baast een oorlog ooder han. De Bisfcbop deed hem 
vennaanen en be(lnffen;.maaf hier mede dreef h]j zo isng den 
lpoc,*tot dat BALDUiNUs zijnen broeder Jn den ban deed; *c 
wdk even weinig uicwerltte. Dus voerde de Bisfchop een 
wit^g Leger voor *t Slot. en beftormde het zo geweldig, dat 
bij en zijn fchooozoon zig genoodzaakt vonden, het uu den 
Biifdiop over te geeven*. Tot Kastelein, van Kiuvtrdên werd 
daar m aaogeOeld» een U^Uandieh Ridder, gtselbert pot- 
XTV genaamd. 

Deeze FLOiia bad den toenum van vervsvburo, en wasg^ 
nouwd met de moeder van de gebroeders auoolphcjs en vou 
X&EII8, wier vader mede budolp genaamd was . die, In naam 
TAQ zijnet ottdften ftiefzoon , Slotvoogd van Koeverden was. 

ZieBBKA; Oudhedin van Gnnit^em^ 
\L 5ap en 530. 



Flouszoov» C^<^'A^) ^vo» -Wikomêi lie adbxaav 
M VI. 

FlORIS van BLAlfKl»tEIH> BlsfchOp VStt t^fêckt^ zlt 
BLAlVKBliHXXtf. (PLOBIS) 

Floris vaitpallavd; 2ie palland* (PLoars van) 
Florib var uohtmorbncy; zie montmorbncv. (pLosn) 
Flor» van wfeVEtiNiCHOvtN, Bisfchop van ütf€i:ht^ zla 

fPBVBLlNKUOVBlt. C FLORiS VAN) 

Floris vam yssBLstsiN; 2!e tssKtsTsm. ( i^loris van) 
Floris, obii vam wtNOAARUtf; zie ó«sl van wnrOAAA* 

mSN. (PLORIS) . 

Flobxssr, (fiRTÉR) eA mAn, die verdiende beter gekend 

te worden, dad wij to dam zijn hem ie leeten kennen. Hi| 

XY. »«au I was 



Digitized 



'dby Google 



274 FLOFLISZE. (PIETER) 

was een van die weinigen, die niet door geboorte, maar enkel 
door zijne verdienden zig eenen naam gemaakt beeft. Dui 
zijn het alleen zijne daden, d(e wij kunnen verliaalen. 

Floriszx of FLORiszooH belUlOTiwen wij dtn eerst inde 
!ioedanigheid van Schout bij Nacht, ten dienüe deezer Lao- 
den, !tt óïe benarde tijden, toen neo heiden, alt uit het dof, 
zag ten voorfcfaijn komen , en Ae de aanzienfijke posien , w^ 
Ice zij bekfeedden, niet verichnldigd wtreo aam hoDneii AdeN 
dom, maar alleen aan ware'verdienftai , waar doof zij da 
Adeldom aan hrm Gedacht fchonfeeo. 

De oorlog, ttnfchen A^Bngdfehen en Hêlkméêri^ fai het Jav 
1651 , zo ongdukkfg aangevangen als ontrouw oj^ den hala der 
Vederlanien gefchovtn , had eenen bloed! gen efi aeer nadei. 
ligen voortgang en efaide. Dé Engelfehen vochten, volgeoi 
liunne gewoone trotschhefd , om het recht van de Zee; en 
de Nedetianders^ volgen* bttife aangeboorene dapperheid, 
om de vrije vaart op dezelve. Op den laatften Fehmar/J vao 
dat Jaap, en de twee volgende dagen gebeurde de vermaarde 
Zeeflag , bij ?(frt!and^ tosfcheii nOMP en BLiAKt , waar via 
de omüandigheden op het Art. tkobip vermeld füMea 
worden. . Hier zeggen wij alleen , dat fietsa florisze, ia 
dien flag, een gecuimen tijd, in een bloedig gevegt was, tegea 
zes Engelfcke Schepen ; waar van Tkomp hem ontzette. De 
belooning, welke bij, van de Staaten, voor zijne betooode 
trouw en dapperheid g^oot, befiond in een gefi^enk na 
I aio- guldens. 

, In het volgende Jaar was hij tegenwoordig in den Scfheeplbijd 
bij Kaiwijkf die tbomp het leven kostte. Flousze had dtf 
bij de achterhoede. Hem eii den Vice-Admiraalen dk winien 
de RUITER gelukte ^i , eene zeer aanzienlijke Vloot Koop* 
vaardijfcl^epen In en uk de havens van het Vaderland te gelei- 
den."^ Voor deezen en andere dienflen, aan zijn Vaderland be* 
weezen, werd hij, in het Jaar i6;3, door de Admiraliteit 
van het Noorderkwartier^ ^ verbeeven tot den lang van Vice* 
Admiraal. In deeze waardigheid werd bij, ia het Jar 16^ $ 
benevens den Luitenant Admiraal obdaic , en den Vice -Adsü* 
faal üt RuitER, met een Vloot van veertig Schepen, naarde 
Oosiiree gezonden» öm Danttig, Indln bec wenl aangettitf 



Digitized by 



Google 



PIETER FLORISJÏE. ^75 



te bevdJigen» en deo Koophandel op de Zomi te befchermen; 
't welk onze vqrmaarde Zeehelden ook gelukce. 

Den i8 van 'de maand O^ober, In hec Jaar 16^8 , liep dë 
Vice- Admiraal iLomisza» met de HoUanéJche Vloot» in Zee; 
doch^liet, op dien togt, }n den Zeefl«g, tegen de Zweedem 
dapper ftrijdende, nevens zijnen Kapitein en 36Macroozen, het 
leeven. Zijn lijk werd» mee dat vaa den Vice -Admiraal nn 
wrrTS » waar aan de Koning van Zweedên alle eer deed bewi]. 
zen, naar Holtand gevoerd; dat van piet» rLoaiszs» met 
veele ftaatfie te Hoérn eer aarde beftdd» en, door ^sLanda 
StaatcD» etn zijoe evfgenaamen een gefehenk toegelegd, van 
3000 giildeni, om daar voor een Grafttede van marmer» of 
ander gedenkteken opterigten* Men ziet het nog heden, ia 
4Üe Groote Kerk te Hoom , waar in zijn (loffelijk overfchot» 
een Jaar na zijn overlijden» geplaatst werd. Men leest daar 
u»p de volgende regels. 



PIETER FLORISZOON. 

Die ais een Held^ den Brit^ den Portugeesch^ den Zweéd$ 
Veor Brit land ^ Portugal^ en in de Zond hefireedti , . 

Die Kpppenhaven hielp ontzetten ^ door zijn kiel. 
Rust hiery de Hemel is de haven van zijn ziel. 

GeftflUJtesi en geCorvcndtn 8 November, In het Jaar i^g. 
*iMiiia afbeelding 0uit, opmeer dan ééne wijze, In prent nk» 

Zie Leven van noMBS db suitvr; 4er Neden 
iandfehe Zeehelden i Eifime van Mnhhuta 
nen, enz* 



FLUasv» ook wd fluijziv genaamd, voonijds een vefi 
anard boadi, tnsfchen Medenêük en Staveren ^ waar in' de 
Friefche VorileD htid Lusthof haddem Anderen pfaatzen het » 
«eimeer rechr , in ^rihlónd^ Landisbarta iïr teö Oosten van da 
Said Hindeh^pen^ Door eeae gamsch balliPgeWoanÉ zomeiw 



Digitized by 



Google 



17< FLÜSEN • FOCHTELE » FOCKEMA , coz: 

hicce geraakte dit bosch in brand ; den ^rond zeer zwavel, en 
Veenagtig zijnde, werd het geheel en al verteerd, en veran* 
derd in een klein Meertje. In het Jaar 570 ontftond *er eea 
geweldig onweder, dat drie dagen en drie nagten aan hield. 
Het Lusthuis Flufen wer^ daar door zodanig met grondflagen 
en al weggefpoeld, dat men de plaats niet meer kent daar het 
gellaan heeft* Het eertijds kleine Meertje verzwolg hier door 
verfcheiden Landen » en kreeg eene merkelijke uitgebrddheid. 
Het draagt nog heden den naam de Fluijfen , ftrekkende een 
Oosten van Galama'dam tot aan het Heegermeir, 

\ Vaw der hou vb, Handv. Chronijk ^ fol. 

228. WIBSIMIUS9 Chronijk van Frieu 
landy fol. 47* 



FocHTELEt een der 10 Dorpen van de Friefché GnwexA\ 
SnlUngyferfoQtttinde ^ een half uur gaans Zuidoosrwaard vsn 
Qw$erwoldê^ waar mede het b het Kerklijke gecombineerd 
is ; gelijk ook het Dorp Ap^tlfehe. Fochttk heeft 14 fiem« 
men. Na bij dit Dorp ziet men eene der zeldzaamhedeo der 
natuur, namelijk een aflopend watertje, de Fogelrijd gasAxm^^ 
uit de Veenen ontfpringende, het welk, onder den grond dui* 
kende, op eenen aflfond van 100 roeden, in de Emnre^ we" 
der ten voorlcUjo komu 

Zie BAGBUKB, A. bL la;^. 



FocKEMA, een AdeÜjK Slot of Huis* in de Friejche Grie 
'tini{ Menaldumadéet ^ onder het Kwartier vin fFesterg^. 

WmsBMius. 



'^ Focxo LUDioioit, was, omtrent het Jaar 8ip, P^efêMi 
tam JFrieÜMtid^ co de twe^ pp de lijst derzelven. Van aj* 
de vertkhdogen vind men wehiige bijzonderheden aangete* 
kend, als dat, ond« zijn beftier, te Dêktum bet Kloofter vib 

10. 



Digitized by 



Google 



" ' POELKE. tji 

BONiFACius gefticht werd, Hei zelve werd eerst bewoont» 
door' Reguliere Kannnniken, eo daar na door die van de Pre- 
monftranUf orde. 

WiNSEMlüi , Ckr$nijk itan Ftie%lan4^ 
fbl. ro5. 



FosLSS was de vrouw van occo , llichteres van eenige Kloos- 
ters in Gronitigerland; als dkc van Dijkhuizen^ in het Jtar 
'1378 ; van de Abidfjen van T$lê en Meerhuizen^ onder Aurik. 
Kogtbans heeft ttj daar door niet verdiend, in deo'tailg der 
Heiligen . gèplaatsc te worden ; boewei geoielde Oich tin- 
gen « In die tijden, ala een bijzonder werlt van heiligheid wer- 
den aangezien. U. ebkmiüi verhaalt van haar, dat zi) haaren 
zoon KXNO tot het pleegen vanille feiteii)l[ heden aanfpoorde» 
Kbno had tweeedele jongelingen, sonder dat men weet om wat 
reden, in hunne Kafteelen belegerd, en tot de overgave ge- 
noodzaakt. Volgens gemaakt verdrag, bij de overgave , roog* 
ten die jonge Edellieden gedood , noch in een vullen kerker 
gefmeeten worden; dit laatde gefchledde evenwel. Foblkk, 
die de ÜeuteU daar van bewaarde, liet hun daar m bijna van 
ongemak vergaan. Doch haare wreedheid war daar mede nog 
niet verzadigt. Want,, fchoon deeze twee ongelukkigen haar 
zeer na in' den bloede beftondén^ beiloot zrj hnn van honger 
te doen vergaan; Om verzekerd te zijn, dat bun, langs den 
eenen of anderen weg, niets werd toegevoegd, zorgde zl) 
naanwkeurig voor alies» nacht eujJag. De jongelingen , raa- 
zende van honger, aten eftrst hunne kleederen, en daar na 
hunne eigen voiUgheid; die den woedenden honger niet ftillen- 
de, tastten ze hunne Ledematen aan. Dit trof kkno , die zo 
overgegecven boósaartig- niet was als zijne moeder ; doch zij 
had hun in hme magt^r Haat gruwzaam beftaan ging nog ve^ 
der dan deei&r boosaardgheld. Zi} had ééne dochter occa , 
welke zij, na den dood van haaien man, had doen in 'c I?a« 
welijk treeden met eenen Lin'iTns doinuma. Ti^^tA occa 
evenaarde Met alleen haare moeder in wreedheid, maar fpatte 
daarenboven uit in allerhapde onknischhcid , zonder niar ro«n, 
of kwaade faaai ce viaagen; boe meer rij vermaand werd , hoe 

S 3 2>i 



Digitized by 



Google 



•7t FQEUOb 

tii dtrider oitfpam. Lvnrpi wm verlegen hoe zig te ge- 
dittges omtrent dit oveifpellig wijf, welk hij , fcfaoon zQ 
bem oodruglijk hoonde, om hure boosheid moest onczien. 
om dftc xlj de minfte forsheid Aiec «gewroken zon gelnarem 
tebben. Ten iaacde verfloiu hij zig, de moeder dttr over 
aantefpreeken. Zij, die den geüen aan haarer dochter kende, 
tn zelf daar door ontftidic was, door diei^ zij haar aanzien- 
lijk Oeflacfat ooteeide, seide vk liaasdgheid, hij moesi hsar 
siet ibmfbeid belumdeien; en» indien dit nie( help, met den 
Jood ftiaffea. Zü voegde *er ne«!Bna, geen beier n^d te kun- 
nen geeven,, om de verdere onteeriog vta haar Gedacht 'w 
verhoeden. I^unTvs, met aigtbeU noch mee hardheid iets 
whmende, en zij van kwaad xot erger overilaasde, bragt 
feaart eenigen tUd daer na, om *c leven. Foslkb» hier van 
berigK oaevengende, ftheen de moederlijke iiefde boveo 
ie komen; altfasns beOooc zij, mee hatren zoon Esxp, die 
ombrengen van haare dochter niet ongeftraft ie laateo. Of 
zij wezenlijk uic liefde voor occa, en 4oor medeUjden over 
iiaaren dood , tot dat<befluit gekoomen is ; dan of zij i^tuls 
flien raad mee een valsch h«rt gegeeven bad , om reden van 
twist 'tegen haaren fchoonzoon ce hebben; dan^ eindelijk, of 
2ii toooen wilde, dien raad niet gegeeven te hebben • en haire 
dochter voor oofehnldig hield, durft bhmius niet bepaalen. 
Hoe het zij, in allerhaast, deed zi} aHee goreed maaken, om 
LUTBTos met geweld aantetaaten; hoe meer hij baarimeekce 
en om verfchooniog bad , óen te woedender wierd zij. Hij nam 
dan de wijk op het KaUeel van zijnen vailcr hezo dobvuha^ 
daar bij terftond door ^oma betegerd werd. Vader en zoon, 
•is tegen haare magt niet beftead, vielen fpoedig dit monfier 
van wreedheid in handen, fielden vielen haaf te voet, baden 
•om genade en behoud van *t levens maar tl het antwoord, dat 
^j kr^en , was, dat zij door betfs banden moeden üerven; 
*i welk ook terftond ten uitvoer werd fehiragt. Allen , die het 
koorden , ftonden over haaie wffedheid verihgen : doch nie* 
mand had den moed, een irronw van die magt voor het recht 
te daagen. Jflet Slot van hezo niet alleen deed zij ten grond 
toe flegteo , maar ook die van zijnie vrienden» welke hem ge* 
holpen hadden. Gelukkig die geenen, die haaie wraakzogc 

oni* 



Digitized by 



Google 



FOKKE ABELSZOON, enz. 37^ 

•Dckwamen eo mee de viagt hnn leveo behielden, Japimer 
Is hec, dtc niemtnd der Friefche Schrijvers het uiteinde van 
die gedrocht onder bet menschdom ons verhaald heeft, Eac- 
wuu% meld dit bovenftaande op het Jaar 1409. Schot axsus 
zege , dtt uit het huwelijk van ock« zo aU hij de dochter 
vaa voxuE noemt, waren voongekomen één zoon Kfvp, 
die jong geAorven wtf» en twee dochters, hxbe en xtte, 
welke beide getrouwd zijn » aan aanzienlijke Geflachten. Hs- 
BK was gehuwd aan ckx 70£KM2, te Lier^ en baarde 
Tiusj> 9 huisvrouw van uleik ^ den eerden Graaf van Ooit* 
friesland j moeder van den vermaarden Gfaaf eszabd. Etti 
liad tea man mauiits camcbiia, te Dorium^ 

5cH0TA«ü9, Friefche Biftoritnt \A* 23^ 

Fonz ABIL8Z00N9 een dier ge^onwe en dapp^e fFattf 
geuzen^ die zig, onder het beftier van willem d£N I/ter 
Zee begaven. Hem komt mede de roem toe» van den Briel 
te hebben helpen inneemen, en den grondflag der vrijheid 
leggen* 

Faderl. Hifi. VI. Deel, bl, 308 en 345. , 



FoLiARDin, volgens menco, de vijfde Abc vtnfFiitewit* 
nen of BktmlMf^ in hec Jaar 1276. 



Vu d heden van Groningen^ bL 299* 



FoiMËMKf Burggraaf van Groningen. Op het voorgaande 
Art. van rLoiia, Slotvoogd of Kaftelein van Koeverden ^ 
hebben wij gezegd » dat hij de fiiefvader was van tupoLf 
en roLiMiuSy en dat oiselbeet potkyn in zijne plaats 
werd aangeüeU; deeze werd inigelijks naderhand afgezet, 
•n opgevolgd door otto , Graaf van Benthem* De broeders 
suoo^r en folxerius zaten onder dit alles niet üif. Ru- 
]M>LP bragt vrienden en magen op de been, om den Dlsfchoi^ 

S 4 te 



Digitized by 



Google 



fS» FOLRENIS. 



te bewegen , het BorggraafTchap van Groningen en het Kade- 
leiofchap van Kêeverden aan hem te rug te geev'en. Doch die 
van geene uitwerking zijnde, trachtte hij, met hulp zijner 
vrienden « den Bisfchop daar toe te noodzaaken. De Bisfbhop- 
pelijke goederen» hi *t Land van Örenth geleègen, werden 
mei geweld aangetast, en alles aan de roof- en plonderzogt 
ten prooije gegeeven. De Graaf van Bcntkem^ hun het hoofd 
willende bieden^ werd op de vlugt geflagen, de Voorftad vaa 
Koeverden^ ja de Stad zelve afgebrand, en verdere vijaode- 
lijkheden bedreven. Kort té vooren had de jongde broeder 
70LKBNIS» die op het Slot ter Horst gevangen zat^ de doch- 
ter van een vee! vermogeuden Ridder beflapen , en tot zijne 
vrouw genomen» De Ridder, albirt db libuw genaamd, 
iiier in genoegen neemende, bragt, door middel vin zijne 
vrienden^ zo veel te weeg, dat folkb&ius ontflagen werd. 
{Jij , op vrije voeten gefield zijode , en gederkt door de Qagt 
van den Graaf vau geldzr , nam het Hof van den Graaf viS 
BZKTBKM in* De Gravin, roet haar gantfche Hofgez/n, hzzvt 
juweelen en meubilen, vielen in zijne handen; voor baare 
vrijlaating moest, boven dit alles, nog groot geld worden op* 
gebragt^ FotKBRius werd daar na Burggraaf van Grohingfn, 
'Zijn bfoeder ruoolf W9S| cenigen tijd ce vooren, baliei 
.'«Lands geilorven. 

Zie u. WMtus; pikart, en anderen. 



FöLKBNii, de tt Abt van het eertijds vermaarde Klooster 
te Lidlum , in Friesland^ was gebooren op het Eiland tif 
Schelling^ in de Buurtfchap Lies. Na het overlijden van den 
Abt HBSSBLUs, werd hij, fn het Jaar 1340, in deszelfs plascs 
verkooren. Te vborèn was hij Padoor en Deken van Hoorn ^ 
op het gemelde Eiland» Van lichaam was hij tenger en zwaib 
doch daarentegen kloek en grootmoedig van geest. Naaov* 
lijks was hij Abt geworden, of hij vond zig genoodzukt, bet 
geld, door zijnen voorzaat rbssblus verzameld, uit de kist te 
baaien, om den moord van laas te boeten, die door de 
Kloosterlingen was dood getmeeten. Vervolgens moest 'er eet 
tweede moord geboet worden : te weten, die vin TAiLinorusi 

Kol' 



Digitized by 



Google 



. j 



FOLKENIS. FOLKMARÜS. i8i | 

Koster van 5/. Gregorius Kertc, te Asferburum, insgeli;ks 
door eenen Lekebroeder omgebragt. De Abc « die die bloed* 
;eJd moest betaalen, en zulks moede werd» befluoc, de 
Kloostertugi te hervormen* Ten dien einde é^ hij een groo* 
ten en hegten Kerker bouwen , bm de kwaaddoeners daar me» 
de flftefchriklten. De boekerij , wellie de Monniken , in plaats 
van *er gebruik van te mtaken, den wormen tot een prooi badden 
gelaaten, werd gezuiverd en met de beste boeken van dien tijd 
verrijkt. Ook deed hi| de muuren van het Klooster berbou* 
weOy en nog veele andere verbeteringen maaken. In zijnen 
oaderdom deed hfj vrijwilligen aflland van het Kloosterbe* 
wind, én venrok, in het Jbar 1439, naar ter Schilling. Na 
een rust van elf Jaaren genooten te hebben, aanvaardde hfj, 
op (l^k aanhouden , ten tweedemaale het bedunr. Folkerus , 
diana de tu^t willende herOeilen , en zelfs van den Kerker ge* 
bniik maaken, laadde zlg hier doorj den' haat der onhandige 
Kloosterbroederen op den haize , die van tugt noch van verbe* 
tering hooreo wilden, in gevolge daar van beraadilaagden zij 
onder etkander , hoe zij hem bes» aan zijne dood vijanden • de 
aooDAHA*f, zouden overleveren, en bepaalden hun dag en 
uur, wanneer zij den ouden man in den bof zouden kunnen 
overvafleu. Zij namen hem gevangen , bonden hem met koor- 
den, fleepten hem bij de hairen uit het Klooster, en joegen 
bem weg. Dit alles gefchiedde in 't aanzien van alle de 
Kioosterlfngen. Hij overleed weinige uuren daar na, en werd 
begruven in het Graf, dat bij voor zig welven gemaakt had. 

WiifsSMfus; ArmU..O»iM« v^ FrUOanè^ 
l\. Deel, 



FoLVMABOi, voLiMARüf , in ondê gefdtrifieQ woLeKMAXOs 
genaamd, was de XVI iKsfcfaöp van ütrtcht\ en opvolger 
van BAtDiiicus* Hij beklom den Zetel In het Jaar 977 , ^ 
bezat dien 13 Jaaren. Fijj werd zeer geroemd, wegens z^nc 
zagtmoedigheid en godvrugtigheld. Hl] was van geboorte een 
l^riet^ en overleed, den 11 December van het Jaar 990. Vwi 
ALBBRicvs, den vierden In den rang der fiisfcboppen, zijn alle 

% % da 



Digitized by 



Google 



•tfi FOLOPTA» FOLPE&T tan AK.KEL, ens* 

d6 fiisfchoppen ▼» Uênchê^ tot op xijoea Toorginger coe. 
Friezen geweetu Zijn opvolger was baloewth. Schoon bij 
13 Jaaren fiisfehop waSt fcbijnt bij, ecbter, met weinige 
zaaken» baitco zijne bediening, zig bemoeid, ien dus weinig 
ftof om over hem te ^reeken of te (chcijveny dan die loc lof 
dienen» te hebben nageiaaten» 



fQUOWTAt ecu Adelijk Half in FHislëmd^ tt Meittertsgs ^ 
in de Grietenij, iS^rrtf/^tf/, in *t Kwartier van Wufrgw^y kat 
word ook wel Folta genaamd. 

PoLPMir VAW AaoL, Heer van £«f en Héu^rechii tk 

ABKXU < BOLMRT VAH ) 

PoLfOAKA , een der veertien Doipen van de Friejcie Oóm- 
ni] ^i/jivir/rstfns'^/, binnensdijks gelegen, hebbende deew 
Grietenij nog 14 Dorpen buitendijks. 

WiNftmus, Befckr. van FrüsIoMd. 



PoWAQüJB DVias voxim , odr^ van fchadeliik zêeiwM^ 
ter. Ptmus befdirijft zekefe bron in Friesland aldus. Na 
dat GMMANicüs CESAE, uiet zijn L^er, over ósa\Rkijn ge- 
trokken was, naar bet Laod der FHeum, vond men, ^ den 
Zeekant, een bron van zoetwater. Eenigen daar uit gedron* 
ken hebbende, vielen hun, binnen twee Jaaren , de tanden uit, 
en wierden de kniegewrichten los. De Geneesmeesters 
noemden deeze kwaal «ondenvel {fimaesce ) « of mond- en 
beenkwaal (feeUturèe) fior^ett. Tot een hulpmiddel dair 
tegen werd uitgevonden bet k^wMi,» BHunmica «enaamd, ia 
bét Nederduicsch WéUerridder^^^ek. niet alleen dienfiig is 
voor de zenuwen , en ongemakken vmi den mond , maar ook 
tegen allerlei zoort van flangen, M^ vind geen het miofte 
fpoor, aan welken kant van het firand deeze bron gevonden 

werd. 



Digitized by 



Google 



FONS.A^4E IXJLCIS* FOOK, <AUE&T) eau H% 

mfoA. aUf dooi «Uoea bervgc genoeg zipit^ had ae ocffc 
toea ^tev iiiuiwyziog -van plMCi nodig. De oudfte bekende 
hrcüp doch .die tb«DS verre vtn Zee afingt , U Oldtikarm^ Iq 
de Grietenij vtn ÜHngfir^uleel^ doch zedert geftopc^ door 
dien de Kerk daar xkp (pbouivd is; zo dat men pver de rch«- 
ddijkheid daiar van niec .kaa oordeeien* JAm \ onrecht zxxsl 
men mpicen denken, dat dezelve niet vene geiMeit is van de 
Pêst op Eems (^iuuio^ 4m060) alwaar de L«gen van osaiiA- 
Hicus f eens en andermaal y bij een kwamen. Lipsiüs fchijnc 
dezel¥e te (Men Jkeel in inamtdênfirkmé^ bij het moeru 
ée Boariémit om de «MÉigte va» LqielUaden, die aldaar 
joelen : vsan welke hH meent» éu dk moeras den naam oor* 
leend heeft, niet van Bmtmte^ mtar van Brefane; en dat 
men diensvoigens moet leezen» kei Kruid Bretaniea^ en niet 
JB^iumda. Doek , alzo dezelve niet vMer aanwezig it^ heeft 
nnn %\g aiet te ^rermoeijen , mei JMt zoeken naar dezelve» 



Fooi^, jCj^lbut; in de htrovde LeifNierfdk FaAie, la 
den ]aare 1586, een der Regeeriogsleden binnen ütrHht^ 
weIJce voor het gezag van vaouBiuff nKieften onder doen, Ne 
dat hij, nevens andei^* nitdie Piav^iie gebannen was, nn- 
men hem -deSmatep van HolkèHé in befcherming, en gaven hem 
zelfe vrijheid, de fchade« -hem aangedaan» te verhaalea, op 
hna» die *er oorzaak iw wnNii* 

ZieBOR, XXL Boek, öi. ^46. 



Po»KNoa.» een AdeHike Aias in FrêeOand^ ia ét <?deientf 
ËiensUtÊmadeêl^ onder bet Oerp Drmri/p^ len Zidden di 
«akvmvu 

Bagvehi, A« M, 1515^ 

FotZEsT, (V ffu^ u) oudtijds genaamd, 't Hals te 0^ 
itrwijk, \9g onder Kffmmtrland , omtrent de Be¥erw^è^ 

digc 



Digitized by 



Google 



t94 FORREEST, FORREEST, (PETRUS) 

; ■ ■ • 

«ligt bij het Huis Meertnjtein^ op den weg van Haarlem 
nttr Alkmaar. De Eöelen van die Geflacht nocmieo zig naar 
dat Hait; doch gednurende den Spaanfchen oorlog» is het 
verwoest. De wooning, die *er naderhand gezien werd» 
was, door den Heer nicolaas vam cts, van Amfieldam^ 
gekocht van MejaiFronw maria van ditvelaiide, die ze 
geërfd had van haare moeder, uaodalbha vah Foaizsir, 
eenige dochter van Heere jah van forreest. 

FoRRiEST, een aanzfenlljlc Adelijlc Geflacht in EolUini^ *t 
welk verfcheiden aanzienlifke nuumen^ zo* in politieke becüe- 
Bipgen, als in geleerdheid^ beeft voortgebragt: naar oltvijaa 
der de tegenover(huuide Geflacbccafel. 

•f 

FoRRREST, (pEtRüs) of FORRSTUS-, gcbooreo Ce Alkmaar^ 
in het Jaar 15R9, uit gemelde Edel en zeer aanzienlijk Ge- 
flacht. Na zIg, In den Uoei zijner jeugd, vier Jaaien te 
Lfttven op de Hooge ^Schoole geoeifend te hebben, reisde 
bij naar lialle^ om zig nog verder bekwaam te maaken. 
Schoon hij te Bouhgne reeds den rang van Dodor vetkree- 
gen had, trok hij, echter, naar Frankrijk^ om nog verder 
ce vorderen ih geleerdheid. Hij bleef aldaar een geruimeD 
tijd, eer hij naar zijne Geboorteflad te rug keerde* Geduu. 
rende zijn verblijf te Rme^ geraakte hij in kennia met eaoea 
Nederlander^ gtsbbrt van^ der horst, welke aldaar Ge* 
neesmeester van een der Hospitaalen was ; hier door had liij 
gelegenheid veel te zien en te ieeren* In het Jaar 1S45 te 
Alkmaar terug gekoomen zijnde, oeffende hij de Geneeskoa* 
de« geduurende den tijd van 11 Jaaren. Daar na werd hij te 
Delfi als Stads Dodor aangefleld ; hij bediende dien post met 
roem, gedunrende eenige Jaaren^ tot op de oprigting der 
Leidfche Hooge SchoolCt: aan welke hij als eerfte Hoor 
Leeraar in de Medicijnen werd aangeddtd* Tot in een UQi* 
zienlijken en eer^rdigen ouderdom bekleedde hij dien poS( 
en verliet den zeiven met eer en roem; begevoide zig toea 
Qaar Alkmaar^ om het overig gedeelte van zijn arbeidzuffl 
leven in rust te eindigen* Hij overleed *er, in het Jair 
1597 , in den ouderdom van vijfeozeveniig Jaaren* De vruj* 

tea 



Digitized by 



Goógle 



Via ZYi bladZ' 284*^ 




I>. 21 f 
knaap, z 

knaap, z 
van Föi-f 
<le , in bi 

van Din 

raad van 

ren : G, 
F. JNn 



Qj Willem vaf forieest, Riddsr, 
Schepen van Ddfc in de Jaar^n 1419, 
1430, U23, en 1434, Baljuw van Geer* 
vliet en het Land van Putien in hei Jaar 
1458» Hij iTouwde met /féfriana Hart 
van der IVücrt ^ dogter van BQudtwijn 
lïari yan der Wüert ^ Schom van Delfi, 
en Ho(jghcemraad van Ddfland ; hij v^r- 
wekie é.txi zoon \ U* 

R. j.^N VA» joRREFisr, Bufgemeefter 
te Hatfltm, in de Jnnren 14Ö9, ï47^i 
urs • J476 t 1480 f T48Ï, 14SJ. i4^7i 
J 493 ^ en Meten na 1 kinderen : V. W. 

S, KofNttAAD VArflFORÏllEST, 3de ZOOH 

van A(hiaan\ had ter vrouwe /igatha 
Viiitfihage ^ en iHerf in het Jaar 148 1 1 
m' aaien de één zoon : X. 

T. ida yan Forreesi ^ ongehuwd ge* 
ftorveD, 




Digitized by CjOOQ IC 



./ ..J 



Digitized by 



Google 



p^ilKy, büidz. aS^ 



"f Q. D Dezeven kinderen v«n kanhinO yah foaIkbst 
i Fojiran het eerde bed : ^ 

. ^/jA Maroi^eta van roRRtEsT , gecTouwd met Eè 
n Mar ytrardus Geefteranusi llec kiaderen nt van 
1 PjKl het tweede bed. 

i neeslv Jordaan vah foxbekit, getrouwd met £//s^* 
Jaar heth Schilperood, waar bij hij verwekte iésk 
TeiliÉ^ «oon^YY. 

u Helnniek van Forreett^ jottg geftorveo* 
. jéJri^ Helwich 9an Forreesim 
Geefi Alhrecht van hrreeit^ beide zonder klndëfeiU 
Kornl HiiLwicu Vüir foréxbst, getrouwd itiet A- 
DiR^ ériaan van f^een^ Baljuw en Dtikgraaf van / 
Heer Huj^en waard; hadden kinderen. 
NiilTNiMO vAk FoitREBSt, federc hec Jaar i5o$, 
tot 1635 Raad en Secretaris der Stad /f/M' 
UuMr; in het Jaar lOsp Gecomniitteerde van 
den Staat, in het Leger voor ^s Hert ogen > 
bouhi in het Jaar lóitf. Raad en Rekeii- 
meeder van de Domeinen van Holland en 
H^estfrietland i in het jaar 1656 Meeflerknaap 
van Holland; in den 'Jaare 1666 aangedeld 
tot opvoeding van zijne Koogheid , den Prin* 
fe V9XÏ ^Oranje Hij (lierfin bet Jaar 1670 s 
€n was getrouwd met Magteld öonneyeUi 
waar bij hij verwekte 5 kkderen: ZZ. 



Maru 

rina ;• 

a hu<l 

. AnnA 

. Nani 

(lonaij 

Gecoi 

maakd 

genlJI 

vrou^i 

Marl 

na/ ld 

CUnk 

. Adri 

• Jacé, 

Jan% 
. Fillf\ 
. Iaki 
in del 
comid 
ne vri 
deren 

> AcnI 
niel A 

> Mart 
Ple/ei 




Digitized by 



Google 



f 



r, 






Digitized by 



Google 



T. 



Ded XV, Uadz; A94. 



S= 



Sk 



iAm 



r« 2000 wï Dh'k vsn Rrreeit^ 
"'videri plttts, Burgemeeflcr ie 



. K Mêfia Sweers; liet nt 6 kin» 

^•. W, getrouwd mti Gêrardvém 
^^^%'enhrg, Btugemeefler np .^« 



5T 



'\ForrtiU. 



Farruitl 

ForrHst^ h een roode Face. ge- 
>rm vta eeo zaag op ees veld vtQ 
van vam der Woeru 




Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



FOkESTENSIS PAGUS, FORSCHATE, tnt. ttS 

i 
ten vaa cijiie konde zijd in \ Ladjn gedrukt t onder de tijtel /. 

f. FoiESTi Opéra* In 't JSederduiUch beeft men van hem 

Geueeskundigê fVaameemingen ^ enz. *sMaDS afbeeldzei Is 

op veifcheidene wijzen in *t koper gebragt» doch het fraaijde 

Pooruait van hem it dat van goltsius. 

Fo&KSTiHs» PAOUs, het Kwartier van de ZevemfolJen 9 
ulmaakende een derde gedeelte van Fn'ftland^ tu&fchen de 
ondiepten van den fUeliroom en de Lauwer s gelegen 1 niet 
zo zeer in uitgeflrekcheidf als in magt minder dan de twee 
andere Kwartieren Oostergoo en H^estergoo^ van wegen den 
fcbraalen en flegten grond. Aan den Noordkant, paalt dit 
Kwartier un Oosurgop en Fredewald ^ het. welke behoort 
onder Friesland over de Lauwert. Aan den Oostkant grenst 
bet aan Drenth; ten Zuiden aan Overijsfel; aan den West- 
kant aan fFesiergoo. Onder Zevenwoiden behooren tien Griete* 
nijen en *t Steedje Sloten. Dit gedeelte van Friesland werd 
aangetast» door guido vah hxnxgoüwen^ die *er zig het 
Landrecht over aanmatigde» als of het zelve vetknogt was met 
bet Wondgeregt, het welk» door Keizer hbndrik dbm II. 
in bet Jaar 943. aan de Utrechtfche Kerk gefchonken was. 
Zie verder zbvshwolden. 

Altikg» Not. Germ. 



FoMCBATZy heden een dagen Foorfchoten genaamd, een 
Dorp, twee uuren gaans van ^sHage^ aan den kant van Lei* 
den* Men vindt van dit Dorp reeds gewag gemaakt in de 
filafièrt der Kerklljke goederen yznütrechf; insgelijks in een 
gifd>rief van ploris nav V, van het Jaar 1281 : dikwilg 
word het genoemd door mzlis stocb. Weleer behoorde 
het, ala eene Heerlijdheid , aan het Gedacht van Forfehate* 
Zie voojtaCHOTBH* » 

Zie UDA, 

FoRTEMAH, (f70 ) een Friesch Edelman, door zijne dap. 
pare daaden , ia Sehetland en eideri vcnigti zeer vemiaards 



Digitized by 



Google 



tM F0RTeEN9, FORTRAPA. 



i en de ghrii van zijn Fai»rlani i^naaoicL Htj léefiie m 

I tijde vin Keizer kaibl dik gxooten. ib den wldflag dtr 

I ' Triexen tegen de Dsenen^ bekwim Bij derrien woodeo, wMr 

san hij (Uerf , ot een menigte vijanden verflagen te fadsben. 
^ ZiJQ dood werd door de Friezen zeer beirteiifd. Uit eifn Ge* 

flacht zijn voortrefielijke helden voortgelcoomen , tot aan hec 
I Jaar to^^ wanneer de laacfte» Tpp^x FoatiiCAN genaamd. 

in eenen togt naar *t iT. Land f overleed. 

Zie wnriBUiüs en tcHoTAmyt. 



FoRTGivtt (micüxel) geboorett den 13 Jannarij, fd bee 
Jaar 1663, en overleeden den 28 Augustus, in het Jaar 1695. 
Hij was, in de Gemeente der Mennonlien te Amfleldam^ ea 
2eer geliefd Leeraar, eo is genoeg beitend, door zijne gedrulE* 
te Leerredenen, in drif deelen hl 4to. 



ScHTU, HiflüHe ier MtnnémifenB 
IL Deel, bl. 656. 



PotTKAPA, of FoaTRAfPA, thatts Foerkurg. Her blijitt, 
uit een giftbrief van karbl b«9 bbitvouüioen. Koning vio 
Frankrijk f van het Jaar 9x3 , dat het recht der Kerke van Eg- 
mond zig niet alleen uitgeftrekc heeft van Kinheim tot aan den 
RJiijn^ maar ook nog een wehilg verder, en zulks onderden 
naam van bet GraafTchap M^ettfiing: gelfjk nader b]i|ki lüt des 
giftbrief van Keizer hp.ndrik din IV. gegeeven in *t Jaar 
1054; als mede dat de grenzen van dit GraafTchap zig hebben 
ultgelbekt, van AtnRhijn af tot tan Fortrapa^ eu wijde» lot 
«an de Landllreek Suthardertga ^ daar naast tegen over gelee* 
gen, *t welk Ik vermoede Suthermeer te zijn, om reden, dar 
XAR£L hel met den zeltden naam noemt, welken Keizer Aa* 
iruLPHua, In zijoen giftbrief van het Jaar 889, geeft aan de 
geheeie Landdreek , die van den Khijn tot aan de Uaai 
loopt : iraardien deeze plaats bijna even verre bovea den 
hhijn iegc ala Vêorèurg, eeoe 2eer beroemde ptaats » voor dac 

het 



Digitized by 



Google 



FORUM ADRIANI , FOSSA CORBULONIS. %ff 

het Slot 9 beneden un dien ftroom, door de Nbcrmannem 
vernield was. Is bet volgende Art. zullen wij cien , dit vo» 
lUM ADRiAun geene tndere pitttt is» dtn Fé^rburg; des 
For frappe liet zelfde is« fcboon met een verkeerde bentaming. 

ALTiNe» Not. Germ. part II, foU 59. 



PoKUM ASRiAsrw het Marktvlek of Gerechtshof vin KeH 
zer ADRiANUs t een der oudfte Dorpen van HQlland. Van dit 
ForuM word, in de Reiskaart van gemelden Keizer » meldln]g 
gemaakt, als leggende aan den Zeekant, tusfchen den RA(/ii 
en Waai 9 twee uuren van Leiden. Zie vookburg. 

Altiho^ Noi. Germ» fol. 66. 



FossA coBBüLoHis, dé Graft of Grift van domitius cor« 

BULO , een dapper en ervaaren Romehtsch Krijgsoverfte. Hl] 

kwam» zo ais op het Art* van corbulo gezegd is, hi piaatze 

van sAMQUimus, als Stadhouder aan den Neder^Rhijh* Om 

het volk» *t welk onder zijn bevel ftond, niet ledig te laaten» 

of door ledigheid kwaade ihppen te doen begaan, deed hij het 

zelve, in bet Jaar 47, een Graft graven, tusfchen den A^//« en 

Maas 9 om den loop der eerstgemelde Rivier te verleggen; 

zij had de lengte van 43000 treden of 170 (hdJen, volgens 

bet zeggen van isicfius» waar in tacitus, ten aanzien van dé 

grootte» weinig van hem verfthilt. Dat 'er èen vaart Is ge« 

graaven » lijdt geen gefdiil ; doch aangaande de plaats is men 

*t op verre na niet een/i, Eenigen willen , dat de F^ifa Corbu» 

lonis het va^ water was, welk van den Ouden Rkijn af,' 

door TsfelHein^ voor bij der Gpudi^ en zo vooits naar de 

Maas liep; anderen dat men *er de Lek voor te honden heb* 

hè» die den Rhijn zodanig afgenpt en afgelekt zou hebben» 

dat de Oude Riijnfiroom, onder anderen daar door, verflijmt 

•n verftopt zoude zijn • aan het Mallegat^ bij Katwijk aan 

Zee, buiten Leiden. Ook zijn ^er, die *er de Ratte door ^ 

▼«rOaan. Uit de w^ordóo taii tacitvs, Wdke aldus luiden: 

In. 



Digitized by 



Google 



tSS i^OSSA DRUSIAKA« 

Jnter mosam en rhemum, iria, & vigititi miüium Jpasia^ 
fofam produxU ^ qua Inceria OceJhi yitqrenturi dac is: Hg 
heeft tusfchen Maas en Rhijn een graft getrokken, drieën, 
twintig mijlen Itng, om datr door de onzekerlieid des O 
ceaans te beletten. Welke lengte van 20 veele mijlen , zeveo un* 
ren~en een twaalfde deel nitmaalcende» volgens vin luüwkv, 
met den afüand van Leiden tot Maa^lanéfluii overeeDkomt. 
Hij voegt *erbij, dat nog tegenwoordig, omtrent MaaiUmè 
fiuis\ de boezem is, daar de uitwatering plagt te wezen, kan 
gezien worden, en bekend is bij den naam van de Qr6ête 
Vliet. Dat deeze graft de Lek niet kan zijn, gelijk a. ju. 
Mius, ABR. ORTELios, en j* poNTANus meenden, fchijot, 
bchalven meer andere redenen, daar uit genoeg te blijken, d^e 
die Rivier te verre van de Zee legt; en daarenboven de^e. 
zegde lengte' van tacitus en dio, roet die van de L^i oiet 
overeenkomt. Pu cluv£rius is ook van dezelfde meening. 
Andere gedachten, en verdere redenceringen daar over, ?indt 
men bij VAii leeuweh. Bat. lil, fol. 114, en bij BLEianriii 
Befehrijy» van Delft. 

r 

F0S8A DRusiANA, of de vaan van drusus; zie rniu 

De Rhijn f eerst uKken hebbedde gefchooten, en die viobec 

begin van het Land der Bataven % tot dat ze in Zee 

fiort, door de fVaal alleen, en door de Kil, die den I 

naam van Rhijn behoud, verdeeld was, heeft, door betbe* 1 

ftier van dkusus, omtrent twaalf Jaaren vóór cnaisTps, aiec 

drie gaten beginnen in Zee te loepen. Want men heeft eeo ' 

grift uit den Rhijn gegraaven , drie gemeene Duiêfche mijlen 

en een vierde beneden de eerde fcheiding , recht tegeo over 

de Cafira Herculis^ daar de landen iets laager zijn, lotun 

de Zaal, om ^den Tsfel^ een Rivier afkomende uit faetLtod 

der Brocheren^ ter lengte van drie gemeene Duitfche xbX]\sa 

min een vierden. En dewijl de Kil van den Zaaljlrcmvt 

naauw was, om de afgeleide wateren van den Rhijn te ver 

zwelgen, heeft men die zelve, met ongemeenen arbeid, veel 

breeder en dieper moeten uitgraaven; en, op dat de Brockstf 

fche Fegt daar mede ook zou konnen afïlroomen , heeft men 

deeze Kil ook derwaarts moeten leiden, tot dat zij zig, over 



Digitized by 



Google 



FOSSA DRÜSIANA, FOSSA OTTONIANA. 9S9 

de zeer laage viakce» wijd en zijd beeft kunoen uitzetten. Ta« 
ciTvs beeA deeze Grift» naar den aanlegger, de Drufiaan^ 
fche Griften genaamd; onderfchddende » misfchien, het bo* 
Teo/le ea benedeolle gedeelte, doof den vasten grond gegraa- 
ven, van het middelde « en verre bec grootfte gedeelte, ge* 
meen aan de KU en de Zaal. Zelfs heeft tacitus niet ge- 
fcbroomc , haar den naam van Griften te geeves. Langs deeze 
Grift nu hebben, in *t vervolg» niet alleen drusus» maar alle 
de Romeinfche Heeren en Overilen» die na hem gevolgd zijn, 
buone Legers langs den RUjn op de Meiren en in de Noord- 
zee gebragc» als zij de Friezen^ Cauchen en verdere afgelee* 
gene volken wildelh beoorlogen* Het fchijnt dat zij deezt 
Grift, daar te vooren geen Rivier was, den naam van Na* 
vaal^ alsof men zeide Tweede of Achterwaal i gegeeven heb- 
ben; welke benaaming taqtüs ook gebruikt, gewag maaken. 
de van de Viisï^r Nabaiia. Het voorde en middelde gedeelto 
hebben den ouden naam vaii de Zaal tot %o verre behouden « 
dat men lan beide de andere deeien » zo wel het hovende als 
het benedenfte» de zelve benaaming heeft gegeeven; en dat 
de gehecle droom, van den Rhijn tot aan de f^egt en hec 
Meir coe, de Zaal genaamd is, en nu nog de Tsftl^ dat is, 
het Zaalwater , geheeien word. Dewijl onZe cluveriüs die 
dies zeer krachüg en volkomen heeft verhandeld, wijze ik den 
Leezer tot hem; vooraf, echter, hem waarfchuwende , dat 
hij de aantekening van ^tolombüs, aangaande den Fecht* 
firoom {Fidrus) en deszelfs mond fiaar de Noordzee» niet 
ligtvaardig in den wind Haa, en zig niet laate om den tuin 
leiden, door de uitbreidhig van cluveriüs hier over, als 
zijnde* dezelve ongetrouw en vol misflagen , gelijk ter zijner 
plaatze zal worden aangeweezen, 

Altino, Not. Gerat. TAaTus, Annah Lib. U» 



FossA OTTOHiAHA, de Grift of Graf t 'ran otto, Roomsoh 
Keizer, welke hij heeft doen gratven omtrent het Jaar 980. 
Bij de Duitfchers word zij Hoffond i^noki. Zk aorsosn. 

XV.DEtt. T Fofi 



Digitized by 



Google 



ü9o FOSS V OTTONIANA, FOSSUM VETÜS. 

. , ■ I ii r ■ I I ■ ■ , 

FosM OTTomANA. JüLius c/ER^AR tiieldt , ^at de Schelde 
zijnen uitloop gebad heeft ia* de Maas; én ftolomevs zegt» 
dat de/.elve, onder den naara vau de Maas, uitgeloopen beeft 
in de Noordzee, ter plaacze daar nog de omie haven fs, oij 
Si/^is in Flaanderen, Ook verzekeren ons de oude wetten der 
Friezen^ dat omtrent de zelfde plaats tiet gat van de Schelde 
s » geweest , ten tijde van Keizer xirzl dbh osootsn. Oocb 
dat de snaken zrg thans geheel anders vertoouen, zou, vol- 
gens het getnigenis der Jaarboeken van Vlaanderen » ontfiasn 
zijn , door toedoen van Keiier otto de^t CROoTsir , die, In 
het. Jaar 949, heefteen zeer g€oo\^ Grift laaten graaven , vin de 
Schelde tot aan de Noordzee, tusfcben het Land van Cad- 
zant en fFalcherens waar door de oude Kil, na dat bet wa- 
ter zig over de iaage Landen verder verfpreid had, aUeogs- 
!;ens vol flijk en modder geworden, en in Land venndertis; 
welk Land, als liggende binnen de Schelde, die vervolgens 
door de Grift zijne uitwatering had, de Vlamingen zigals 
eigen hebhen aangematigd, al hoe wel de grond, Oosttvaans 
aan, alti/d den Taxanders heeft toebehoord , of van het ui- 
terfte Friefche Zeeland^ het welke in de Landtaale Waiia 
genaamd wiord , een eigendom geweest is. De Teeuwen Doe- 
men deeze Qrift ^ die al lang een groot Zeegat geworden is, 
de IFeiter Schelde^ nu gemeenlijk de ^^df genaamd, osir 
het geluid der baaren van de Zee, die alddar, even als eeo 
knorrende hond, brulsfchen. Dus zou men konnen geloo- 
ven , dat het woord ottoniawa , bij de Zeeuwen in hotto- 
KiAKA verbasterd, ea vervolgens verkort zijnde. Hond st* 
worden is« 

Alting, Part. II, fol. 59. 



FossuM VETUs ; de Oude Grift. Dit \% een vaart of Qrift 
geweest, welke de Hunfingers tegen de FiveHngers beweer 
den, hunne grensfcbeidrag te zijn ^ 't welk dee;|e ontkendee; 
waar uit een zeer groote tweedragt gereezen Is. Doeh de 
eerden, in bet ]aar 1232, in een ve)d(lag, overwiannrs g^ 
worden zijnde , hebben die graft, om. dat zij met modder 
wiis gevold, ttitgegraaven, eo. tot aan de Zee loe ?ooii^ 



Digitized by 



Google 



FOStA, ï'OSTWÊllt, FOÜDÖUM, ent. ^t 

trokken, op dac zij 'voor altoos tot eene greiisfcheidiog zott* 
de dienen: aldas ten minde verhaalt het iido. Tegenwoordig 
Il zJj nergens ineer te vinden* 

léem Ihid. 



FosTA , eeo a()^od der dude Ériettn , die zijnen Tenpd 
kad op jimeiand, aan welken zij hunne kinderen» even ali 
un den molog» opofferden. 2ie amzlInd. 

Fosv^rsaT, wél eer een voornaam Klooster, in de Pfiefcht 
Grietenij Ferwirdiradtet ^ onder het Kwartier Oasfergoc» Het 
zou dien* naam ontleend hebben van den Afgod of de Afgo* 
dlnne fost^. Naderhand werd bet een Klooster der Bene*^ 
di^ijnen» Hoe. het» door did van klaarkaIsp» in brand 
gellooken werd, v^ op het Art. ju-aarjcamp gezegd worden* 

WiHSKMiüS, SefchHjying van friesland p 

. . foU 83. 



FouDöuii, eeii der aèhttien Dorpen Van AtfrhJAt Grleci* 
tenij ff^€ssdongvade0li onder het Kwtrtter van OMergoH 
Dit Dorp heeft» ia (|e Ntderlandfdu Oorlogen tegen &pan^ 
;V, zeer veel geleden; en ook, door den waterv]oed van het 
Jaar 1570» zeef groote fchade bekoomen. Niet minder leed 
het in defi vloed van het Jaar 1 717, waar door een grool 
tanul van menfchen en beesten omkwam* 



PouR, (PTWHB mj) Wa« een vap die geerien> van wtifte 
de^moordzieke Spanjaarden zig bedlenden, om, e?en alt 
witLÈM DK If door een gehunrden moordenaar, was omge* 
btagt, ddéf Meezen Prins iéAüRlTS te doen vefmoordai. 
Deeze dü foür was foldaat, en werd, in het Jaar 1^94» 
tl B&gin.^ éin'Z^mf at gedaaanr CoBCesiie« da: W| door 

Ta " 



Digitized by VjOOQIC 



jipa FRAAM, FRANC, eot. 

LA MOTTE y ASSONviLLi, e» zelfs doof den . Aartshercog was 
aangezet om Prins maurits te vermoorded, ter dood gebragu 

Zie BOR, XXXL Boek, bl.Si. 

FiMM, een Slot, wel eer gelecgen bij het Dorp Hunzin- 
f#, <n dè Groninger Ommeianden^ doch, met meer indereo, 
bk het JaAr 1738 , afgebroken. 

Franc of ïrank van borssklen ; zie borsselen, 

FranCart, (jacob) een beroemd kondenaar, w^d gcboo* 
ren te Brusfel^ doch onzeker wanneer:, dit weet men, dat hij 
leefde cusfchen de Jaaren 1621 en 1650; zijnde het geboorte 
en het fterfjaar van den Aartshertog ALBJifRrus, zoon van Kei* 
zer FERDfNAND DEN II, die zljn Mecenas was, en hem, om 
'zijne bijzondere bekwaainhedcn, veel gunst bewees. Hij was 
Bouw- en Vesting-Boa wmeestèr van Brusfel^ en ftichter vsn 
de Kerk der Jefuiten aldaar. Teffens was hij zeer bedreeveo i 
'in de Schilder- en Meetkunst, dooralgt^en digtknnde. Grootc | 
achting werd hem toegedraagen door de Infante isabilla* 
voor ^ welke hij zeer uitmantende (lukken gefchUderd I)eefc 
Naderhand ontdeed hij zig van alles, en gaf zig over aan bet j 
fchilderen van Bloemen , die hij tot een fpiegel van hetveigiok- | 
lijk leven nam, en het zelve daar mede ehidigde. 

Zlè BOUBRAEEN, L Deel, p. i6a. 

Francurim, (marcellus) of franchemivs, gêboorente 
Èutphen , een zeer beroemd man In de XVII eeuw* Hij oef- 
fende zig in de taaien en rechten; doorrebde Frankrijk^ 1 
Spanje^ Italië en Duituhlanéi bezogt vlijdg alle geleerde I 
mannen; werd Secretaris van den Kardinaal clesel, in bet 
Jaar lóip , en overleed te Duinkerken^ in bet Jaar 1643. ^V 
ne werken vindt men opgeteld bij valraiur en miiakus. 

Frahci YOfvu ea lUMOik uoio» de Frémiett, ttnrM, 



Digitized by 



Google 



FRANCl POPÜLi: 2M 

*c weik» oa het flaiten van een veibond met de Overrhijn/che 
volken» eer verdediging der vrijheid, zig vereenigd had. Zij 
wtfien voor «erst die geenen, die zig, een weinig lx)ven het 
begio v«n het Batavifche Eiland, langs den Oo&telijken arm 
van den Rhiju en de Noordzee, nitftrekien, omtrent de oe- 
vers van de Rivier de Sala en het/V/V, eo het ftiand van de 
Noordzee tot aan de Ehe toe, en dus geene andere, dan de 
Amsfetuuren , de Cauehen , de Friezen en de Chamaven» 
Vervolgens toont de Heer alting, dat deeze volken, in de 
Reiskaart van pBDTiif oea , aan het Oostelijk gat van den 
Rhijn en de Noordzee, aangeweezen worden, door letieren, 
die onder elkander verward en vermengd (laan , en dat eeni* 
gen , lusfthen de Eems en het Oostelijk gat van den Rhijn , 
geene anderen kunnen zijn, dan de Friezen^ die daar Frefit 
genaamd worden^ dat voorts deeze Franken^ door de gewoon* 
te , deu toenaam van Saliën gekreegen hebben , n^ar de Rivier 
de Zaal of Zaia^ als de plaats dur zij zig vergaderden ; zija« 
de dit bijyoegzel alleen een teken , waar door de Franiten , 
die aldaar woonden , in de verblijfplaats hunner ouderen , on* 
derfcbeiden worden van anderen, als weg gezondene volkplan- 
ters , zig in hooger Landen , naar bet Hartzwaid en aan den 
NeklterfirMm^ digt bij de Katten ^ dat ts H^x/>if ,' hebben 
neergeflagen, en die daarom Chattuarien^ als of men zeide, 
buureo der Katten^ genaamd zijn. Zo dat deeze gantsch geene 
gemèenfchap hadden met het volk van den zelfden naam, *t 
welk sian de If^ez^r woonde en in dit verbond niet begreepen 
\19as; maar dat de Romeinen , van de woorden Buuren of Bu^ 
ren , Farii en Barii gemaakt hebben : gelijk reeds getoond 
is, bij de Amfiharii eoAnswarii; dat ammuhüs marczlii* 
Sfvs deeze Attuarien Franiten noemt , die langs den oever 
van den RAijn^ tegen over Fetera (S<?«/tf« V woonden, al- 
waar wij l)oven getoond hebben, flat Keizer jvliaan over. 
gecrokkeo is; dat deeze zeer aanzienlijke en magtige volken 
oogdiik gefchied, als men bij maicellinüs, in plaats van 
/istuarien, wil leezen Amfr^arii^ als of de eerfte grondJeg. 
gers van dit verbond der Franiten hunnen toenaam hadden 
wtUen ontleenen van de Emsbaufen {dmfibarii), zijnde een 
eUendig volkje, ^c welk. uit eenije geringe overblijfzelen we. 

T 3 d^ 



Digitized by 



Google 



M4 FRANCI: POPÜtl* 



der herbooréh is : dgc bet uk de Reiskaa^ vari reuriHoEi 
blijl't, dat de Boodgenooten , in korten tijd, hunne grenzeo 
Jangi den Rhijn tot ip Hesfenland^ het Hartv^ald, en toe 
aan de Nekke/ hebben uitgebreid, om reden dat, in dezelfde 
Kaart, daaromdreeks , mee xeer groote letteren geleezca 
word, francia; en boven aan, bructuri of brüctearn : 
xo dat de gebeeie Landftreek , welke weleer de Sicambers 
en Uhien als zij over den RAifft woonden , bezeeten hid« 
den en daar naderhand da Tenkters^ (Jzipeeten en anden 
volken gewoond hebben , in dit verbond der Ftanken getree- 
den iSt Maar of zulks door oorlog, of door verdng g^ 
fchied zij , vindt men nergens uitdrukkelijk vermeld ; hoe wel 
het nog waarfchijnliikst voorkomt, dat het door den oorlog ^ 
fchied is; als ook, om dat men vindt aangetekend, dit da 
Broekters hunne verblijfplaatzen overgebragt hebben onr dia 
Landdreeke, daar zij de oude bewooners hadden nltgedne- 
ven; te meer, dewijl naderhand, onder de Kerklijke hulp. 
benden, of de kenrbendèn der Landfchappen . nei^ens meer 
gewag gemaakt word van de Tenkters en Vzipteten, mm 
zeer dikwils van de Saliert en Franken ; gelijk zulks uit de 
keizerlijRe aantekeningen blijkt. Hierom Is het zeer wmp 
fchijnlijk, dat die volken» door de Franken^ zijn ultgerooid, 
of uit hunne woonplaatzen verdreeven; en dat de S/cam. 
k9rs^ om geene andere reden, door den Dichter claodia^ 
KUS , onder de Frank$n gefield worden , dan uit kragt van 
den Dichterlijken ftijl,. om dat de Franken toen woonden ta 
het Land der Sicambrem hoe wel het ook gehraiklijk 
fchijnt geweest te zijn, dat de Broekteren, die, zonder twljf- 
fel, een gedeelte der Franken uitmaakten, den naam drocgca 
vtn Sicambers 9 om dat zij in hun Land waren komen wooneD. 
Geheel onwaar is bet evenwel, dat de regte en eigenlijke SU 
famiers in het verbond der Qverrhijnfckt Franken geweest 
zijn; dewijl het overvloedii» blijkt, dac dezelve, onderde 
Regeeringe van augustus» door zijnen fiiefzoon tiberids, in 
bet wingewest der Romeinen^ aan deeze zijde van den Rhijn ^ 
?ijn overgebragt. Doch dat de Thuèaniers mede Bondgenoo- 
r^n zijn geweest, hoewel zij, in de Kaart, misfchien om 
hurt^^e gerjpghgji, pi^f vermeld zijn^ is ligtelijk \t g?|ooven; 

fear 



Digitized by 



Google 



FRANCI POPÜLI. r ipj 



•eosdeels om de ptoaizen » daar zij tpen woonóen ; indei deels 
êo wel voornamelijk , om de vereeni^ing van die. volk met de 
ofeowe Saliers. Dit nu is de waare oorfprong der Franken en 
van het Ovérrhijnuh Frankenland. Veelen , die hier omtrent 
vin andefe gedagten zijo, verielien. niets dan fprookjes* 
Vraagt laea im^ den. tijd. wanneer, dh verbond gemaakt is» 
bier van is niets met zekerheid ce zeggen. Het is wel niet 
onwatrfchi}nlijk , dat' de (Irenge overwinning van maximinus» 
die een groot wreedaart was, op de Oet^maanen^ en^van'^en 
anderen kant, die der Scijthen op de Romeinen^ die met het 
omkomeit v«i bepiu« behaald is, eensdeeU (aildtt»^ri»Dnd, 
anderdeels tot den opfland van meer Barbaaren , gelegenheid 
gegeeven heeft, doch dat het zeive is uiigeborsten, qiui«irde . 
ongelukkige Regeering van gallus; want het is zeker, dat 
bet zélve tot (land gebragt Is ^ aU Aqtcs P06Ttpiui Landvoogd 
over GalHin , en 'Veldheer van het Romeinfche Land was ; 
derwaarts gezonden door;VAL^iANys, w^iaig iQeer dan vijf 
Jaaren, na de nederlaag van dücius. Want trebellt.us pol- 
lig fcbr))ft, dat potruHus niet Wing daar na, door cALLiêN. 
Nus met den oorlog aangetast zijnde, met zijne Frank: jcHt 
hnlpbenden {:FrankËn^ over den Rhijn getrokken is. Aure« 
LiAWua t toen hij nog Overfte van de ^ zes kenrbenden in 
Galiiën was, heeft duizend Franken^ die nu niet alleen door 
Qalliën orozworven, maar ook zelfs doxys^ Spanje en Africai 
bij Afefit» verflagen. Na dat deeze", tia vijf Jaaren geheerscht 
te hebbeo, gedood was, hebben zij, onder de Regeerlnge? 
van TACiTüs , weder onderdaan , over de Romeinfche grenzei» 
door te breeken, Verfcheiden aanzienlijke dérke» magtige en 
bloeijende Steden over den Rhijn bemagUgd, en «ig bijna 
meester gemaakt Van gantsch Gaiiiin ; ook zi;n zij ; oncier dtf 
korte Regeering van plórïaküs, niet onder de Romeinfche 
gehoorzaamheid gebleeven. Maar Keizer .^robu.« heeft hen in 
onioegankli}ke moeraifbn neergeveld , en tot over den dekker 
en Elhe verjaagd. Na óeeze nederlaag, zijn xiy onderdanig 
geweest, volgens het verhaal van vofiscu^, laatende zij zich 
hier en daar als hulpbende vinden ; dan hier door ffout gewor» 
dcQ, namen zij woonplaatzen, aan deezen kant van den 
Riijn. 2omtijda werden. zij weder van^dur gedreéven, docfP 

T 4 zijn 



Digitized by 



Google 



99« FRANCISCO BALDEZ, enz. 

zijn telkens te rug gekeerd, zo als bij binme eeifte Kofitagn» 
CLovis , enz. gezegd is. 

Altino, Nitt. Gêtm. Inf. ptru I. fol. 6$. 
AMHiiiirus, Lib.XX. Cio. suzTOBiot^ 

TACITUS, JULIUS CJBZAZ, enZr 



* PkAlICXSCO BALDBZ; Zie BALDE8« 

Francisco BZ mendoza; zie mbsdoza. (fb«HGI900 Dl) 
Fbahciscus ooMA&ufl ; zie gomartts. 
FzAHCiscos lUBius; zfe juiriuf. 
Fbanciscus soimios; zie sohnius» 

Fbavciu8« (petbus) werd gebooren te AmfieUsm^ dm 19 
Augustus van het Jaar 164.5, eo ftierf 59 Jatren daarin, op 
den t9 Augustus, en dus op zijne Geboortedag» van het jui 
1704. Den grond zijner geleerdheid, leide hij onder adrumos 
juNiuSi Rector der illudre Schoole te ^mfteldam: een min, 
alieibekwaamst om jongelingen te vormen* Junius prees hem 
het leezen der rdiiiften van ovioius ongemeen aan» venna* 
neude hem » dien digter lot zijn voorbeeld te neemisi. Via 
jimfleUam begaf bij zig naar Leiden ^ en volvoerde sldsir 
zijne tuk verder onder oronovids, den vader, die hem wel 
haast van andere Leerlingen onderfcheidde » en ali eenVriead 
achtte, zo als de jonge oronovius daar na insgelijks deed. 
Fa ANCius, zijne (ludien te Leiden volbragt hebbende, biig^f 
zig naar Engeland ^ van daar naar trankrijk^ en liet zig(« 
Angere promoveeren 'tot Dodor in de beide rechtten. Terwi)l 
hij zig te Patijs onthield» maakte hij kennis met verfcheideoe 
Geleerden van die Stad, onder anderen met rapist. i^i^ 
Frankrijè begaf hij zig aaar Italië ^ en werd aldaar vso den 
Heiiog C0SMUS i)£N III met agtiug ontvangen. Na zijne we- 
jlerkomst te Amjhldsun ^ beriepen bem Burgemeeileren » ia bcc 



Digitized by 



Google 



FRANCÏÜS, (PETRUS) «». s^^ 

Jaar i6f4^ tot Hoogleeraar in de Welfprekenheid eo HIfto- 
lien» jen io het Jaar i685, in de Griek/che taal. De Cuni« 
toren van de Hooge Schoole te Leiden^ cogten hem der- 
waarts te lokken, door aanbod van het Hoogleeraarfthap ; dan 
Burgemeesteren zijne verdienden kennende , verbonden hem 9 
door vermeerdermg vao Jaargeld. Uicmontende was FRAVciua 
In de welfprekenheid, waar in juNitia hem de eerde en bes- 
te onderwijzing gegeven had. Toen hij reeds Hoogleeraar 
was, leerde hij nog vao een vermaarden Tonetlfpeeler, 
jiDAif XARELSBir, van wlen hij zelfs getuige» veei nuc ge^ 
trokken te hebben. De werken van pbarcivs bedaan In 
Poëzij en Redenvóeringen ^ alten bij één gedrukt, bij war* 
STBiNy in 'het Jaar 1706» 

FaAir90is de valois; zie ALsvfov. 

FfiAK^ois V£Ea; tte vees. 

' FfiAN90is vERDOca; zie vsanueo» en meer andere, alla 
ep liunne toenaamen. 

FaAH90is DE 1, Koning van Frankrijk ^ gezegt de oaoo* 
TE, en herfteiler der Geleerdheid, volgde, ia den Jaare 1515, 
LOoswTK OEN XII. bp, die zonder manlijke nazaaten, dea 
I Jannarij van dat Jaar, gedorven was, als Prins van den 
bloede en (choozoon van dien Vorst, Hij was de eenige 
zoon van karrl van orlbans, Graave van Angoulime^ en 
van Loutza van savoije, en kleinzoon van joiiaCinbs, Graa- 
ye van Ang^uUme^ bijgenaamd de gobdic: welke johahnéi 
' de naastvolgende broeder was van xaebl , Hertog van Or* 
Itani , den vader van lodewyk den XIL Feancois dx I , 
werd gebooren te Cognak^ den ia September, in het Jaar 
1494. Eerst voelde hij den tijtel van Graaf van Angouléme^ 
na d6n dood van xabei, zijnen vader, en vervolgens dien 
van Henog van Vaiois. Want Koning lodewtc de XII, 
zijn neef en fchoon vader, vermeerderde zijn erfdeel met het 
I^lertogdom van FaMs: hierom heeft men de. Prinfen, die 
Bil hem zijn voortgekooinen , . bijgwumd van valo», of 

T 5 • ichoon 



Digitized by 



Google 



tpS FRANCpiS m I , Rméng van FrankHjk. 

fcboon hij' in de daad • van deo tak van Orleans wta» De* 
ivi>l hij vermoedelijk erfgenaam vaa de Kroon waa» vond 
LoDEwys DS XII» niet dan dochceri hébbende, genuleo» 
hem ie doen trouwen met claudia van fRAVKi^jK» zi/ae 
oudile dochter» hoewei zij alreeds verloofd was .aan kmmmm, 
van Ooitenrijk , en de plegcigheld van die huwelijk wierd ge» 
vierd ce 5. Germsin e». Latje ^ den 14 Maij des Jaara 151 4« 
Francois D£ I wierd. te Rhtimt gexaJfd, door dn Aanj» 
bisfcbop R08ERT VAir linoncoor deu ^ «5 Janiurij de» 
}aars 1515, en hij nam vervolgens den.xijtei aan van Hertog 
van Milaan^ om dat dit Hertogdom hem,to«:behoorde, ler 
oorzake v^a valentina van Mihaut zijne overgrootmoe* 
der, Gemalimie van LODi^wvK, Hertog van Orleans^ die ie 
tartjs gedood wIerd in den Jaare 1407. Hij (lelde zig aas 
het hoofd van een magti^ Leger 9 om zig meester te mak« 
van die Hertogdom, bij zijne komfte tot de Kroon; boewei 
de Paus, de Keizer, tie Koning van Ara f on ^ en ét Zmi^ 
zers^ welke de overweldiger rAAN90is sforza \n zijne be- 
langen get>ragt haddea, isem den ingang ia het zeWe betivisc* 
ten. De Koning leverde aan de Zwitzers den dag vaii Ma^ 
rignan^ weliee twee dagen duurde, en iloeg ben op deo 
avond van den 13, en op den- morgen van den 14 September 
des Jaara 1515* Zo gantfchdijk gewapend als hij was« bra^ 
bij een gedeelte van den nacht over om zijne benden te 
fcbikken, en zijn gefchut te plaatzen, en het overige gedeei- 
fe rustte bij op de afFuic van een kauoo, daar hij, om de 
ontdeltenifffe wat neer te zetten, na zulk een langen llrijd, 
zig vergenoegde mee een dronk wate» , met ftpf en bloei 
gemengd. De Koning wttde ia deeze gelegenheid me<^fter 
zijn ; de Ridder baTArd milaan opende ondertusfcben 
zijne poorten na deeze overwinniag , en ganisch Ism^ 
hardii onderwierp z^ aan de Franfehen. De Zvitzm 
zogt«n bun Bondgenootfcbap. Paus tao dr X , te Bahgn9 
gekomen zijnde, had aldaar een mondgefprek met den Ko- 
ning, en overreedde hem aldaar eindelijk toe de yernietigiag 
van de Sanêio Pragmatica^ zo zeer begeerd door de Pauzes 
en het Hof van Rome. Men floot aldaar den 24 December 
des Jaars -15 is bet Con€0rdau$^ wegens de benoeming toe d^ 

be. 



Digitized by 



Google 



PRANC0I5 Ds I) Kkniêgifam Franirffh S$«l 

benefieten 9 en be^ zslvd wierd naderhaiki ingelascht in de X[ 

zitting van bet Concilie van Lateraan den 19 December des 

Jaars 1512. Men floot den 16 Augusti] van het zelve Jaat 

het ver^Lng van Najon^ dac niet- lang duurde. Die verdrag 

il^as geflooten met eariil den V» die in het Keizerrijk volg« 

de <^ fijnen grootvader icaximiliaan den I, waar op de 

afgunst der twee jonge Priufen wel baau uitborst« Door dit 

verdrag te Nojon moest karel Nayarre overgeven aan hen- 

hbik d'albret, zijnen wettigen Souverein, Bij brak zijne be« 

lofte, en de Koning , om hem die te doen houden» zond 

Icrijgsbenden ^ierwaarcs, die bet zelve innamen , onder abt- 

DKSAS VAN FOix, Heer van PEspam^ in den Jaare 1521, 

en bec zelve bijna ter zelver tijd weder verlooren. Van de 

andere zijde wierd de Keizer» zamengevoegd met de Engel. 

fchen , uit fikardii verdreven , en de Franfche wapenen wa^ 

ren vrij gelukkig: want de Kotiing beraam Mouzêti^ dat in« 

genomen was door den Graaf van Nasfau^ verbrandde Ba* 

faume , «n onderwierp Landreci , Bouchain » Heiéïn , Fort* 

tarabie^ enz. Maar hij verloor Milann den 19 November, 

en Doornik den t December A^i Jaars 1521. Het gedrag 

van LouiZB van savoijs» zijne moeder, was oorzaak van 

groote rampen. Het zelve was da reden van den opfiand. 

van kabel tav doubbon, Konftapel van Frankrijk , die, 

Zfg aan de zijde van den Keizer gevoegd hebbende, het be» 

vel hadde van zijne krijgsbenden. Het Franfche Leger wierd 

geflagen te Bicquoque^ daar de Zmtzertfche Burggraaf van 

LAUTR»K had het bevel van het Leger, en dit ongeluk wierd 

gevolgt van het verlies van Cremona^ van Genua ^ van Fon» 

tarabity enz. De Keizer, daar na in in Provence gelcomen 

zijnde, wierd van voor Marfeille te rug gedreeven in den. 

Jaare 1524, en de Koning ter zelver tijd naar Italië trekkende 

hernam Milaan: vervolgens ging hij Pavie belegeren; maar 

ontijdig een gedeelte van zijne benden naar Napels gezonden 

hebbende, was bij «te zwak om At Kêizerfchen tegen te 

ftaan, en wierd gevangen op den 24 Februarij des Jaars 1525» 

na dat twee paarden onder hem dood gefbhooten waren» 

Deeze rampfpocd bragt het gantfche koninkrijk in eene groo* 

te oQtdeUenisfé, De gevangenis des Koniogs duurde noch* 

tans 



Digitized by 



Google 



Soo FRANC0T8 be I, Koning van Frankrijk. 

tans.oiec iaog; hij geraakte in vrijheid door hec verdrag, den 
24 Januari] des Jaars 1526 te Madrid gemaakt, 'waar heea 
men hem gevoerd hadde, en wierd op zeer onreddijke voo^ 
waarden te rug gezonden. Op zijne wederkomac deed hij 
krijgsbenden naar Italië trekken, om Paos clkmenz dbb VU 
te verlosfen, dien 3e Keizerfchfu^ welke Rjome ingeaomeo 
en geplunderd hadden, belegerd hielden. Hij verbond zig 
een dien einde, den 17 Maij des Jura 1526, met den Pam, 
de Fenetiaantn^ en de Florentijnen ^ en zond odit ymm 
FOix, Burggraaf van Lauirek^ <üe zig meeseer maakte vsn 
een gedeelte van Lombordie^ en die veel toebragt tot be* 
vriidtng van den Paus. Dit voordeel zou van de verove* 
TiDg van NapeU zijn gevolgd geweest, %o de befmectdijke 
ziekten, die de Spanjaarden gunftig waren, het Fran/clu 
krijgsvolk met deszelfs Generaal niet weg gemaaid hadde ia 
den Jaare 1528. Door het verdrag van Kamerijk ^ den is 
Augustjj des jaars 1539 gefloten, trouwde de Konmg, die 
zedert eenigen tijd weduwnaar was, met bleonobj vaz 
oosTENBYK , zuster van den Keizer, en weduwe van zira- 
»uzL, Koning van Portugal. In den Jaare 1533 gefchiedde 
de bijeenkomst van den Paus en van den Koning te Mar* 
feille^ daar het huwelijk vastgeHeld wierd van ^£l7o&lK,a^ 
derhand dzn II Koning van dien naam, met CATaABivi j)c 
MEDicxs, nicht van den Paus. De Koning maakte zig ver* 
volgens meeder van Savoije ia de Jaaren 1535 en 1536. Hij 
verdreef den Keizer met fchande, dje Frankrijk dacbc te 
overdromen , zijnde in perfoon in Prevence getrokken , eo in 
Fikat'die door zijne Generaals. FRAN9oia deed den Prins 
van Oranje het beleg van Peronne opbreken, en de Keiier- 
fchen dat van Turin. Hij verbond zig met solyman dznII» 
Suitan der Turken^ nam Htsdin en S. Faul in den Jure 

1537 in, en deed den doortogt van Suza vermeefleren; natr 
hij verloor Guife en Montreuik Men maakte in den Jstre 

1538 een ftilfland voor tien Jaaren te Kice in Provence, daai 
Paus PAULUS DB III de beide Vorilen een mondgefprek bad 
doen honden den 18 van Junij. Het is waar, dat dezelve 
van géén langen duur was. Want de Keizer door Frankrijk 
trekkende» om de weerfpannige Gentenaars te gaan dwio^eDi 



Digitized by 



Google 



' FRANCOIS BB I, Koning van Frankrijk. 80l 

bad un den Koning bec Leen van het Henogdooi Mtlaan hé* 
loofd voor bein ofzjjne kinderen; maar naderhand geweigerd 
hebbende zijn woord* te houden, en eenige ^kenienisfe te he» 
tuigen voor de eerbewijzingen » die men hem in Frankrijk ge* 
4an hadde , was oorzaak van de vredebreuk. De Koning v^el 
in de Landen dea Keizers iu Itaiie, in Luxemburgs en in het 
Rou/illon in den ]aare 1549. Hij ontzeue Landreci, dat de 
Keizer belegerd hadde, in den ]aare 1543» ^!len nam Nice in 
den 20 Aagttsdj van het zdve Jaar; té fRAl790is vair Boua- 
BON, Graaf van /inguien^ won den üag van Cerizoles den 15 
April 'des Jaars 1544 , welke g«volgd wierd van de overgave 
T&n het MarkgraafTcbap vwa Montferrat ^ uicgezondert Cf/'j^^ 
De Stad Mezi^ei hield ook zes weken lang het Leger van, 
den Keizer o^ , die het zelve in perfoon gebood. Men maak* 
te vervolgens te Qrespi in Laonnois de vrede met den Keizer 
op den j8 September daaraanvolgende» en met den Koning 
van Engeland den 7 Junij des Jaars 1546. De Koning genooe 
niet lang deeze rjist, zijnde geftorven aan eene langdunrige en 
moeielijke ziekte in het Kadeel van Rambouillet den laaillea 
Maart des Jurs 1547» hebbende geregeerd 3a Jaaren en 3 
maanden , en geleefd 53 Jaaren , 6 maanden , en 19 dagen. 
Zijne oicvaart wierd met eene ongemeene pracht gehouden; 
nen zag op dezelve elf Kardinaalen. Hij wierd bij zijne ui^ 
vaart uitgeroepen: een goedertieren Prins in vrede ^ overwin^ 
nende in den oorloge vader en kerfteiJer der goede letteren 
en der vrije kunjlen. Hij had te Parijs een Collegie aange* 
fteld van vermaarde Hoogleeraareu in allerlei wetenfchappen; 
en gaf blijken van zijne achting aan v^ffeheide groote mannen, 
die hij van alle kanten nitlokte door zijne milddadigbeden. 
Hij fieide dit Collegie aan op dea Raad. van budeus, om 
daar in de talen, de Philofopbie, de Geneeskunst, en de Wis- 
kundige Weetenfchappen te onderwijzen. Hij had altoos ge- 
leerde nuinnen omtrent zig,.die hem onderhielden geduurendc 
de maaltijd. Hij had gaarne, d« men hem fprak van de na- 
CuarUjke Hiftorie» waar jn hij zig zulk eene groote kennisfe 
verkreegen hadde , door alleenlijk daar over te hebben hooren 
redeneeren, dat, hoewel hij niet in de letteren opgetrokken 
vas, hij aiet naliet te weten ^ en zelfa wel te pa^Te bij te bren- 
gen 



\ 



Digitized by 



Google 



368 PttANCOIS tE ï. Koning van Frankrijk. 



gen, alles wat de otide eii later Schrijvers gefchreeVen hadden 
van de dieren » trao de planten , van dt metalen , en van de 
kostelijke gefleenten« Hij had zig daar toe bediend van ja- 
coBUs cROLiN, txi naderhand van petrus mr chastèl» dien 
hij Bisfcbop maakte van Macon^ Groot-Aalmoezenler vu 
'Frankrijk^ en opziender van de Bibliotheek, die hij met 
groote kosten te Fontainebleau \L%é opg^xtohi^ h^bende teo 
dien ernde gezonden in lu^lie^ in Criekenland^ en \n Afie, 
om aldaar handfchriftén opeesoeken, of om die af cefcbrij- 
ven , welke man niet kon bekomen. Vóór zijnen dood hsd h^ 
l)eflooten het getal der Koninklijke Hoogleeraaren te vermeer* 
deren , en een CoHegie te dichten om in het zelve ze% faoo* 
derd jongelingen In de wetenfchappen en In de Godvrucfad^ 
heid te doen onderwijzen. Deeze Koning deed ook eeo ge* 
deelte der Koninklijke hnizen bouwen t die io Frankrijk gt' 
vonden worden, en verfierde dezelve alle met taferedeo, 
ilandbeelden , tapifterijen , en kostelijke huisfierades* Men 
merkt ook aan als eene wonderlijke zaak, dtt brj, alrooi 
prachtig geleefd hebbende, en gednurendé zijn leven belem# 
inerd zijnde geweest met zwaare oorlogen » zo vede prachtige 
Paleizen heeft kunnen bouwen , zo veele kostelijke zaken ïxr 
pen, en dat hij, alle zijne fchulden betaald zijnde, waooeer 
bij (lierf , vier honderd duizend kronen in zijne fchackist beeft 
nagelaaten , en een vierde gedeelte van zijn Jaariijksch inko- 
men, dat hij nog niet aangeroerd hadde* Deeze Prios bad 
ook groote tegenfpoeden ; en deeze vervoerden hem dikwili 
verder , dan de voorzichtigheid en de onzekerheid der 
gevallen moeften toelaaten. Dit deed hem groote mbfiagei 
begaan. Hij liet zig ook dikwlls bedieren door zijne Staaisbe- 
dienaars, en door de vrouwen, die hem in zotte verkwistiD" 
gen het geld deeden verfpillen, dat hij tot groote ondeneiaki* 
gen gefchikt badde. Buiten dat had hij 'nooit zijns gdijktn ia 
milddadigheid, in edelmoedigheid, en in goedertierenheid. Hij 
had eene groote liefde voor zijn volk , en ftervende beval bij 
sijnen zoon uitdrukkelijk de lasten ie verminderen , die hij ge* 
ïioodzaakt was geweest op het volk te leggen , om de onkos- 
ten van den oorlog goed te maken. Deeze Konhig bad tot 
Zijn zinnebeeld genonnfo een Salamtoder ia hec vuur» mei dee- 
ze 



Digitized by 



Google 



?RANCOIS Pï 1, Koning van Frankrijk* iO$ 

ze woorden : Nutrifco & extiriguo. Na zijnen dood wierd 
zijn hfliT geplaatst onder een marmeren pilaar in tSe Kerk der 
Nonnen van Haiitebraieres » ' en zijn lichaam met gxoa^ 
te praal gebragt naar S. Denijs: want men telde daar bij elf 
Kardinaalen , en meer dan veertig andere Prelaten. Hij was 
tweemaal getrauwt, zo als reeds gezegd is ; eerst met claüdia 
van Frankrijk in den ]aare 1514» endaar na met ELsoNoitA van 
Oostenrijk in den Jaare 1536. Bij de eerfte hadde hij fraw- 
coTs, DAUPHIN, geftorven door vergift: iijtHDttiK den Iï, 
die hem opvolgde: rarel, jong gekorven in den Jaare is^?» 
zo wel als louize en charlotta: magdalbna, Gemalinne 
van JACOBUS den V, Koning van Schotland ^ zes maanden na 
haar huwelijk geftorven in den Jaare 1537: en margreta, 
getrouwt met emaiturL/ paiLtBERT , Hertog van Savoije. Hij 
bad geene kinderen bij zijne tweede Gemalinne. Men zegt» 
dat deèze nooit zijns gelijken hadde in mildJadï^hefd, zacht* 
moedigheid en pracht* De vrouwen bedurven hem iomiijdf- 
HÏj was nochtans wijs in bet laatile 'van zijn leven, en vooral 
na 'zijne ontmoeting met defchoone fbrromisrb. Memcsresde 
Francois de Beaucaire , d^ Quillaume Patadtn » de Martin 
& Guiiiaume du Bellai ^ & de Francois de Rabusin. Du 
Pleix & Mezeraij^ Hifi. de France. Guiciard. Paul. Jov* 
Thuanus. enz. 

Tot dus verre In het algemeen van deeafen grooien Vorst, 
van zijne roemruchtige daden, enz* gefprooken hebbende, zat 
men hier nu nog eenige merkwaardige bijzonderheden bijvbe» 
gen, welke de fchrandere satlb van zijne gefchiedenisfe en 
yan zijn karakter in grooter getal opgeeft. 

Peeze Koning is een der groore Vorilen geweest , welkei 
goede hoedanigheden met verfcheide gebreken vermengt zijn« 
De Franfehi Hidoriefchrijvers , aU beaucaibb, mbzeray» 
varillas, enz. erkennen deeze vermenging met de uicerde 
gprechtheid , en daar zijn *er zelfs , die zig beklagen , dat de 
Spaanfche Schrijvers, in plaats van zulks te erkennen, hmi 
werk *er van maken om aao deezen Vorst den lof ie geven vaa 
eeo volmaakt Vorsu Dit gedrag zou van den eenen en vaa 
den anderen kant Wel al te kunftig uitgevooden kimnen zijn ; 
maar bf c' zelve fchijnt zulks minder te «Ija van de zijde dsr 

Fran» 



Digitized by 



Googte 



504 PRANCOIS m I, lüning van Frankrijk. 

Frtmfche Schrijirers din van de zijde der Spaanfehe^ wia^ 
daar zijn 'er weinigen dan blinden, die niet klaarlijk in ds 
Regecring van FRAN90ia d£W l Itunnen zien eene lange ach- 
cereenvolging van misHagen en van onvoorziclidghedeo. Hec 
vêrfcheelde. weinig, of deeze Prins beroofde zig van de erf- 
volging COC de Kroon na lodkwtjc den Xil. Hij ging daar 
toe den breeden weg op door de tedere roinnekozerijen , waar 
mede hij de jonge Koninginne bekoorde, met welke de ge- 
melde Koning lodrwyk minder dan twee maanden voor zijnen 
dood trouwde. Waut zo hij door den goeden raad van zij- 
ne vrienden zig niet had lateji wederhouden , het zou hebben 
kunnen gebeuren , dat hij zig bij de zelve Koninginne een 
bastaard zoon verwekt hadde , die , onder den naam 
van een zoon te zijn van lodewyk, hem belet zou hebben 
ooit den troon van Frankrijk te beklimmen. Hoewel, dee- 
ze gefchiedenis op verfcheide wijzen verhaalt word, men 
komt overeen, dat men hem het gevaar deed begrijpen, wiar 
aan hij zig bloot Helde , en dat hij zijn voordee/ deed met 
den goeden raad , dien men hem gaf; maar ten opzichte van 
de andere vrouwen nam hij weinig goede maatregelen in acht. 
Hij befloot tot de relze naar Milaan , onder andere rede- 
nen om' aldaar zijn vermaak te nemen met eene fchoooe 
vrouwe. Men wil zelfs, dat het vermaak, dat hij nam met 
eene meefteresfe, la «aowNiERE genoemd, fiem het leven 
kostte. Deeze vrouw was zeer fchoon; en de HuIsvtodw 
van een Advokaac te Farijs. Zij wederftond een wijl bec 
aai) zoek des Konings» tot dat haar man, ziende, dat de Ko* 
nlng beflooien hadde geweld te gebruiken, en het hem nier 
mogelijk zou zijn dien fiorm te ontgaan , haar toeflond den 
Koning te genoegen. Om geen beletzel in deeze zaak te 
ge>7en , veinsde hij acht of tien dagen op het Land te moe. 
ten zijn tot verrichting vin eenfge zaken, (iij hield zig od« 
dertusfcben heimelijk in P/trijs op^ de bordeelen bezoeken- 
de, om zig zelf te befmetten, op dat hij zidks vervolgens 
zijne vrouw mogt doen, en zij wederom den Koning. Zijn 
voornemen gelukte, zo ala hij het overlegd hadde ; en dus 
zag hij zig gewroken , over een hoon , dien dè hoveliogeo 
gewoon zijn eene galanterq^ te noemen. De ongelukki.?e 

vrouir 



Digitized by 



Google 



FR ANCOIS M I , Ihf/tèg van 'Frantrijk. |pg 

vrcMW Mcff ttD kec otts^a^f «» <fe ««o wkrd io«r fjKit^ 
dtge bolpniidcMai geoeeseo» De Koniog had dtor tm allé 
de moeieliike toavallen; en dewi^ de Oeneesneeders hem 
bebandeldeo naar xljae hoedaoi^eid» ved eer dan naar stjoe 
kwaal » «o «ferd bi) niet lechi geaeezeif , ea nadeitaid ver» 
crgeide htf oveffcfaor van ziJM kwaM zodanig, dat men wilt 
dac hij daal émr MeiT, De voomaa m lle der namesTeo van 
deezen ' Kotuig biagt hem in- het nimifl* gevaar vaa lijt 
gancTchc Ko0hikfl}k te veiHeami. Hi) hadc geen argwaan van 
deeaea fiModen toeleg; en dan twaaden keer ziende, weikan 
de zaken naa^o , ootfiiaptefi hem eenlge murmnraringen tagm 
de Goddd^ke Vomieoigkeid. Ht| heQ^eoide m laat, dm Mj 
twee oT drie perfoonen tot zijae gonfleHegen verkoofen. bad- 
de, die zulks onwaardig waren , en walker kwaade raadfeevhN 
gen hem M} \iltneniendbeid nedeelig geweest wmten. ladleft 
hij den Konflapei van M0mmêrêtKi twaalf Jaaren eerder vstt 
^ weggezoadtn badde, lai t<m xig zdf niéf in znM 
moelelijke ottOandigfaeden en Mterllen bevonden hebktHL 
Daar fcheen biiKen dat, om zo te fpreeken, iets ongelakkiga 
hl zijne g^booitelhr te zijn , waar door >ij zelf^ dln , wan^ 
neer bi| , menfcbelijker wijze , geit»rooken , zig zelf naar de 
regelen der voorzkfatigheid beftierde , niet gelnkkig was. AU 
ie deeze zaakan, wel aangemerkt zijnde, maken zijne Regee* 
ihfg zeer verwoadereoswaardig: want wie zou zl^ nCet veiy 
wonderen te zien, dac deeze Prins, weinig begnnfligd vdn 
bet gehik, .kwall/k gediend door zijne eigen moeder, overge* 
leverd aan onvoorzichti^^e gnnfteliogea, verraden door de 
geenen, die hij met zijne grootde vercronweüjkbeid vereer* 
de, ro roemruchtigtijk heeft knnnen tegenftaan, als hij den 
Keizer kakzl dev V gedaan heelt, dat is te zeggen eenett 
vijaad, vtlens Uitaten veel grooter waren dan Frankrijk; Sê 
meerder gdd badde en meerder ktijgsbenden dan bij,* die eeai 
rooc krijgsman was, en een zeer fehrander Staathtmdfge; die 
getronwelijk en bekwaamelijk gediend wierd door zijne krijgs* 
lioofBen en door zijne Soatsbedieaaars ; en die bijna alcoot 
<)BdMecsnd wierd door Engeland ^ of door andere machtige 
Vorften tegen bem atleen? Alfbs wet ovetwogen zijnde, it 
kti tot meerder eerar voor fhan^ots oeh f, zijn KoulDhriJk 
XV, DiBi.. V in 



Digitized by 



Google 



^ FRANCOIS DE I, Kêning 9an Frankrijk. 

in ZQlke omftxndigbeden bewaard te hebben, » dan het coi eete 
Is voor K jȣL DEN V , het zelve niet ie hebben kunnen over* 
wfainen* Men sou van deeze twee Vorften mogen zeggen, 
3at de een zonder den tegenftand van den anderen cot de alge« 
neene op|>erjbeerrcl>appij zou hebben kunnen ^erÉaken; en datt 
dewijl men zig meermaal verbond len voordeele vaa kjisil 
i^av V, dan ten voordeele van raAK^ois j>bs i, men den 
Koning vaa Frankrijlt meerder vreesde daa^ den Konmg vaa 
SpM9^t^ Men mag daarenboven denken, dat zo de -vrlihekl 
van. Europa ntec volkoomen onderdrukt wierd door \èxsl 
9j(n V, men dieswegens bijna gantfcfaeliik yeipUgt ia aaa de 
dapperheid ypn FiAiifoia dbn L Het kwaade gduk vao dee* 
Mn Vorat beeft genoegzaam neigeni meer in uitgnUoaken dm 
ii^ het verbond « dat hij maakte met sOLYiiaii. H9 koo dmr 
uit g^en wezenilijk voordeel trekken , en veriebafte eeoe 
üofFe van gefchreeuw un ziine. vijanden, welke helft zeer lia. 
cdijk maakte I en die. hem meer kv^ud toebragt dao de .^tfr/# 
kern goed deed. Men zou, niet. dan tioor de groadr^seten vaa 
aene zeer verderfièlljke zedekunde deJogenea kunnen vecfthoor 
aea, die over dit onderwerp in raoiigie door Europa geiaud 
wierden. Men verfpreldde ze1(^ bet Latiinfche Pormulïer na 
den eed» dien men vooronderftelde dat deeze Prina gedaan kidt 
aan den Grooten Heer« Zit hier de vertaaling van bet idve: 
tk zwetrê en beloave bij d€^ grooten en koogen karmkertigtn 
Codi^ Schepper van Hemel en Aarde ^ en van alfes^ W0f*er 
is 9 en bij deeze H. EuangeUën^ bij den H. Deop, bij den 
H* J ohmmes den Doper ^ en bij het Christen geiov^^ dêi a^ 
/fit dat ik weten zdl^ openbaar zal zijn aam den teer 
hoogen Hfier Sultan aoLTMAN , wietu Rijk God verjferkê. ü 
zal de eenige vriend zijn van de zijnen , en de vijand fez 
zijne vijanden* Ik zal de verlos/er zijn iran de g/evazgeiié 
Ttêrken uii de boeien zijner vijanden : daar zal geen heéng 
Stijn van mijne zij de ^ Indien ik in deeze dingen nalaeig ^9 
ik zal een afvallige zim • en een overtreder der voorfchrif* 
een van het HU lig Euatsgelium en van het Christen geleHé 
Ik zal zeggen ^ dat het tuangelie valsci is; ik zai leogehc 
men 9 dat Christus leve^ en dat zijne moeder maagd gemoest 
niji ik zal êin sarijn jlaeMten ovor de Doopvonie , em ik zal 

de 



Digitized by 



Google 



FRANCOIS u l. Koning* van Frankrijk. 3^. 

di Priefitnyan den Altaar yt9tktni, ik tai met wellust hee* 
rerij pleegen ep 4kn Altaar ^ en ik zal de yerWeekingen der 
H., vaderem f mii nemen. Alno bffehe^we mij God van bo. 
yen. DeMX kan qI«u «fgirijsfelljker, godloozer, noch verfoeie- 
lijker bedacbt worden dan deeze eed; en daifr door zelfs» en 
door eenige andere kentekenen, moet men oordee&en, dat het 
Biet anders is dan eene gantsch onwaa^ehijnelijke bedclfcge^i)» 
Men heeft niet nagelaacen die formulier als een echt ftok in^te 
lasfchen in een der boekjes » die tegen Frankrijk uitkwamen 
10 den lantftcn oorlog van d^ voorgaande eeuwe, dat is te zeg* 
gen in den Jaar^ 169a* Verfcheide an.dere befpoaelijke en 
plompe werzierittgen wierden tot' nadeel, van d^e^en Prins ge- 
fineed» die bij Baijle gevonden worden. Faui^ois x>s I was 
oorzaak wan eenige nieuwighedf^n » waar onder nfien voorna- 
me\\\\L tekenen mag de gewoonte 9 welfce de vrouwen aanna* 
men van leu Jio^e ce verfohijnen*. Dit $leed echter do SaUffike 
wet niet veranderen , welke niet toelaat , dat de Kroon jvaa 
Frankrijk .vervalt aan de fpinrokken; maar men mag zeggen, 
dat (èderc dien tijd tot aan het einde van de XIV eeuwe , 
weinig meer of minder, Frankrijk door vrouwen geiegee»! 
wierd.' De uitdrukkingen; waar van aizzaaAY zig bedient, 
keefc, zullen biet niet kwalijk te fu komen» ,« De Koning 
„ FRAVCoia ]>a I» ( zegt hij) die eene edele drift hadt tot al«. 
,, Ie . fcboone zaaken , fchepie een wondeilijk behagen in de 
„ pracht» getoovende, dat de zelve diende om zijne groot- 
^ beid te doen blijken; en dewijl hij overreed was, dat de 
,, fchoottheid der vrouwen den Inifier van zijge praal zon ver« 
,» giooten, bier* hij gevoegd, dat hij van eene verliefde nei* 
,» ging^was, zo beeft bij het eerst die Ibboone wereld gewend 
„ het hof bij te woonen» In het begin was zulks van eene; 
M goede tiitwerkhig, deeze beminnelijke fexe de befehaafdheid 
,, en de heuschheid aldaar gebragt hebbende , en levendige 
M aanprikkelingen van edelmoedigheid gevende aan de. weige- 
ft maakte zielend maar na dat de onfehiigheid z|g daar onder 
I» mengde , en dat het voorbeeld der grootften het verderf ge- . 
n ^^ gegeeven badde, wierd datgeene, dat te.veoren eenei 
), fcboone wdJe yan eere en deugd geweest. was, een vuile • 
>, modderpoel van alle on^epgden; di( .ove^eexing tot. on-. 

V n kuisch- 



Digitized by 



Google 



gOr FRANCOIS bb 1, Koning van F^ankr^t. 

,*, Imtschheid miftkte tig meefler vtn de ganse ; men geraakre 
„ in dezelve; men hield sig flatnde in dezelve door dnt mid< 
/, M ; de waardigheden en weldaden wletden «itgedeetr naar 
,; het eigensinnif goeddttfiken der vfonwen. En om dat zij 
^, gemeenlttky'vwineer zij eenmtri ongeregddzljlii» zig over- 
y, geeven -toe onrechtvaanKglieid', tot bedriegerijen , «x wrMk, 
y, en toe boosheid, zdfs met veel meerder fthiUmidoosheid 
,; dan de mannen; zo waren zij oorzaak, dat 'er zeer kwaade 
,, grondregelen tefloopen in de Regeering, en dar de oade 
,9 Oauloifcke oprechdieid noch verder verbannen wierd dia de 
j^ kitischheid. Dit verderf begon onder de Regeering na 
,, PRAK9018 DEK I, wierd bijna algemeen onder die van mn- 
^y B!K' DftN II » en overCiroomde eindelijk alle btpaaüogeo on» j 
y, der KAasL mh IX, en onder HiNa» obw III/' Biea 
mag *er onbeMroomd bijvoren, dat zolks ^tliet efaide vin 
deXVI eenwe duorde, zo als reeds gezegd Is. Men heeft groot 
ongelijk gehad FRAN90t8 mir f te befchuldlgen van te veel 
teegeeflilkheki voor ét Lntherfchen van zijn Koninkrijk. Zo ^ 
men gezegt hsdde, dat deeze Pihis zeer nuu^ was voor de 1 
yromdttoen vn Duitsckland^ men zou zig niet bedtoogen I 
hebben. Hij bevri}dde de Republijk van Gtnerê^, de Hoofd- j 
itad der Gareformeerden , honne Moederkerke» die bitre 1 
Apostelen en boeken in Fnanirijk zond , en. kaait iMdgcevIn* 
gen aan alle kanten, tot oaderftennfaig van de genecne zsik. 
Dit gedrag van fUMqois^ den I vergrootte bet Cintofl ma 
Mem y wiar van de hervotmfaig nog het gevoel heeft. Hij 
deed regelredit goede dienOe» aan het SmaikétUUfehê Boodge. 
neoiibhap, en noch meer vtn iet zijden; want hij wi8oor« 
zaak, dpt iamel bi V In hoodert gelegenheden de Pioieflis- 
ten vaa Dnitsckland vlerifi», om dezdve aftefcfaeiden vin de 
betange» vin Frankrijk* De Ifeatfie Jaaren van frav^ois din 
I WÊtêtt een tijd van elende voor hem. De gevolgen vsn zij* 
ne ookuitchheid, en het herdenken der ongelukken , waarin 
het kwaade beleid van zijne Siaatsbedienaars hem gewikkeld 
b«di dompelden hem in eene lastige verdrietelijkheid, die 
hem beieue zijne waarachtige belangen te kennen; wam hij 
bcdroette zig dodeHjk over eene zaak, die hij als een goed 
gelttk hadi moeten aanmerken. Dit wu de dood vn Huntm 

Bin 



Digitized by 



Google 



liRANCOiS DB 1, TCüMAig vAi WéMtriJt. 3«9 

DEH yntlf Konfag vtii Emgéiakd^ em Vom, üié ^g c6 
menigmiai gewtpend iadt tegen Frankrijk , en die aUóès ^« 
reed geti^«esc zoa hébben het zelve tiet onderde boven «e 
keenen, cmd hec met xaael bbit V te deden. De noeie^ 
lijkheden v«n r«Aii9öis t>Bii I, utrelké hem saogedtnii wiet- 
den, btf gdegenbcM of ter oorzetke van zijne kftderen, vri* 
ra geene van fijne minftt bentauwdheden. Zijn ondtte 
zoon, 9RAi9;ois genoemd, was gëbooren te Ckateau é^Atk* 
boife^ deii s8 Fc^niailj dei Jaars ijtS. Hij wierd vergeeven 
jn een 9n>p frisdi water door sbbastiaaiv ifORTÈCacüLi, eh 
ilierf in bet Kafted v» TÉumtn . den zo Aognstna des Jaan 
IS 36. De Konbig, zi}n vader, veriroeg deeze dood zó oA- 
gednldlg> 4at^blj B]|: Aar van In een langen d|d ntet koh 
berfleneii: wtnt hij bad groóte boop en goede Vfcrwaditing 
van ée<6ken Boon. De tweede zoon van fraic^ois ïiElr 1 
regeerde na hem onder den naam van Van Hzjfiaic ^n it. 
Men moot niet twljffelen , of hij verooriaakce veel Verdriet 
aan zffnen vader, wanneer hij onderling verlland hield met 
koMTiAoBsnci,^ die tn ongenade was, en dat hij eehen aan* 
hang maakte tegen de Hertoginne van Etampet^ de 'gunClelin. 
ge van lf}nen vader. Mij maakte deezen aanhang met diana ' 
VAR F0tti£R8, Bljïïe materesfe, en men zön niet kunnen 
zeggen, wat kwaad deeze twee vrouwen veroorzaakten dooir • 
haaren minnenijd. Indien de verdeeldheid. Welke regeerde 
msfeben de meeflere^fii van den vader en de materesfe van 
den Boon Verdriet vetoorzaakce aan den Koning, de twee. 
dragt, die *er was tusfbhen den bAUPHm en zijnen broeder, 
den Hertog van Orfeans, Was voor hem geen minder ooj«> 
zaak Van fmëft en haded. De Aanhang van de tïèrtóginne 
van Etampes koos <)e zijde van dien Henog van Orleans. 
Die van puva var Hoitiirs arbeidde tegen deezeh t'rius, en 
vergiftigde hem eindelijk. Wal verdriet was het niet voor 
raaK^ois dbh I te zien, dat zijn eigen zoon, zig meer dan 
hi) moe^ iu de zaaken dringende , hem noodzaakte voorbe* 
hoeJzeien ih hec werk te flellen, die hem noch aangenaam, 
ooch voordeelig warenT De aanhang van den dauphin was 
oorzaak, dat de Koning de handen leende tot het vredens- 
verdrag van Crespij. Deeze vrede, voofdeeligtlr 'zijnde voor 

V 3 é%n 



Digitized by 



Google 



Jro ÏRANCOIS rti ï. Tonhg van BrsrikHji. 

den Hertog van OrUans dtn voor Frankrijk ^ protedeeide de 
DAUPHIN, die de grootoakiog vtn zijnen broeder» noch her 
,nad)sei van bet Kooinlirijlc Icon dulden, c^en den sdven m 
het Kafteel van Fêntaintbkau ^ in tegen.woordi|^eid van des 
Hertof van Fendome^ van den Graaf van Englfiêm, zijnen 
ttfoeder^ en van fEAN90is« Gnaf van Aumak^ dea 2 De. 
cember. Men kan zig gemal(keli]lc verbeelden , dat de Koniag 
van Frankrijk toen bet ipc had van verfcbeide andere groote 
Prinsfen, zeer ongelukkig aijnde In zijn huisgezin» duizend 
argwanen en duizend onzekerheden gevoelende» welke veroor- 
zaakt wierden door den geenen , die zijn opvolger moeit zijo* 
Zij r die den Hertog van OrUans vergiftigden « bdiid- 
,den misfchlen het leven van tweemaal honderd duizend mor 
fchen» en mogelijk bewaarden zij ook Frankrijk voor de 
Yampfpoedlge febande van de order der erfvoiging te ontrusm. 
De bijnaam yan d£ groote, die hem na zijnen doodgegeevea 
ivierd » was van geen langen duur ; het welk men be0uiKfi 
jnagy om dat al de wereld zegt en fchrijfc: niktn^ois dr £Ez* 
STE» en niet FKAN901S de groote. Men zegt en (chdjfc: 

IIENEIK DE VIERDE» of UEfïRiK DK OROOTG» Dat U bet Zei- 

ve. Het zou eveneens zijn met frak^ois den EBRsTEVy en 
met FUAN901S DEN GROOTEN, ZO deeze laatfte tijtel niet icon 
na zijne geboorte vervallen was, FRAIV901S verdiende nocbouis 
dien eenijtel in zekere opzichten , en vooral eer oor^ke vao 
zijnen moed » en van die ongeveinsde en openhartige edelmoe- 
digheid» welke zo, zeldzaam Is onder perfoonen van zijoea 
Ihuit. De Handvastigheid v;m zijnen moed was aan veraideriQ< 
gen onderworpen. Zij hield niet (land genoeg In de -geftreDg- 
heden van zijne gevangenisfe. Hij fcheen aldaar van verdiiec 
te zuilen derven; ^n hij betoonde een weinig te veel vreeze» 
weder in Frankrijk komende. Mezerat zegt» dat hij, zo 
haast hij op den oever aan éttu^ zijde gekomen was» opeco 
Turksch paard klom» als of hij eenige lage gevreesd hadde, 
en het paard de fpoor^n gaf tot S. Jan de Luz toe» dat vier 
mijlen van daar geleegen was» en aldaar zig een half uur ver- 
frischt hebbende» reedt hij met den zelven fpoed nmu Bajsn- 
ne. ,Hij moet een onwaardig onthaal genooteo hebben, gedun* 
rende zijne gevangenisfir» dewijl hij z<jue kinderen belastis 

zolKi 



Digitized by 



Google . 



fKANCdlS Dl I, Kinimg pm Flrawkr^. Jll 

sulkt te wreekeo op drifib vaniijfle Vcrvloekinfe. Meo htaft 
teo' omechte- ▼oorgcgtcvoi, dac FiAwpoi* os I gebooim 
wieni na cen^ kogduiifige * onvnichtbaarlieid van zijne mot* 
der« Vcrfcheidft vas die g^eenen, die hsc leven van FaAMCia- 
cos Dx rauLA gefcbieeven hebben, veraekeren valfcbeliiks, 
dat de PrinfeaTe looize vav aAvo^a^ Gemalin van aiatii. 
VAU VALoia, bij dleo Heilig bec ongeluk beklaagde» dac ri|, 
hadde van onvruchtbaar te zl|0{ en het was ree()s een langen. 
tijd, voefen xlj *er bij, dat zij deeze onvolmaakdieid gevoel- 
de* FBAN90U Dt >AVU yerkie^ voor haar de bevrijding daac 
vaa door zijne gebeden, en daaroai deed zij, van een zopa 
bevallen zijiMie, den zelven FiABpoia noemen» üt daar het*. 
geeoe zij vertHteo.. TsBOPiui«iia lATSatiDiis verhaalde,' op 
bec woord van deeze Schrijvers, hetv zelve in zijn TrMiiaw 
Patrié90»Amntmt een werk, waar In hij den' lof befcbcijft vaii> 
SU BSII7WO, Pao-iarch der Kankusairt^ van a* iovatius. Pa* 
triarcb der Jtfuiien^ en van a, PRANCisci;a oa paula, Vtf 
titerch der iftWaiM,* doch naderhand, beier ondenecht zijn* 
de, herriep bij bec zelve. Het blijkt uit zijne werken, uic 
die van axutnioK db oostb , van aaMiiAztBAVt , eft 
van de andere Franfehê Schrijvers, dat louizb vav SAvoijt 
gebooren wierd in den Jaare 1477; dat zij met xa»bl va«. 
o&LBAüi» Graaf vaQ Angomlêmt^ uronwde in den Jaare 1488; 
dat zij beviel van de Princesfe mazgarbta, den 11 April dea* 
]aara 1492, en van FRAB^ia den 12 September dea Juri 
i4$M.; en dat zij baaren Gemaal verloor den 1 Januarij dea^ 
Jaars 1496* 21^ daar eene valscbheid onwederfpreeklijkaan* 
getoond, en een voorbeeld gegeeven van de»voorbarigbeld en • 
onbedachtzsambeid , waar mede men in de Legenden der Hei* 
ligen hunne mitakelen ophoopt, zonder de moeite' te nemen 
van de Geoealogifche of Chronologifcbe ufeien te raadpHee» - 
gen* lodï^ mep dezelve nagezien hadde, men zou zfg wei 
gewacht hebben te zeggen, dat eeae vrouw, die van eene 
dochter bevalt ia den ouderdom van vijftien Jaasen » en van 
eenen zoon in den ouderdom van zei^tien, gezuobt en ge* • 
Maagd hadde over haare laogdtturige onvruchtbaarheid, en daac 
van alleen tsvrljd was geworden dopr de gebeden van een 
Heili|((. üet ii ^e wenfchen, dat 'et niet anders dan eenvou« 

V 4 H^ 



Digitized by 



Google 



SIS- BUNCOIS 9i. X. Xming vm FrankriHn 

digfaeid tn ligigelootigbefd g«¥9Mt sri| in lièt ▼eibfddeii vut 
dk Yidfche mlrtkëf, en dtt de noodsaüctlJkMheQ en de bete. 
gèn vati de gemeenfchap ( wur ven met een woofd ge^ro. 
len is op het ArtijM vm FKAKoiccue vM am») de Mint* 
nea niet ihinnen beiroogen Iw^beo deo Ptutiafcli nee deeiea 
YÉMIien roem ft verfleren. Men keeft irftAif90i« dan I geidd 
onder de Mnsfim, die, den troon bekloaimen litMieide, t^ 
tflet hebben willen wreeken over de beiedfghrgen, die 2I; in 
een gemeenen ihnd omfluigen iMcMen* Men geeft voor, dic 
hij» onder de Regeeringe voa i.oiiewtk biH Xfl, iaril 
ven B^féün tot eenen cweeürijd uiidaegdey die «loór cetet 
UBbienghigen gcmcbt heddd hem in ongunst Uj dtn iéren 
Kooiog 10 biengeh ; ctt ntn voegt 'er bij è dat bij, op deesen 
Yotst gevolgd zijnde 9 aso wetoig gedichc fltt de vijnAbiiap, 
die hij gehad kalde voor densdven «Aast van J wirl aay ëie 
bij hem verhief cot de .waardigheid van KoaAapei vao Frsnh 
r^k. Da Hefde^ die hij hadde voor de weten&bsppen, is 
aan oieiaaad onbeiteBd; aater ' wehiige^ weten de ft^aonder* 
beid » die men daar oiotrent heeft itnnnen alen k aeaen brief 
VM AXOtsas ALCiATus» die. oent gemeen geworden is te dea 
Jaaie 169^. De aeWe was gefehreeven van Be^rgês den 3 
S^tteoèêr des Jaara 1510; Alciatus verhaalt daar in, dat 
zekere jfVLins GAIIU.LUS9 een geleerd man » hadt aaagd>oodeo 
aan raatt^ois vMm I » om hem hi een saaand tfjds GrUkuh ea 
I^tijn te leeren fpreeken, in* proza en In vaarzen, met zo 
veel fieriijkfaeid als DSMoaVHZMsa en eictao» als BOMaaosa 
viaoiLius* >- Het %vas genoeg» dac de Koiteg hem een nar dn 
daags gaf; maar camillds wMde aSeen zijn met deezen Vorst; 
bij geloofde, dat zulk een groot geheim niet behoorde flled^ 
gedeeld te worden dan aan gekroonde hoofden. Hij eiachte wk 
voor ziine belooning een jyaitljksch iiikomen van twee doteod 
kroonen in goede beoefiden. De versekerdheid» waar oede 
hij ijMift, overseedéa FftAHfrola dziTI om te ge]ooveD,dit 
*er Iets wctteniijkt was in deoogemeene beloften van deezn 
peifbom Hij wierd na dë tweede les weg gezonden» en met 
eM geftheak van zes honderd kroonen begunftigd. Darit 
eene andere bijzondere taak , en van meerder belang» die «m 
feder: weinig tijds bekend is, dat is, dat dè Hertog vaa Ör- 



Digitized by 



Google 



--^ ^ 

Zmui» tMede zom nn mSKifoin snr I, ub 4e Pmteftvie^ 
ithc VmOm y9B DadtuUamd müboéét taoaoea GodMiietiK 
te doeo -pmiikea; men vcnnoédc, du fai] de f«orfttlliogeii. 
deedc jmc btwilligiiig vta xljiiea inder. De ScMJm v»a 
•ni^ BWieirfj^riakea» weifce ia ém Ja«e 1700 Ie UQraven* 
hÊgf «ednikc eija^ tn die dee^e wts mee den Atf obfefidiop 
vn Kmutfijk^ die de gezellen vn tsljuiachw lieeft oiige* 
geeven » beeft de gebrekeD vt& deeeen Vonc zeer wei ta&ge^ 
Mkend « |b de «meitrpmk, welke hijTOoronderfMde cosfthèa 
deexcQ Mos ea fto»BWTK vuê XIL Het ii jHomer, dat 
deeze aamenfpnik wac te kart is; meo hen *er weinig inders 
dtn die la beriipeQ* Faiiifoif meakte eene ordofWflQtïe^ 
waar door hij «de gewooate afMtfte vea de opeabiere adea 
in liec Ijiiijm te atkea. Niimaut beeft aulks aangeroerd» 
en vericbeide aodcee bijnandeibedeo , betrefieflde de geleerd^ 
beid na deeven Prifts, aijne fehrlfiea» eo aijae geaegenbeid 
voor de geteevdea. Onder de loftaiOageo » die hem geg eerea 
zijn wegens de co^e, die hl| badde om de wettfifchappen ca 
doen bloeien, moet men niet vergeten de erkentenis, wMka 
de geleerden Éem betoond hebben over het doen maken va» 
veifcheide nitmoateede drnkken. Men behoeft deswegen maar 
INI te zlett FftTtus viCToaius, in p'^^tXommeituinmiLf 
Ir 01 AHf^tiUt d€ üfiimo ftatu eirtisiis. De doonochti diea 
FRAN^ois VB I deed maken dwars door een gebergte, U ver- 
wondereaswaardig. Lkoib, in zijne Héfi. des EgUfis Faüdoi'^ 
fet, I Dêel^ pag. 2, vezeken, dat de herg ^ifol^ dit voor 
den hoügfien van Enropa gehouden wordt ^ en waar In de Fa 
zijn oorijpronk heeft, de berg /f, a^^r^sr van de gefchiedenio 
%fgt . • dat raAKfOif be I denzeiven gantfchelijk deedf 
doorgraaven^ om in ttaife te kómen. „ En in der daad/ 
>, voegt hi| 'er Wj, hoe wel de Franfchen^ zedett dat z^* 
it bet geheim gevonden hebben om den doonocht van den 
M berg Genevre veel koner en gemakkelijker te openen, zig'^ 
II vm de voorgemelde opening niet meer bediend hebben , 
»i dezelve Is echter aocb ia ftaat, en zal het ongetwijfFeld 
>, zijn tot het einde der wereld, lijnde bijna gantfchelijk in 
,. de roTs uirgehouwen : men heeft omtrent twee naren nodig 
II om *elr door te titkfcen; men kia de mailezets mer humien 

V 5 (a^ 



Digitized by 



Google 



Sr4 FRANCOIS w l, Kming 9sn rratHtHjb 

,r list ént iloor voereo, en al het oogenrt, dat *er ii , te. 
,j ftaac daar in alleen, dat men *er gaotlchelifk nieu zien kan^ 
y, en dat men 'er noodauklijk toortslieht in moec brengen.^ 
Beeze Schrijver heefc den lijd van deeten woifdertMailfjkeB 
arbeid niet aanj^etekasd, nodi welke Hiftorien daar van fpfee^ 
k^a; maar men beeft geoordeeld » dat de oüderaeeniqg vaa 
»Aii9ois oen I in hake .in den Jaare 151$ daar van bet 
lijdbeHek is» Martin du mujlai fpreekt *er kondljk van 9 
en zonder eenig denkbeeld te geven. van de wonderUfke noei- 
tet die meo hadde moeten doen in den doortocht der Alpen, 
in zijne Mtmotr. Livn. li a Vannée, 1515, pag^ n. zZ* 
puiciARDiM fpre^kt *er omftandiger van L XII ^ F^ê m*. 
35Ó* MAR11.LAS doet niet minder in zijne Hifi. fbab^isde 
I Livr* I« pag. 43, d Edii. de .la Haift 1690; «ie hier 
zijne woorden : »» lautru en savarri met deo bJoem van 
,, bet Fraufche Leger iieten Gengvt (bij moeat leggen den 
%% h*H Geneyre^ aan de flinker band» doorwaadden de Ri* 
,» vier Durence^ en begaven zig in den bals of ii^gang van 
„ Aigenciers, i/frgenfarius vieus)^ door een ptaau, GiHt^ 
ft fi''^ genoemd. Zij boorden van daar door tot. aan deiota 
», S. Pauiuss die men met ijzer en vunr moest openen. De 
^ twee volgende dagen waren de gravers meest onnut, wiot 
„ dpwijl *er,geen berg meer was, die niet van den anderea 
9, was afgefcheiden door afgronden, zo waren de nüjncoai 
,9 doorgraavingen van geen gebruik meer, en men bedieode 
„ zig van bruggen van communicatie om het gefcfaut te. ver* 
^ voeren. De foldaacen en de gravers fleepien het zelve ia 
y de ontoegankelijke plaaizen met lutbeelleni zij vulden net 
,, takkebosfcben de plaatzen, die gedempt konden wordeo; 
,, en zo deeze plaatzec te wijd waren, voldeed men aan bet 
>, ledige door zwaare boomen en fiutten. Men kwam op dee* 
,, ze wijze un den b^rg Pied^i-porc^ daar men wanhoopte 
,»' door te booren , om dat dezelve uit .een enkele rots b^ 
„ flóndt , die van alle zijden ongenaakbaar was : maar mavat 
y, BZ, die denzelvon .overal beprpefde, ontdekte eene ader» 
,9 die zachter wu dan de andere, en volgde dezelve w 
,» naauwkeuriglijk, ,dat hij *er zig een weg midden door maik* 
,, te. Aldus kwam het Franfchê Leger >. door de bebendir 

^ beid 



Digitized by 



Google 



^RANCOIS DE I, Koning van Frankrijk. iVs 

^ hdd der logeoietirs, door den tibeid def foldttten, ieil 
,, door de volfttndigbeld der hoofden, mee bet einde vafi 
j, deo achtilen dag ia het Graaflbhap van SalunzoJ^ Hoe 
deeze befchrijviog ook wezen moge, men sal dezeive, koud 
en laf vinden » zo men ze vergeiijkc met dk van ?aülus jo* 
▼lUS in Hift* f ui ttmp. /• AT/^» foHo m. lot & feq. Daar 
IS .een aanmerkelijk onderfcheid cusicben bem en vAtitLAa» 
Deeze laatfte maakt geen gewag van TaivuLcius,. aan wie» 
PAULUS jovius de eere, geeft van deezen nieuwen weg iiitger 
vonden ce bebben, en de voornaamile bedlerder van de uier 
voering geweest te zijn. De laatde zaak, waar mede men 
dit Ar lij kei beOuiten zal, is aanmerkelijk. Men geeft voor^ 
dat FRAI9CJSCUS DE PAüLA eenen dag voor zijnen dood op 
deeze wijze fprak met louiz£ vah savo^b : Us», zoon zal 
Koning ran Frankrijk zijn^ en in roem^ in rijkdommen^ en 
in geluk alle de Prinsfen van zijne eeuvre overtreffen » mits 
dat hij zig hevlijtige om de hervêrming der Kerke te be^^ 
vorderen i maar zo hij zig daar toe niet bevUjtigt ^ zal hix 
zeer ongelukkig zijn. Men moet hier bij aanmerken, dat 
FRAKCisciJs DK PAULA flietf den ft April des Jaars 1^07» en 
dat LODBWYK De XII, dié toen regeerde, nog bijna acht 
Jaaren leefde, en dat bij eene Gemalin -hadt, die niet 'oxt 
vruchtbaar was. Baijle JDiÜ. Crit. en ' do Schtijvera, door 
denzelvëu bijgebragt. 

FRAN901S DB II, zoon van rekdris dkv II , wierd ge»' 
booren te Fontainebleau den 20 Januari/ il^s Jaars 1544, ^U" 
vader nog dauphin zijnde ; hij wierd genoemd Hertog 
van Bretagne^ eu gemeenlijk Monfeigntur de Hertog. Hij 
trouwde in den Jaarc 1558, in den ouderdom van omtrent 15 
Jaaren, met uaria stuart, Koninginne van Schotland^ ee- 
nige docbter van jacobus den V,^en wierd om die reden 
loen de Koning Dauphin genoemd. Na den dood van hen- 
kik i>z}X II wierd hij in den ouderdom van zes'cieo Jaaren te' 
Meimi gezalfd, op zondag den 17 September des Jaars 1559. 
Onder zijne Regeering begonnen de partijfchappen , die al 
bij zijns vaders leven oncflaan waren, vee! onrust te maken i 
waar toe zijn jonkheid inzonderheid goede gelegenheid gaf, 

naar 



Digitized by 



Google 



89^ nUÈNCOIS DE II » X^ittef van Ffémkrifk- 

■aar dawdke bij wtl kfooasofed^, dof noch cft jong w« 
om zonder hulp te regeereo. De K<mittk|}jk« moeder hieU 
liec met de GuUtn^ dte mee de Jeugt m swtUiekl é^ Ko. 
akigt, wteiu Qmtliti huniie «idite wai, him toordeel deden , 
en zig KO volllrefct oi»igge]i{k meikten, dit de koofbpel rmn 
MéMtimrunti^ en Ificooderheid de Prinsfen vui den bloede, 
AHiaoMT TAH BO1ABON9 Koning inn Navêrre^tn £,^db* 
B9TC, Print vin C(?n4f^, zijn broeder » deeze onrechtvmdig. 
Md nkc konncnde gedoogen, ditr over teer venkierig wa« 
len 9 en in bet vervolg groote oniniten in het Rijk veroor- 
klikten, inzondtibeld is het bevel» dit In het begin der Re- 
geering door toedoen van de Ouifen oltkwim, unmerkenr 
%iiidlg; nit kfichte van hetzelve moeflen alle de geenen, die 
ieti te venoektn hadden t zig op flraffe iÊXk de koord bbmen 
B4 nnien van het Hof begeeven. Zij dachten zig hier door 
van den adel te ontflun, die hen hindeilijk hadde knunen 2ij&« 
De jonge Konfng was ook zo volkoomen door ben Ingenoo- 
men, dat geene voorftelliogen iets konden helpeo; hoe wel 
meil hem gefchriften tegen de Guijen zelfs in zijn bedde deed 
vinden, waarom hij verfchelde malen i0^enschte, dat 21) zig 
een cijd ling van het Hof wilden begeeven. De Prmsfen van 
den bloede, en inzonderheid de Prins van C^ndé^ begaven 
zig derhalven eindelijk aan de zijde dèr Hervormden , het welk 
tot den eerden Inlandfchen oodog h] Frankrijk gelegenheid 
gaf. De eerde wapenkreet wierd veroorzaakt door de zoge- 
naamde zamenzwering van amboiss , waar in men wilde dii dé 
Prios van Condé mede begrepen was , en welke daar op toelel- 
de, dat inen de Guijen eerfielljk te BMs^ en naderhand te 
Jmbüife, waar heen zij zig met den Koning op bet eerde be- 
richt van diergelijk een toeleg begeeven hadden, machtig mog- 
te worden. Men had ten dien einde zorg gediaagen, dat vao 
alle kanten krijgsbenden zouden aanrukken; doch de zatk 
Wierd eerst door een Advokaat, aan wien ren audie , de aan* 
voerder der Hugenooten, zig vertrouwd hadde» en da^r rA 
door een Edelman, i^onieres genoemd, verraden, die no| 
daarenboven alle de toebereidzelen en vastgedelde optoditen 
der krijgsbenden ontdekten , en aldus konden de zamenfe- 
zwoomen niets uitrechten ^ hoe wel zij poogden het Slot vsn 



Digitized by 



Google 



FRANCOIS BE lU K^niiÊg ifon Bra^Mji. SH 



jlmèüi/t mee gewdd in te nesen, woritende zif niet alleefi 
ciur, flUMT ook onderweeg» vtn alle kancea mar de betaanr 
de zamelpiaacs trekkende» te rog gedreeYen» veiiflrooid , en 
de gevangenen, inaonderbtid de vooraaaBÜen, fchandeHJk eer 
dood gebragtk Oodaftosfchen wierden in dea> ILo^ingf natin 
cenige tevtien gegeven» welkk de liaidigheden, die tot nii 
toe ctgcn de Hervormden gebruikt waren , icheenen- te nati. 
een» en de Konkiginae noediev bejegende hen ook wel, om 
ben dus la flaap te llisfen» el daar door db PnmAn van den 
bJoede maditig te worden; tot welken einde ee»e vergadi* 
nng der groocen van het Rfjk beroepen wiard te Fontérinê»^ 
èleaum De Kookig van Navarre en de Prins van Condé kwnv 
men aldner wd niet; doefa de brieven» die men van hefl 
ontfiog, en de beroerten, die ter zei vér tijd in verftheide 
Provinciën verdekt waren» waar door Ltm terOond hi ban* 
den der Hervormden gevaUeo was , veroornaafcten In den Ko» 
Ring zulk eene vreeze» dat hij na het flureen der veigaderipg 
zig van Womaimbkau naar S. Cermain begaf. Sinddljit, 
wanneer de Konlt>g van Naifarre en de Prlna van Condé z\g 
badden laten overreden om te OrUans te komen , alwaar óen 
voorgaf dat in *t kort eene verpdering der Staaten gebonden 
xou worden, wierdt de eerOe terftbnd* in verzekering geno« 
nen, en de Konnig was zodanig tegen hem verbitterd, dat 
bij dikwfts zetde, dat het natunrlijk vemult» zijne zelftbe- 
boudenisffe, en de zorge voor het geméenebeit, eene voor* 
beeldelijke ftraSfe van deezen Prhis vorderdfen'; waarom hIJ 
ook met des Koniags kennis en goedvinden verwezen wierd 
om bet boofd te verliezen. Daar bij hadt men eene zekere 
geloofsbelijdentsib ppgefield, wasr aan alle inwooners des 
Koninkrijks hunne toeftemming zouden geven, en waar toe 
men reeds drie Lagers gefchikt hadde, die in alle de Provlo* 
dCfD omtrekken zouden ; door wdk middel men de Hervorm* 
de Lere dacbt uit te roeien. Doch eer het doodvonnis tegen 
den Prins uitgevoerd Ion worden , wierd de Koning fchielijk 
krank aan eene hoofdzweering, welke hij reeds een langen 
tiidt gehad hadde, en flierf daar aan nog voor het begin van 
de vergadering der Staaten, den 4 December des Jkars 1560, 
en wierd te S. DêfAjs zoi^der pI»gtt^hadao begraaven^ wetk 

ge* 



Digitized by 



Google 



-^Tt FRAlUCOIS »E II, Koning vhn Frankrijk. 

gebrek meo den Henog vaa Cuife^ tls Opperhofmeeto». 
tpêichreef ; weshalveo dit opfcbrU'c op hec 'doodkUed des Ko« 
nings tegen den genoemdeu Hertog gehecht wierd : Ou tfi 
mainttnant Tannegu du ChafteH dat is t« zeggen : ff^Mor ü 
nu Tannegfd du Chafltlf Bebalven de beroeneir, welke door 
de heefschzugc der Cuifen^ eo daar benevens om den Gods- 
dieast ontftonden, is in sijne Regeering niets van belsag 
voorgevallen « bebalven dat hi| eens in oneenigheid gerukte 
anet «luabetx, Koninginqe Vin Engclênd^ die zig de zstk 
der. Schotfehe ProteHanten aantrok, waar tegen frah^ois» ten 
g.evalle van zijne Gemalinne, en om oog andere bezwaarm^ 
geu» die bij tegeirELizavKXu hadde» linlpbenden t^en haar 
oaar Schotland zond , waar over vao de Engolfihe zijde een 
vercoogfchrift aiikw^m» waar in echter all^s aan de Guiftn 
g^weeten wierd. ^Maar deeze aaik wierd, na eenige vooraf* 
gegaane dadeiijkbedeo , tot gering voordeel -en eere van 
Frankrijk ^ bijgelegd, boewei bet toenmaals gemaakte craAaat 
oiet uitgtwisfeld wierd. De Koning van Spanje uok zig in 
diea tijd de Franfihe zaken aan, en nen las eens ten hove, 
om ift Prinsfen van den bloede afcercbrikken, een brief van 
bem» waar in hij fchreef, dat bij, berichc zijnde, dat eenige 
onrustige hoofden voorgaven., dat de Koning onbekwaaiii wis 
tot de Regeering, befljooten hadt denzelveit benevens zija 
Blijk in befcberminge te nemen. Hoe zeer echter onder bem 
op de bebottding van den Roomsch Katbolijken Godsdieost 
gezien wierd, de Kardinaal van Lotharingen kon nochtans 
de invoering van de Inquifitie in Frankrijk niet doordriogen. 
Alen kan van don Koning faah^ois den li, wegens zijoe 
jonkheid en kort Regeering, in welke hij boven din 
niets naar zijn eigen raad gedaan beeft, niets goeds noch 
kwuds zeggen. Maar bem word het getuigenis gegeeves, 
dat hij meer tot deugd dan tot boosheid geneigd was, zo dtt 
zijne dienaars hem ie Roi fans vice , dat is de KoniH 
tonder ondeugd ^ plagten te noemen. Voorts was zijne ge* 
moeds^edeltenis , door zijne geduurige licbaams krankte 
zeer verzwakt , dewijl zijne langduurige verzweeriog ia 
het hoofd was, ^n bij, in plaats van de gewoone opening 
door de neus, dezelve door de ooren badde, welker ver* 



Digitized by 



Google 



PRANEKER» $t^ 



flopi^g ciodeli|k zijocn dood vecoorztiikre, hóewei een igea 
wlUeo, dac deEelve door vergif verhaast wierd. Hij beeft 
door ctfoe jonkh^d* en xw^heid bij ztine Gemalinne geeoe 
kinderen geteeld. - Tkumn. Uk. XX£i£\ XXIf^^ XXF, XXFI. 
MeMeraif. F. PanieL M$m9ir€S de Cafteinau. . 

FxAHBUft » in *t Latijn» Franequtra^ is de derde der (lem* 
mende Steden vto Friesland :' gelegen in *t Kwartier ff^es* 
tergo0 9 aan de trekvavt, tuifcben Leeuwaarden en Har/in* 
gen: drie groote uuren gatnsyvan de eerst» en twee kleine 
van de Uttsttsenoemde Sad. Over den naams ooriprong eo be* 
tAenUlfe» worden veelerlei gisfingen gevormd: welke geeo 
grond yao eeolge zekerheid hebben , en daarom geene aaumec« 
king verdienen» 

Die Sud is niet groot ; hebbende omtrent een half nnr gaans» 
In haar begrip : maar» luchtig en zinlijk bebouwd. Zij heeft » 
in baaien omtrek » wefailg of geene gelijiiheld meteenige der 
zogenoemde regelmadge figuureu : maar venoont veel meer 
eene vermenging» van een eirond met een vierkant. In dea 
aanvang haarer. ftichtipg, die aan den Jaare 1191 word toege» 
fchreeven, beftond zij eeniglijk» in twee rijen huizen» met 
een wat^gracbt» en. eepe dubbele flraat» in 't midden ^ oost« 
waard aanloopende» op de Hoofdkerk» rondom welke inede 
fommige huizen waren gebouwd: en was beflooten binnen 
eene watergracht» die nog in wezen» en» zedert de yerdeto 
uitzetting» ééne haarer binnengrachten geworden is. Zij is, 
van een enkele aarden wa/ omgeven :. zooder van eenige vesting- 
weiken voorzien te zijn; uirgezonderd één Buiwerk^ aan den 
zuidoostelijken hoek' der Sud; en ééne halve Maan of Rave* 
lijn, *t welk daar geplaatst is, om de Noordêr Poorc. te dekken« 
Die If^a/^ rijklijk met boomen beplant» verdrekt tQt een ver<* 
nakelijke wandelplaacs : des te meer , dewijl men daar allerwege 
ces ruim gezicht heeft» over de vruchibaare velden» die de 
Sttd omringen : en op eene moiigte van Torens der omIig4 
gende Dorpen; zo verre» dat men zegt» de If^al tondota 
wandelende» bij helder weer» meer als I50 Torens onderfchei- 
teüijk te konnen tellen. 



Digitized by 



Google 



»9 FRANinCEIt; 



Framektr hnCt drie Poenen; l. ét OêUer ot B^tr 
Poatcti door welke neo uiignt nam iMuwm^dem; gulifk ook, 
tm eiodwegs benoordea deexe Pooit, ^le Gn^, door wdke 
Bieo flsar gemelde HoofdOad vurc, nic de Süd ^moRkoivt, 
door eéneo vermIMen bnig, ónder de Sndi Wal^ die di 
Leeywar^r Fijp genoemd word. De tweede if de fPester- 
of Harlinger Fêerti boiicn welite men ffjd ea vnst, natr 
HarUngin. De derde word genoemd de Nttdew P^n. 
Behalven deeze is 'er een Water Poon» de Dêimjmmer Pijp 
genoemd ; door welke men vatrc neer *t Dorp BHmJmK. 
Voorts» heeft zij drie bijna reehr doorgaande Sirmmen^ m 
wederzijde der bionengcachten, met welke de SM ilooitee* 
d»i, en, in verfcheidoo wijken, al» Melne Bilandon, afge- 
deeld is; die op de uitgangen van alle de dwanlInuiceR, door 
bruggen aan elkander verknocht zijn. 

Daar bij i« alj tamelijk volkrijk, vervaecende S671 Inwoone* 
fen, in den Jaare 1748. Deeze drijven veel Koophandel io 
Ko^rn , en in fmie. Behalven dat ook in de nabuDrfchap 
deezer Stad» verfeheiden Steen- en BéHinen Bêkkerifen ge- 
vonden worden; inzonderheid van bfaianwe vergteasde Pin- 
nen : waar ami fornmigen der Inwooneten eene goede kost- 
winning hebben. Deeze zijn meest naar den kant van Her 
Ungen* 

De Hoofdkerk» en thans de eenige, die bij de Keder- 
iuitfihÊ Herrormde Gemeente gebruikt word, was, io de 
Roomfthe tijden, toegewijd aan S. Maarten: gdijk vede 
andere Kerken in Friesland. Voof eenige Jaaren was in des 
Toeren deezer Kerk, die hoog en fi>its Is, de bllzem gdhi. 
gen; waar door dezelve gedeeltelijk afbrandde; dan, de pt* 
de voorzofge der Regeering^ door de Studenten en Boigw 
geholpen, heeft den verderen voortgang Van den brand geftoin 
en is het befthadigde weer terftond herftdd geworden. Dee. 
*e Kerk ftaat op een ruim met boomen beplant KerHiof , be* 
boorden de Grooce Markt, bijna in hét middendeel der Sriii' 
to mag voor eene der fraaifte Kerken van gebed Frifsiaei 
doorgaan. De DiensF word, door f^ee leeraaren. in de- 
«Ive waargenoomen. Ook is aldaar eene Waa^che^ Ge- 
meente, die door éénen Fredikant bediend word. De 

Cc- 



Digitized by 



Google 



FRANEKER. ^zi 



Gemeentt der Mennoniten word beditad door één Pre« 
dlkaot* 

Eerdjdj bevonden zich ^binnen deeze Sod» meer andere 
Geefitltjke Gêbeuwen: dsar onder ook een Kloofter der zo« 
l^enoeuido Kruisharén. Doch • \iit Kloofier i«, in *c }ur 
ij35» tot eene Academie, aangetegc 

Het voomaftm werktuig » ter bevordering deezer goede zMk; 
IS geweest Graaf willsx lodsvtk vav vassiu dillik*. 
SURO, die-*ft]jd8 Sudhoudef van Friesland; (van wien wt 
meeraunilen toe zijnen roem gemeld hebben.) Wordende de 
aanleiding daar toe allereeracgegeeven, door de Leeraareo der 
Kerken deezer Provintie, die, in den Jaare 1584 * aaa 
'tLanda Staaten, dle^s tijd* binnen deeze Stad vergaderd» ze* 
kere remonflratie overleverden; waarin lij, onder anderen ver-' 
zochten, dat ten diende der jengd» ten einde die met. minder 
kosten 9 dan buiten 'sL&nds, tot allerlei fraaie wetenfcbappen» 
aantevoeren, een Seminarium ( Kweek fcheel ) xaöfp!^ worden 
opgericht en eenige geleerde Vrofesfcftn aai^^e^d. In welk 
verzoek ^'sLands Staaten niet alleen terlloQd bewilligden; maar 
in den volgende Jaare» 1585» n^t ad vijs van Hooggemeldea 
Stadhouder» 't befluit namen » om eene volkomen Academie of 
Univerfiteiti daar van te maken; aan welke» A *t ]aar 1586, 
even die zelve vrijheden werden verleend » welke de Heerea 
Suaten van Holland^ aan hunne Univerfiuit te Leiden » !• 
Jaaren vroeger opgerecht , hadden toegellaan. De geestelijke 
goederen » inzonderheiid van het gemelde Kloofter» die zedert 
(ie affchaffing des Pausdoms , in 's Lands kist vervallen waren» 
werden ter zelver xijd ter goedmaking der daair toe te beüeed* 
4ie kosten aangclegt. En ten einde, geene jougelmgen vap een 
fober bedaan, van het voordeel deezer Uooge School te 
doen verfteken zijn» is 'er ook, op 's Lands kosten, eene 
opeae tafel aangelegtt voor 60 Studenten» die daar, fommi- 
gen voor een zeer geringén prijs » en andere de vrije kost heb* 
ben. Daar toe is een bijzonder Huis gefticht: 't weik aan de 
Voorftraat ftaac, en 's Lands Otkenpmie of Bturfe genoemd 
word. Dit gefchied» onder 't beftier van zekeroi hjurfnriuu 
Met dit voorrecht, worden echter geene andere begunftigd^ 
dan die tot 't Leeraarampi worden aangjevoe/di en wel^ -eceiK- 

XV. DEEL. ' X * " ' ' lijk. 



Di^tized by 



Google 



01^: FftANEKRtt/ 



■rihi 



Itjit', die 'Inbowliogeii, en Alumni V of VöédSerlingd! deezer 
Proviniie zijn, gelijk dezelve ooic, ten diende deezer Provia- 
tfe , bépluild6li)k aibh -verbtn^lêfi* moeten. 

Deeée Akademie ilaat oii^tö hét- opziMf ¥É> Vier Beera 
Kuratofeoi: drie '-uit da^Giieteaifen , ^en^ééA uit dé Steden : aio 
welke ook eea Secretaris is toégevoegt. VérflHelden geerde 
mtniien iMMeii'iraó Afd vöt d}d liet HoogleétatfhitDpc op dee- 
ze H^ge SdiMl todt rècmi 'bekleed^: ónder welke , door hun- 
de ijtfgégee¥eii)Sclinften , ini^dffddrHeid viermaard geweest zïjii; 
wiLu AM£9it5s : ;o»« cöCCÊjts i (iukifrïKjx scbotavos: 
xamp: vtfrivca: adr. me'tiüs: «ëoro. pasor, 'en meer »« 
dere. Het g«taï der- hedendaagfche Frofesrorèn is tot XIV. 
bcpaalid: Tier in de H. Godgeleerdheid: twee in de Récfateo: 
twee in de Geotieskmid^en zes in de Natuur- en Wiskoodc, 
beneden de Tlialen , «Gefchiedliandé eriz. De Kerk vtn •t ge- 
weezen Kraisfaeeren Kloofter» waarin de Promorfen gefcbie- 
den, (taat in 't westelijk deel der Stad: en van tiec KiooHer 
Gebouw zi)n drie vertreMen» tot Auditoria (gehoorpittiizeo) 
Vervaardigt-, in weil;e de Profesfofen himtie openbaire LesCen 
geeven, beneven eene Vergaderplaats van den AkademifcbeQ 
Senaat:* waarin de Afbe^ldzels der iu de Profesde deezer Aka- 
demie overlèe^n Profesfóren hangen. Obk is daar bij eae 
Toortréfltjke 6ibT1ocheek, en eene Anatomiekamer. Daar «gier 
2iet ihen tlèir H$rtut Medicus; en een Laboratorium^ voor 
dfe Ckijmiê. ' • 

Het Eeuwfeest deeisér Academie, is in het Jiar 1735 set 
grcote plegtigheid gevierd. 

Behalvèn deeze Hooge, is *er mede een Trfvfaafe School; 
die door een Reétor en Conre^or Word waargenoomen 3 fiaaode 
aan ^t S. Maartenikerkhof. 

Noord, west waard van déS. Maartenskerk y 'ontmoet meo, 
het Riadhuii: eèrf Oüd Get)ouw*, dat zich fierlijk voordoet, 
pronkende met éen hoogen fraaien fpuzèn Toren. Ook is de 
Stad Van eeö goed Borger Weeshuis voorzien : (taande, to 't 
iuidoosteliik deel, na bij de Tolbrug. Dit buis (hoe wei ook 
aderen éenig dèet daar aan hadden,) voornaamlijk gefficht, 
door bza. aoricola^ Prior der geweezen Abtdij Klaarkamp: 
ea is vao-^genoagtaarae mliote en vermogen, om XL. kinde. 
• ' ^ ra 



Digitized by 



Google 



PRANEKRÜ. 



m 



ren te bergen» en te onderhouden. Ook is 'er eeoe Stads 
Waag, enz. 

JJinnen Franeker^ ziet meo oog veele vin die Stinzen of, 

oude (leene huizen ; de meeden van die (laan , langi de Hoog(!raar, 

en op de Markt. Veelen derzelyeo Zijn gebouwd , geduurende 

de binnenlandfcbe beroerten dér Fetkopers en Schieringers^ 

toea deeze Stad zonderling begon te bloeien; voomaamliik 

door de Graaven van Holland ^ uit het Huis van Befjeren; 

die, zedert zij deeze Provinile onder' hun bedwang gebracht. 

hadden , dezelve met eenige voorrechten begonnen te begunfti» 

gen: daar onder ook» het halsrecht; *t welk anderzfnts, aaa 

geetie ééne Stad óeezes Landfchaps was toegedaan» Daar 

door werden veele Edelen deezer Provintle gelokt) om !a 

Traneker zich neé( te zetten, die aldaar veel gezag oefenden t 

iivesbalven die Stad , ( gelijk ubbo £mmius aanmerkt • ReipubL 

Frif.foLso.) al vroeg, de Zetel der Edelen plagt genoemd 

te worden. Deeze Edeten hebben die zelve Stinzen aange- 

legt ; welke hunne naamen ontfangèn » en tot heden behonden 

hebben, miar de Geflachtea zelve, door welke zij gefticht, 

bezeeten en bewoond geweest zi)n. Onder dezelve is meest 

aanmerkenswaardlg Sjardema^ of Sjaagdrmahufsi het welk 

behoorde aan *t Geflacht van Sjaar/ema; *t welk in deeze 

Stad altijd groot vermoogen bacl : zijnde ^ie Heereo van dit 

zelve Geflachte» alle sicrx sjaardbma genoemd, de één nt 

den anderen , Poteflanten van Friesland geweest. Dit Huis 

had in den bcjginne , in *t oosten buiten de Stad , op de Ka/a* 

heide ^(laan; maar, omtrent den Jaare 1440, Daar de we8t« 

zijde der Stad verplaatst: en (Irekte toen tot een Biokbuit; uic 

*t welk men » twee rijen huizoi , op dit Slot aanioopende » 

gemakltjk befchieten en bedwingen kon : ' welke twee rijen 

gaande van dit Slot tiaar de 5 Maartenskerk ^ (gelijk is aan» 

gemerkt) in dien tijd, de geheeie Stad hébben uitgemaakt. Dit 

Sjaardemdhuis is daar na afgebrooken. Voortt*vlnd men daar: 

Hottingafiuis: Martenahuis t Botnlahutsi Oud'Botniahuist 

T^ekamahttis: Kammingahuis : Okkingahuis: Offenhuizen: 

enz. die van muuren voorzien, en op verwulWe Kelders ge* 

IHcht zijn, en door hünoc Torens, alle merktekenea van oa« 

<ierdom venöonefi. 

Za De . 

/ 



Digitized by 



Google 



I 

f' 



324 FRANEKER. 



De eigenairs dee^er gemelde Hufzen wiaren 'aflen vsm den 
Sckierifigfchen Mei; die, vermits Franeker^ de eenige Stad 
van Friesland bewesten ée Lauwers^ hmine partij toegedaan, 
daar door de gemeene toevlucht werd der Edellieden van dien 
aanhang. Ter deezer oorzaake, heeft dfe Stad ook veel ovei. 
last moeten ultdaan, van de Fetkoopen: inzonderheid, vao 
de Groningers , welke door die van Bolswerd ^ die mede in 't 
zogenoemde Groftinger Verbond floaden, geholpen werden. 
Dit gefchiedde Inzonderheid in den Jaare 1495* 

Als, irr 't Jaar 1498, de Hertog albrscht vin Saxen j 
door dt SchierChgors y tegen ét Vetkoopers^ té hulp geroepea 
was , werd hij , binnen deeze $tad, plecbciglijk » als Erfpo- 
tellaatgefauldlgr: waar hij ook bedendiglijk zijnen Zetel hield: 
gelijk mede naderhai^d deszelfs zoons en opvolgers, de Her. 
togen HBNDRiit en oeoROs van Saxen ^ die alle hunoe Hof- 
houding badden , op 't gemelde Sjaardemahuis ^ in hH west- 
einde der Stad fiaande, met een wijde wateigiachr omringt. 
Daarom Is dit Huis » na dien tijd , het Slot van Franeker ge- 
noemd geweest. Dit gebouw, middelerwijl , door oaderdom 
dreigende te zullen indorten; en van geen genoegzaam ge- 
bruik konnende wezeu , om te mogen opwegen , tegen de 
kosten van deszelfs herllelling , is het voor eeulge Jaaren ge- 
keel afgebrooken. Die. getroqwe aankleeving der Franekeriy 
aan de Saxifche Regeering, reeds in den aanvang, eo ool^ 
daar na , in een tijd , toen het gantfche Land tegen dezelve 
opdond, beeft uitgewerkt, dat zij met veele voonechten, 
door die Fiertogen begunlligd zijn geworden : als vrijdom van 
alle Accijzen , boe genoemd : als mede den vrijen uitvoer Bui* 
Her bieren , bij vierde deelen van een ton , ten behoeve der 
Landlieden; waar daor de aftrek hunner bieren zeer mogtbe* 
vorderd worden. Zelfs had Hertog ALBRsaiT, in wiens tiid, 
de Grlesenij het £///, *t eerst bedijkt werd, aan de Sttd 
Franeker^ den eigendom van 200 Morgen Lands,. in deezeo 
ilraek, na bij 't Dorp JacolfS Parochie ^ gefcbonken.- en mea 
meent , dat bijaldien zij daarom hadden willen -aanboodeny 
hun 't geheele Bili zou gegeeven zijn. Hier bij kwam een 
ander vx)orrecht: behelzende dat geene omliggende Dotpen of 
Kk)ofters het recht van JFaagt kadden , noch eepige Koop- 

oaa* 



Digitized by 



Googk 



FRANEKER. 3«5 



nanfchappeo • noch Ambtchten mogteo oefenen : blijvende de* 
zelve eeniglijk san de &iad gehechc. De Gifcbrief des Hertogs 
f^tio Saxen, hier toe beboorende, was van den 12 Jiilij van he^ 
Jaar 1504. Daar bij had en behield die Stad, even ge'ij^ 
L€euwa4ird€n ^ het recht, om'onafhanglijk van den Hertog» 
en van "deizelfs Gouverneur» haare eigen Regeer ing te (lellen 
en te beëdigen* Daar bij zegt men , dat de omliggende Grf e- 
tenijcn, Frémekeradeel ^ Barradetl^ Baarderadeel ^ Mtnaldu^ 
wadtH , en Hennasrdtradeel , al(e hunn^ Rechtsüagen b'mnen 
deeze Stad badden; gelijk de eerstgemelde noch hedep blijft 
behouden : en dat deeze eerstgemelde van daar den naam van 
Ffankeradeel bekoomen bebbe: des te meer, dewijl de 01- 
derman van Frawker in der tijd, te gelijk derzelver Griecman 
was ; des deeze Grieienij , in zekeren opzichte , aan die Scad 
onderhooiig mocht geacht worden. De Vergaderingen der Le^ 
den deezer Grietenij worijen binnen deez^ Stad gehouden 
's Donderdags ; wanneer ook aldaar de weekelijkfche Markt» 
dag IS. Dit één en ander, gevoegt bij ^e voordeelen, welke 
de Hertoglijke Hofhouding aan deeze Scad toebracht, kon 
niet nalaacen dezelve binnen korten tijd zser te doen aanwas* 
fen ea bloeien. En ^en meent, dat fommigen der bier 
voorgenoemde Adelijke Gedichten , geduurende de Saxi/che 
Kegeering blnneu Franeker a^ngelegt zijn. Maar even daar 
door, was zij te gelijk het voorwerp van afgunst voor de 
aidere ' Friefche Steden* In den Jaare 1500 , werd zij , om 
geefle andere oorzake, dan dat Httiog hindkik van Saxen\ 
binnen haare muureu zijne Hofhouding had, door de andere 
Friezen t aan wieq deszelfs llrenge Régceridg langs hoe meer 
mishaagde , belegerd : doch deszelfs Vader , Hehog ALBRECifrf 
met, zijne Saxen tot ontzet zeer (bhielijk opdagende , wer- 
den de Friezen gedagen en ^t beleg opgebrooken. Men ver« 
haalt , dat d^ friezen , ten einde de vermeerdering der toe* 
vloeiende Sax€n en andere vreemdelingen in hun Land. voor 
ie koomen, geduurende deezQ belegering, eene foortgelijke 
list in *t werk fielden, als eertijds de GileadiUni ten einde 
de Ephraimiten t hunne vijanden te ontdekken, door de uit- 
fpraake van het woord Schiboi€th:'\vt{^i van. zie Recht. XI f. 
4, 6» dat zjj, niamlijk die, welke als vrecmdeÜDgen bij hen 

X 3 ver- 



Digitized by 



Google 



4 

2q6 FnANEKER. 



vercacni waren , fommige Früfc^e woorden deedcn uicfpreeXen : 
en dai ze allen » die in de uitfpraake dcezer woorden , de 
Triefche tongval ' niet konden volgen , zonder genade In 't 
water wierpen en verdronken: welk verdrinken, in dien oo- 
den tijd , de gemeene doodflraffe onder de friezen wa% 2ie 
CHR. scHOTANis, Hifi. va» Friesland^ \A%éi. ^7 $• 

Daar na heeft Fraffeker mede veel deel gehad , In ille de 
onlusten, die onder de Bourgondircke en Spaanfche Rcgee. 
ring, wegens den Godsdienai» In deeïe Landen gerezen zijn; 
waarin de Spaanfche Gouverneur kaspak robles zeer be- 
xaoeid geweest is; welke geduurd hebben, tot den Jaareis/S; 
als OEOROB DE LALATN , GraaF vatt /?«iMi^»//#r^, eerst bc* 
noemde Gouverneur van Friesland j 'm naam der Staateo, tl. 
daar , gelijk In de andere Friefcke Steden , de Regeeriog deed 
veranderen, door de Burgerij, die op Trömmelflag in de S, 
Ma/jrtenskerk gedajrgd werden, om 32 mannen te nocmcD, 
uit welke de Stadhouder het behooflijl; getal der Regenten 
verkiezen zou. Door dit middel , werden de Spaatsschgcziw^ 
den uitgezet j en geene andere, dan die de zijde der Saaren 
waren toegedaan , in derzelvér pkars gefteld. 

De Stads Regcenng , en de wijze van derrelver beftelVmge 
is dcor een bijzonder Reglement van Prins willem fr'd ix 
van Nnifau^ die*s tijds Stadhouder deezer Provintie, en der 
G^eputterde Scaaten, in den Jaare 1657, vastgefteld. Inge- 
volge dit Reglement, werden alle Jaareu, den laatfteo De* 
cember, uft de XXX. Vroedfcbappen , die voor al hon leveo 
deezcn post bekleedden, twee Burgemeesters benoemd , in de 
plaats van twee afgaande , om beneven de vier andere, drie 
]aarcn te regeeren: flaande die keuze, oan vijf Elefteors: alle 
Xlèden der Vroedfcbap, Joor 't trekken van vijf xwarie aft 
de vierentwintig zilvcre boouen , tot die verkiezing bevoegt. 
Dan bier in ia daar na tenlge verandering gemaakt; beflaiode 
de Regeerii;g nu uit IV. Burgemeefters; van weike Jaarlijks, 
uit een duhbcldtal van Viofdfohappen, door de Ele^urs ge- 
maakt, twee door den Piins Krldadhouder worden aangelkiJ; 
aan v/elke een Sckreiar.'s. ïs toegevoegr. Bebalven de 1^. 
Bui'semceftcia, blijvea d-?rbalven nu XXVI, Yrocdfchappen. 

Her 



Digitized by 



Google 



FRAMBKER. )ifp 

Het Recht^ted » .in4ef« geeep , bet Klokkeflig imn Firéu 
neker^ pi^C em\é$ vtft gooiere ttkgedrekcheid te weseo» 
dan fa deeceo tijd; zo verre, dat *t westwaard tot aan dt 
Zee geKi^ hebb^: WIPC tiit eet) Giftbrief » door LVDOLJ»Abc 
van 't Ciftertie$ch Kloofter Bbemkamp^ aan die van Frane* 
ker verleend , in den Jwe 132a, blijkt ^iltt die van HarUnm 
gen mede daar onder begreepen zija geweest. %xï 'alhoewd 
dk Rechtf gebied in volgende tt}dea ia «fgeoomen» blijft 'c 
toch het ^rootde vaa alle de Friej4:he Steden : hebbende onec 
dan drie uuren gaaua in zijnen oncrek. 

In di& Didria» liggen fommige zogenoemde Uitbuurten; 
zo veel gezegt da Buitemiuuften ^ die van de Grietenij FrO* 
nekeradeel zig aficlieiden, enqnder zekere voorwaarden, tot 
het Stadsgebied gevoegt hebben: naamiiik^ Lankum: IVerz 
Ar kent: Sakker é: Lüike» dat is,* KUin LoUum: Doi/emx 
Kis: enz. 

Desgelijks liggen In dit Rechtsgebied, de Edele Staacea 
Liauta en Roordaburg. 

Frarekeradeel, de tweede Grietenij van fVestergoo^ in 
Friesland^ paalt aan MtntUdtmadeel «eft westen, en heeft 
haaien n«im van de Siad Ftamker , die allerwegen van dew 
zelve orogeeven woid; gelijk ook binfsea deeze Stad, derzel- 
ver Rechtsdagen aUe.JOundetd^gen gehouOen wordien. De te* 
genwoordjge Gri^fman is de lieer |üA£rH8a gaspakius bbrgs. 
Mih. Onder zijn geNed liggea Xi. Dorpen. Van deeze, zo 
wel als van de voorige Urieieni/, leggen eenige ten noorden, 
andere ten Eüiclen 'de^' Trek vaart, éït van harJirtgen op 
Fiancker^ en van daar naar Le^uvaégTdcn loopc: als tcri 
noordca; Zweem en Peins ^ lUed en Boer, ScHaifum^ Uoin^ 
jum , Herbaijum , Midliuu : en ten zuiden : Achlum , //;> 
turn en Tjum i ook leU u]lii 'er vcri'cheiden aanziculjjke 
i>t£iten of Siiailn. 

Bacbumz , Abt« .1322. 
X4 Faa«- 



Digitized by 



Gdbgle 



^^ FRANEKER. 




lij Menah 



vercacii waren . fommïge Fricfcke woord^ 

ct> dat 2e allen, die in de uUfpraa^yy 

Triefcke tongval niet )^^^/^ /„,„ v«) 

water wierpen en verdronken: ^>/^ / J 

den tifd ■ de gemeene doodftraffr .< /^ / « , ^ , 

den tiia, uc ^ O^/' ^^^ris der Stad Gouda ^ 

CHR. *"'"^, .. v^^^.ur''^f ^<'M<Je> word gehouden 

onlusten, oie y/ , ter Staatsvtrgaderfng inge. 

ring, wegens den C^^^ /Va,,*r(r3t te weeren. In te 
vraarin de Spaan^cne^^f riderttandeltag óver het belhnd met 
xaoeid geweest i$: w, ^^^^ ^^^^ ^^^ ^^ ^.^ geeneo, welke 
als OEOROB DE T ^^^^^^^ ^^^ ^ ^^^ ^.^^ ^^ Stadhooder, 
noemde GóUverT' ^^. ^.j^ ^^^^^ aithtns in de Jaaren 1609 
daar , ge^»i'^ ^'^ ^de dit vermoeden. Voor 't overige w« hij 
veranderen , ojtmuntende bekwaamheden. 
JAaartenilf 

uil welk' Zie Vadetl. Hifi. VlII, IX en X Dcé. 

^ verkier 
den 

w^ //janks». (jan) üeezeu man, van Itege geboorte» doch m 
i,e edele aiel, «uilen wij nader leeren kennen, ophei An. 

j^lf VAK OLDENBARNEVgLD , WlCnS gCtrOUWC dicnitC bij WIS. 

j, dien hij, In de gevangenis, ja zelfs op het Haa^cki 
jHolTchavoc, tot den laatften fnik, verzelde, volgen*, hei vff' 
haal daar van » op zijnen ntam uitg#geeven« 

Frakkeka, eene eigen geërfde Hofïlede, nabij £W*»" 
de Grietenij StelUngwerfaosteinde. 

Fbavci van babderode; zie b&ede&ode« (frans vav) 

Franse, (covert) was een van de twintig perfoonfl» 
welke ^ door vonnis van alba, den 8 Oélober, ib 'i P 
1568 ,. uit Schoanhoytn gebannen , en wier goederen verM 
verklaard wiarden, om dat zij tot de Hervormden behoorden. 

Zie MARCos, Sent. 01.148' 



Digitized by 



Google 







«ENBüRG, FRANSUM, enz. 



329 



Heerenhnis in Otldertandy bij bel 
Deventer en Haltum^ 

Groninger Ommelanden ^ ia 
}t Ham of den Ham, beboo- 
iiurgerlijke, onder *t bewind vaa 
^.uceerde Suaten dier Provintie. 



j\ een Engeischman^ welke» in bet Jaar 
eldam^ in begtenis g^enomen zijnde» vrijwiliig 
jf eenige voomaame lulden^ in £«^^^49»^» gehuurd 
, oxB *sLaud5 Schepen in brand te fleeken* Na dee« 
cR^teni5 werd hij» volgens biboud van zijn vöünis» ge- 
bakerd en geradbraakt. 



FxATERWA,a&D , een voornaam Landgoed ^ m\i\\ Dieren^ 
in Gelderland. 

FxauoasT-» zie vioohb. 



« « « 

* 



Digitized by 



Google 



<i» FRANJÜM, FRANK VA» BORSSELENT, ear. 

FtANjuM> éenijds een Klooster, !n de Grietenij Menah 
éumadtei^ tusfchén de Dorpen Mmrfum tn Englum. 

PflANE VAN BORSSEtB»; Zie ItORSSELIlT. (fkAKS VAIT^ 

- FttANKE»r,CFRéWpois) ecrtijdf Ponfionarls der Sx%d G^méa 
èn daar nt Raad fn den Hoogen Raade , word gehouden 
voor den fteller van het nadmkkelijlr' Vertoog, in bet Jaar 
1584 , door de Stad Gouda ^ ter Staats vergadering Inge. 
leverd , om de handeling met Frankrijk te weeren. In laaier 
lijd » en wel llaande de onderhandeling over het bedand met 
Spanjt^ werd hIJ gehouden vooreen van die geenen, welke 
Prins MAURiTs tot grooter rang, dan dien van Stadhouder, 
zogten te bevorderen; zijn gedrag althans in de Jaaren 1^ 
en 1618 bevestigde dit vermoeden. Voor *t overige was hjj 
een man van uitmuntende bekwaamheden. 

Zie Fadetl. Hifi. VIII, IX en X DeéLs 



Frankkm. (jan) Deczen man, van laage geboorte, docH van 
«ene edele zieL, zullen wij nader leeren kennen, op bec Art. 
JAN VAN oLDBNBARNEV£LD , wjens getrouwe dienaar hij was, 
en dien hij, in de gevangenis. Ja zelfs op \kti Haagfcht 
JbiofTchavoc, tot den laatflen fnik, verzelde, volgen& hei ver- 
haal daar van , op zijuen naam uitgegeeven. 

Frankeka, eene eigen geërfde Hofïlede, nabij ElsU, ia 
de Grietenij StelUngwerfoouHndt. 

Fban^ van brederode; zie brederode. (frans va«) 

Franse, (covert) was een van de twintig perfoonw, 
welke, door vonnis van alba, den 8 Oélober, ib 'i jaar 
1568,. uit %choónkw€n gebannen, en wier goederen verbeurd 
verklaard wiarden, om dat zij tot de Hervormden behoorden. 

Zie MARCus, Seni« bU 148. 
Fbah. 



Digitized by 



Google 



FRANSENBüRG, FRANSUM, enz. 329 

FfiA(7SENBato» een oud Heerenhuis in Gelderland ^ bij bel 
Dorp Ntfenbroek^ inifchèn Deventer en Halium» 

TRAnsuUt een Dorp in de Groninger Ommelanden^ ia 
hec Kerlclijke gecombineerd met Ham of den Ham , behoo- 
lende^ ten aanzien van *c fiurgerlijke, onder *t bewind van 
de £deieii Heecen Gedeputeerde Staaten dier Provintie. 

Fraser» (johan) een Engelschman^ welke ^ in bet Jaar 
1673, te AmfieUam^ in hegtenis g^enomen zijnde» vrijwillig 
beleed 9 door.eenige voomaame \\x\óe[ï^\n Engeland ^ gehuurd 
te zijn , om *s Laud5 Schepen in brand te j(leeken« Na dee« 
ze bekentenis werd hij, volgens inhoud van zijn vonnis, ge? 
blakerd en geradbraakt. 

FaAT£RWAA&D» ccn voornaam Landgoed, mh\] Dieret^^ 
io Gelderland. 

FRAUGASTi zie VROOHR. 



« « « 

* 



Digitized by 



Google 



Digitized by 



Google 



VADERLANDSC H 

r 

WOORDENBOEK. 

XVI. DEEL. 



Digitized by 



Google 



" K 



Digitized by 



Google 



VADERL AN D S CH 



WOORDENBOEK; 



DOOR 



JACOBUS KOK. 



ZESTIENDE DEEL. 



FRE.FY. 



UBT KAARTBN, PLAATEN Cn POUKTRAITTBN, 



« • 

« 



Ts AM'STELOAM bij 
JOHANNES ALLART. 

WSCCI.ZXXVfc 



/ 



^ DigitizedbyCjOOSlC 



Digitized by 



Google 



FOkESTENSIS PAGUS* FORSCHArTE, tnz. nts 

ten Via zijot konde zijo'in *c Latijn gedrukt » onder de tijtel 
K FoxBSTi Opera. In 't Nedeniuitsch heeft men van hem 
Gtneeskundige fFaameemingen ^ enz. *sMans afbeeidzel !• 
op verfcheidene wijzen In ^t koper gebragt» doch het fraaijfte 
Poortrait van hem it dat van goltsius. 

FoRBSTSHs» Pious, het Kwartier van de ZevtftmUeÊt^ 
Qimiaakende een derde gedeelte van Friesland^ tusfchen de 
ondiepten van den Fliellroom en de Lauwer s gelegen i niec 
zo zeer in uitgeftrektheid, als in magt minder dan de twee 
andere Kwartieren Oos/ergpe en ff^estergoo^ van wegen den 
fchraalen en flegten grond. Aan den Noordkant, paalt dit 
Kwartier aan Oosufgoe en FredewaU ^ het welke behoort 
onder Friesland over de Lauwer s, Aan den Oostkant grenst 
bet aan Drenthe ten Zuiden aan Overijsfel; aan den West« 
kant aan IVeitergee. Oneer ZeyenwMe» behooren tien Griete* 
nijen en *t Steedje Sloteum Dit gedeelte van Friesland werd 
aangetast» door guido vin hjbnxgodwen^ die *er zig hec 
Landrecht over aanmatigde 9 als of het zelve vetknogt was met 
het Wondgeregt, het welk» door Keizer hbnorik dbn II, 
in hec ]aar 943, aan de Utrechsfche Kerk gefchonken was. 
Zie verder zbviuwoldbn» 

ALTifio» Net. Germ. 



FoMCBATE, heden ten dagen Foorfchoteu genaamd » een 
Dorp, twee uuren gaans van ^tHage^ aan den kant van Ltim 
den. Mee vindt van dit Dorp reeds gewag gemaakt In de 
Blaffert der Kerklijke goederen vanl7/r^c^/; insgelijks in een 
gifd}rlef van vloris 2>eh V, van hec Jaar 1281: dikwili 
word hec genoemd door mzlis store. Weleer behoorde 
het, als eene Heerlijdheid, aan het Gedacht van Forfchate. 

Zie VOORSCHOTEN* » 

Zie BRDi. 



FoRTRüAii, ('Yo) een Frieseh Edelman, door zijne dap* 
pcre dudea > Iq Sehetland tn elders vcnigt^ zeer vermaard. 



Digitized by 



Google 



ftt6 rORTCENS, FORTRAPA* 

«n de glorie van zijn P^aderiani genaamd. Hij léefHe ten 
tijde van Keizer kaksl din giootbn. In den v«ld(hg der 
Friezen tegeo de Dêwen , bekwam Iiij derrieo wondeo , wiir 
aan hij ftlerf , na een menigte vijanden verflagen te bebbeo. 
Zijn dood werd door de Friezen seer betreurd, Uh eifn Ge« 
ilacht zijn voortreffelijke helden voortgekoomen, tot aan bec 
Jaar lopd» wanneer de lucfte» TJFP^K roatAiUN genaamd. 
In eenen togt naar *t H. Land^ overleed. 

Zie wivsBvxus en acaoTAiioff. 



FoRTGBNa, (michibl) gebooren den 13 Jannarij» fa bec 
}aar 1663, en overleeden den 28 Augustus, in het Jaar 1695. 
Hij was, in de Gemeente der Mennonifen te Am/leldam^ ea 
zeer geliefd Leeraar, en is genoeg bekend, door zijne gedmk* 
te Leerredenen, in dri^ deelen in 4(0. 

ScHTii, Hijierie 4er Mnmenifent 
IL Dee!,bl. 656. 



FoaTiAPA, of roaTRAPFA, thans Feerkurg. Hec blijkt, 
uit een giftbrief van karkl dan bswoudioen. Koning via 
Frankrijk t van het Jaar 915 , dat het recht der Kerke van Eg; 
wond zig niet alleen ulcgellrekt heeft van Kinheim tot aan den 
Rhijn^ maar ook nog een wefaiig verder « en zulks onderden 
naam van het Gfuflchap (Festfiing: gelijk nader blijkt nlt den 
giftbrief van Keizer hendrik dbn IV. gegeeven in *t Jaar 
lo<^4; als mede dat de grenzen van dit GraafTchap zig hebbea 
Qltgelb-ekt, van den Rhijn af tot aan Fortrapa^ en wijde» lot 
ian de Landftreek Suthardertga^ dor naast tegen over gelee* 
gen, *t welk ik vermoede Sut hermeer te zijn, om reden, dit 
XAREL bec met den zeltden naam noemt, welken Keizer ia* 
iruLPHua , in zijnen giftbrief van het Jaar 889, geeft ara de 
geheeie Landdreek, die van den Khijn tot aan de hUat 
loopt : naardien deeze ^aats bijna even verre boven den 
Khijn icgt aü Fe0rhtrg, eeoe Beer beroemde flaaisy voor dic 

hec 



Digitized by 



Google 



FORUM ADRIANI , FOSSA CORBULONIS. t^ 

ket Slot, beoeden un dien ftroom, door de Nbünnanntn 
vernietd wu. in bet volgende Arr. zullen wij 2itn , dit POf* 
lUM iDXiAm geene andere piMtt is^ dan Fdorèarg; dea 
Fmrappe bet zelfde is« fcboon met een verkeerde benaamiog. 

Altinc» Nêt. Oerm. part II» fol. 59. 



Forum abriani» bet Marktvlek of Gerecbtsbof van Kei« 
zer AORiANua , een der oudfte Dorpen van Holland. Van dit 
ForuM word, in de Relskaart van gemelden Keizer» meldlnig 
gemaakt, al< leggende aan den Zeekant, tusfcben den itA(/ii 
€n Waai f twee unrcn van Leideo. Zie voorburg. 

Altiwo» Not. Germ. fol. 66- 



FossA eoBBULoHis, dé Graft of Giifc van douitius cor« 
BDLO, een dapper en ervaaren iR^me/nsc/^ Krijgsoverile. HQ 
kwam, zo ais op bet Aru van corbulo gezegd is, ui plaatze 
faa sANquiNius, als Stadhouder aan den Neder-Rhijik. Om 
bet volk, *t welk onder zijn bevel ftond, niet ledig te Ittten, 
of door ledigheid kwaade Rappen te doen begaan, deed bij bet 
zeWe» in bet Jaar 47, een Graft graven, tuafchen den IM/yiv en 
Maas^ om den loop der eentgemelde Rivier te verleggen; 
zij bad de lengte van 43000 treden of 170 ftadien, volgens 
bet zeggea van niceus, waar in tacitus, ten aanzien van de 
grootte, weinig van hem veribhilt. Dat 'er èen vaart is ge« 
Sraaven » lijdt geen gefchil ; doch aangaande de plaats is men 
*t op verre na niet een^ Eeoigen willen , dat de Fêsfa Corbu» 
lonis bet vaair water was, welk van den Ouden RUjn af,* 
door Tsfe/fieln^ voor bij der Goude^ en zo vooits naar de 
Haas liep ; anderen dat men *er de Lei voor te bonden heb* 
be, die den Riijn zodanig afgetapt en afgelekt zou hebben, 
dat de Oude Rhijnfiroom, onder anderen daar door, verflijmt 
en verftopt zoude zijn . aan bet Mallegat, bij Katwijk aan 
Zee, buiten Leiden. Ook zijn ^er, die *er de Rotte door ' 
fsrflaan» Uit de weordÓQ van tacitvs , Welke afdiia luiden : 

In. 



Digitized by 



Google 



,jl JPOSSA DRÜSIAKA. 



Inter mosam en hhkküm, mVi. &, vigifitt miUium fpatia. 
Mam produxii. qua Inceria OceJfi r$Sqren$uri dat is: Hy 
heeft lusfchen Maas en Riijn een graft gctrokkeo , driecD- 
«winilg mijlen lang, om daar door de onzekerheid des O 
ceaans ie beletten. Welke lengte van zo veele mijlen . leven ao- , 
ren-en een twaalfde deel lütraaakende . volgens van leeuww, 
met den afïïand van Leiden tot Maa^landfiuis overeenkomt. 
Hij voegt *erbij, dat nog tegenwoordig, omtrent Maasland' 
fiuis de boezem it, daar de uitwaiering plagt te wezen, kaa 
gezien worden, en bekend is bij den naam van de Gmte 
Vliet. Dat deeze graft de Lek niet kan zijn, gelijk a. jij. 
mus! ABR. ORTELiüs, en j. PONTANUS meenden, fchiJDt, 
bchalven meer andere redenen, daar uit genoeg te blijken, dat , 
die Rivier te verre van de Zee legt; en daarenboven de ge. ; 
zegde lengte* van tacitüs en Dio, met die van de Lekwa, 
overeenkomt. Pu cluveriüs is ook van dezelfde mecning. 
Andere gedachten, en verdere redenceringen daar ovtt, vindt 
men bij vah lebüwew, Bas. lil. fol. ii4i en bij bleuwye, | 
Befchrijv. van Delft. 

FossA drusiaka,' of de vaart vtn drusus; zie tsiil. 
De Rhijn, eerst takken hebbeilde gefchooten, en die van het 
begin van bet Land der Bataven , tot dat ze In Zee 
Hort, door de IVaal alleen, en door de Kil, die den 
naam van Rhijn behoud, verdeeld was, heeft, door hetbe- 
ftier van drusus, omtrent twaalf Jaaren vóór caEisrys, uei 
drie gaten beginnen in Zee te loepen. Want men beeft een 
grift uit den Rkijn gegraaven, drie gemeene Duii/chemp^ 
en een vierde beneden de eerde fcheiding, recht tegenover 
de Caftra Herculis, daar de landen iets laager zijn, totaifl 
de Zaal, om ^den Tsfel, een Rivier afliomende uit het Lind 
der Brockterefif ter lengte van drie geuieene Dui/fche mijlca 
min een vierden. En dewijl de Kil van den Zaalfimm^ 
naauw was, om de afgeleide wateren van den RAijH te ver 
zwelgen, heeft men die zelve, met ongemeenen arbeid, veei 
breeder en dieper moeten uitgraaven; en, op dat de Brockttt- 
fche Vegt daar mede ook zou konnen afllroomen , heeft men 
deeze Kil ook derwaarts moeten lelden, tot dat zij zig, over 



Digitized by 



Google 



FOSSA DRÜSIANA, FOSSA OTTONÏANA. aSp 



de zeer iaage viakie, wijd en zijd beeft kuooen uitzetten. Ta. 
ctrvs beeft deeze Grift > naar den aanlegger» de Drufiaan* 
fche Griften genaamd; onderfcheidende » misfcbien» bet bo« 
vende ea beoedeofle gedeelte, door den vasten grond gegraa* 
ven, van het middelfte, en verre bec grootQe gedeelte, ge* 
meen aan de Kil en de ZaaL Zelfs heeft tacitus niet ge« 
fchroomc, baarde naam van Griften xt geeven. Langs deeze 
Grift nu hebben, in 't vervolg, niet alleen drusus, maar alle 
de Romeinfche Heeren en Overfien , die na hem gevolgd zijn , 
iionne Leiders langs den RMjn op de Melien en in de Noord* 
zee gebragt, als zij de Friezen^ Cauchen en verdere afgeiee* 
gene volken wildelh beoorlogen* Het fchijnt dat zij ^q&2% 
Grift, daar te vooren geen Rivier was, d^n naam van Na* 
ifaaif als of men zeide Tweede of Achterhaal i gegeeven heb- 
ben; welke benaaming taotus ook gebruilu, gewag maaken. 
de van de Rivier Nabaiia. Het voorfie en mjddelde gedeelte 
hebben den ouden naam vad de Zaal tot zo verre behouden • 
dat men aan beide de andere deelen , zo wel het hovende als 
het benedenfte, de zelve benaaming heeft gegeeven; en dac 
de geheele droom, van den Rhijn tot aan de Fegi en bec 
Meir toe, de Zaal genaamd is, en nu nog de T^/è/, dat is, 
het Zaalwater , geheeten wórd. Dewijl on^e cluverius dit 
alles zeer krachtig en volkomen heeft verhandeld, wijze ik den 
Leezer tot hem; vooraf, echter, hem waarfchnwende, dac 
hij de aantekening van fTOLoMzus, aangaande den Fecht* 
fireoM (Fidrus) en deszelfs mond naar de Noordzee, nlec 
llgcvaardig in den wind flaa» en z\g niet laate om den tuin 
leiden, door de uitbreidmg van cluveriüs hier over, als 
zijnde dezelve ongetrouw en vol misflagen , gelijk ter zijner 
plaatze zal worden aangeweezen. 

Altino, Notm Germ. TAaTus, Annak Llb. U. 



PossA OTTOMiANA, * Grift ofGraft van otto, Roomscb 
Keizer, welke hij heeft doen graaven omtrent het Jaar 980. 
Bij de Duitfekers word zij Hoffünd genaamd* Zie aof sond. 

XV. DEEL. ' T For» 



Digitized by 



Google 



ü9o FOSS A OTTONIANA, FOSSUM VETÜS. 

. , ■ I ■ ■ m • , 

Fos'M OTTOiriAïïA. JüLiüs C/ER^AR therdt,^dat de Schelde 
zijnen uiiioop gebad hec'ft in' de Maas; en ptolomeus zeg^, 
dat de/.elvre, onder den naam vau de MaaSy uitgeloopen heefc 
in de Noordzee, ter plaatze daar nog de omle haven \t^ hl; 
Sluii in Flaanderen. Ook verzelceren ons de oude wetten der 
Friezen 9 dat omtrent de zelfde plaats het gat van de ScheUe 
« is geweest , ten tijde van Keizer kakel dbw grootbn. Docb 
dac de saaiten zrg thans geheel anders vertoonen, zon, vol- 
gens het getuigenis der Jaarboeken van Haanderen , ontfhan 
zijn, door toedoen van Keizer orro dkn orootsw, die, b 
het. Jaar 949, heefteen zeer grooxeGrifi laaien graa ven, van de 
Schelde tot aan de Noordzee, tusfcben het Land van Cad- 
zant en fVaichereni waar door de oude Kil, na dat bet wa- 
ter ztg over de laage Landen verder verfpreid had , aUeogs* 
!;ens vol flijk en modder geworden, en in Land verandert is; 
welk Land, als liggende bimieo de Schelde ^ die vervoI|;ens 
door de Grift zijne uitwatering had, de yiamingen zig ali 
eigen hebben aangematigd, al hoe wel de grond, Oosrnraans 
ttn , ahifd den Taxanders heeft toebehoord , of van het ui- 
ferfte Friefche Zeeland^ het welke in de Landtaale IVaiiê 
genaamd wiord , een eigendom geweest is. De Zeeuwen noe- 
men deeze Gr///, die al lang een groot Zeegat geworden ïs^ 
de fVester Schelde ^ nu gemeenlijk de ^(?fi^ genaamd, oitr 
het geluid der baaren van de Zee, die aldiar, even als eeo 
knorrende hond, bruisfchen. Dus zou men konnen geloo- 
Ven , dat het woord ottoniawa , bij de Zeeuwen In «nro- 
jiiANA verbasterd, ea vervolgens verkort zijnde. Hand gt- 
worden is. 

Altingi Part, II, fol. 55^. 



FossüM VETÜS ; de Oude Grift. Dit is een vaart of Griji 
geweest, welke de Hunfingers tegen de Fivelingers beweer 
den, hunne grensfcbeidrag te^fjn^ 't welk deea^e oiukoidea; 
waar uit een zeer groote tweedragt gereezen is. Doch de 
eerden, in bet Jaar. 1232, in een ve^dflag, overwinnaars g^ 
worden zijnde , hebben die graft, om. dat zij met modder 
was gevuld, nltgegraaven, cd. tot aan d» Zee me vooitge* 

ffok- 



Digitized by 



Google 



FOStA , FOST^mUt , POÜDÖÜM , ent. igt 

tfokken, op dat alj'voor altoos tot eene grehsfcheiding ao«« 
de dienen: afdas ten minde verhaalt het xno. Tegenwoordig 
Ji zij nergens meer te vinden* 

Idem Ibid. 



FosTA, eeo afgod der Oude PrieUn^ die ztjneil Tempel 
had op Ameiandy aan welken zij hunne kinderen i even aii 
aan den moloc» opofièrden. Zie AM£LiND« 

FoswsRT, Wél eer een voornaam Klooster, (n de ffiefchê 
Grietenij Ferwirdiradeel ^ onder het Kwartier Oostergoo. Het 
tou dien naam ontleend hebben van den Afgod of de Afgo* 
dlnne fost^.^ Naderhand werd bet een Klooster der Bene*^ 
di^ijnen^ Hoe .het » door did van XLAiisKAMp* in brand 
geüooken werd, jflX op het Art. klairjcamp gezegd worden« 

WinsAMius, Befehrijving van friêxland^ 
foU 83- 



FouDGuic, eei der aéhttioi Dorpen Vtn ^ttritJAe Griec*» 
teoij H^€ttdongura4e9li onder het Kw4rtter van Oêttergoêé 
Dit Dorp beeft, üi c)e Nederiandfcke Oorlogen tegen i^//?»» 
/e, zeer veel geleden; en ook, door den watervjoed van bee 
Jaar 1570, zeef groote fchade bekoomen. Niet minder leed 
het in den vloed van het Jaar 1717, waar door een groot 
aanul van menfchen en beesten omkwam* 

Uid. 



FotTR, (prtRKB D^) was een van die geeiieo» van wettf 
<ie moordzieke Spanjaarden zfg bedienden, om, eren alt 
WILLEM DS I, door een gebunrden moordenaar, was omge* 
hragt, ddér Meezen Prins MM^am te doen vermoorden. 
Deeze du roüa was foldaat, en werd, in het Jaar 1^94» 
tt Bergen. ^f ékn'Zpm, oa gedaaav Oonfesfoi da: bij door 

Ta tA 



Digitized by 



Google 



jp2 FRAAM, FRANC, enz. 

LA M0TTB9 ASSONviLLB» en zelfs door den . Aartshertog was 
aangezet om Prins maurits ie vermoorden, eer dood gebragc 

Zie BOR, XXXI. Boek, bh 81/ 

Fi^AM, een Slot, wel eer gelecgen bij het Dorp ffunzsrh 
f«, In dé Croninger Ommelanden^ doch, met meer inderen, 
in het JaAr 1738, afgebrolten. 

FbANC of rBANK VAN BOBSSBLEN ; Zie BOBSSELBR* 

Fbancart, (jacob) een beroemd konftenaar, wg-dgcboo* 
ren te Brusfel^ doch onzeker wanneer:, dit weet men, dit hij 
leefde tusfchen de Jaaren i6it en 1650; zijnde het geboone 
en het fterfjaar van den Aartshertog albïbTus, zoos vaoKei* 
zer FERDtvAND DBR II, die zijn Mecenas was, en hem, om 
'zijne bijzondere bekwaamheden, veel ganst bewees, f il; iras 
Bouw- en Vesting-Bonwmeestér van Brusfei^ en dichter van 
de Kerk der Jefuiten aldaar. TeiTens was hij zeer bedreeveo 
'In de Schilder- en Meetkunst, doorzigt«en digtknnde. Grootc 
achting werd hem toegedraagen door de Infante isabelu» 
▼oor ^ welke hij zeer ultmnntende Hukken gefchüderd beefc 
fïaderhand ontdeed hij zig van alles, en gaf zig over aan het 
fchilderen van Bloemen , die hij tot een fpiegel van hec veijgaoli* 
lijk leven nam, en het zelve daar mede eindigde. 

Zlè BOUBBABsii, I. Deel, p. i6a. 

FBAMCUim, (marcellus) of fbavchbmius, geboomte 
iutphen , een zeer beroemd man in de XVII eeuw. Hij oef- 
lende zig in de taaien en rechten; doorreisde Frankrijk^ 
Spanje^ Italië en Duituhlandi bezogc vlijtig alle geleerde 
mannen; werd Seaetaris van. den Kardinaal clbsbl* Io bet 
Jaar 1619 « en overleed te Duinkerken^ in het Jaar id43« Zij. 
ne werken vindt men opgeteld bij VAUiiua en icnLSin. 

Fbavci rojpyu ca vbajicia BBaio{ de Frankm, ccotoI^. 

•t 



Digitized by 



Google 



FRANCI POPULi; 2M 



't welk, M het flaiten van een veibond met de Oyerrhijn/che 
volken, ter verdcdigiag der vrijheid, zig vereenigd had. Zij 
waien voor eerst die geenen, die ïig, een weinig boven het 
begin vm het Basavifehe Eiland, langs den OoAtelijlcen arm 
van den RAijn en de Noordzee, uitftrekien, omttent de oe- 
vers van de Rivier de Saia en bet Flie, en het ftrand van de 
Noordzee tot aan de Ehe toe, en dus geene andere, dan de 
Amsfebuuren , de Cauchen , de Friezen en de Chamaven. 
Vervolgens toont de Heer alting, dat 4ee*e volken, in de 
Reiskaart van peötirger, aan het Oostelijk gat van den 
Rhfjn en de Noordzee, aangeweezen worden, door letieren, 
die onder elkander verward en vermengd ftaan , en dat eeni. 
gen , lusfchen de Eems en het Oostelijk gat van den RA/jn , 
geene anderea kunnen zijn, dan de Friezen, die daar Frefit 
genaamd worden^ dat voorts deeze Franken ^ door de gewoon- 
te , den toenaam van Saiiirs gekreegen hebben , n^ar de Rivier 
de Zaal of Zaia, als de plaats daar zij zig vergaderden ; zija< 
de dit bljvoegzel alleen een teken , waar door de Franke» , 
die aldaar woonden, in de verblijfplaats hunner ouderen, on* 
derfchelden worden van anderen, als weg gezondene volkplan- 
ters , zig in hooger Landen , naar het HartTovaid en aan den 
Nekkerftroom^ digt bij de Katten^ dat is Hérx/V»,' hebben 
neergeflagen, en die daarom Ckauuarien, als of men zeide, 
buuren der Kaften , genaamd zijn. Zo dat deeze gantsch geeoe 
gemèenfchap hadden met het volk van den zelfden nasm, *t 
welk aan de ff^ezer woonde en in dit verbond niet begreepen 
was; maar dat de Romeinen , van de woorden Buuren of Bu* 
ren^ Farii en Barii gemaakt hebben: gelijk reeds getoond 
is, bij de Amfibarii eaAnswarii; dat ammumus marcelu* 
Nüs deeze Attuarien Franken noemt , die langs den oever 
van den Rfkiju^ tegen over Fetera (S<ï«/e«)- woonden, al- 
waar wij boven getoond hebben, 8at Keizer jvliaan over* 
getrokken is; dat deeze zeer aanzienlijke en magtige volken 
ongelijk gefchied , als men bij maicellinus , in plaats van 
Attuarien , wil leezen Amfivarii , als of de eerüe grondleg. 
gers vnn dit verbond der Franken hunnen toenaam hadden 
willen ontleenen vaii de EmsBauren { Amfibarii) ^ zijnde een 
ellendig volkje, \ welk uit eenige gertoge oveibiijfzelen we. 
' T 3 der 



Digitized by 



Google 



tf4 FRANCI POPÜtU 



der herbooréti is: ^t bet ulc de Reiskaact vaö pcutivoer 
bliji'tt dsLt de Bondgenooten , in korten tijd, liunne grenzeii 
,hngi den Mijn tot ip Hesfenland^ het Hartvwaid, en toe 
tan de Nekke/ hebben nii^ebrefd, om reden dat, in dezelfde 
Kaan, daaromöreeks , met xeer grooie letteren geleesea 
word, FRANcu; en boven aan, «ructitki of BRUcraaiif ? 
lo dat de geheele Landftreek , welke weleer de Sieambert 
en Ubiers als zij over den Rhijn woonden , bezeeien had- 
den en daar naderhand do Tcvkteru özipteUn en andert 
volken gewoond hebben , in dit verbond der Ftanken geiree- 
den is. Maar of zulks door oorlog, of door verdrag ge- 
fchled zij , vindt men nergens uitdrukkelijk vermeid ; hoe wel 
het nog waarfchijn!i|kst voorkomt, dat her door den oorlog gr 
fchied is; als ook, om dat men vindt aangetekend, dat de 
Bro9ktirs hunne verblijfplaatsen overgebragt hebben naar die 
Landfheeke , daar zij de oude bewooners hadden uitgedree- 
ven ; te meer , dewijl naderhand , onder de Kerklijke holp* 
bénden 9 of de keurbendfcn der Landfchappen . neigens meer 
^ewa^ gemaakt word van de Tenkters en Utifeef en ^ mt9X 
zeer dikwiis van de Salifrs en Franken ; geliik zulics uit de 
Keizerlijke aantekeningen blijkt. Hierom is het zeer wiar* 
fchijnlijk, dat die volken» door de Franken^ zijn uitgerooid, 
of uit hunne woonplatczen verdreeven; eo dat de Sicam. 
i9rsy om geene andere reden, door den Dichter ctiunu* 
Nus , onder de Frank$n geloeid worden , dan uit kragt vaa 
den IJichterlijken (lijl , ^ om dac de Franken toen woonden ra 
het Land der Sicamhren: hoe wel het ook ge1»rüiklijk 
fchijnt geweest te zijn» dat de Broekteren^ die, zonder twijf* 
fel, een gedeelte der Franken uitmaalpten, den naam droegeq 
\wn Sicamkers ^ om dac zij in hun Land waren komen wooneo. 
Geheel onwaar is bet evenwel, dat de regte en eigenlijke Si* 
famhers in het verhoud der Qverrhijnfchi Franken geweest 
zijn: dewijl het overvloedig blijkt, dac dezelve^ onder de 
Regeeringe van augustus» door zijnen ftiefzöon tibsrius, lo 
het wingewest der Romeinen^ aan deeze zijde van den Rkijn^ 
%\\a overgebragt* Doch dat de Thuhanten mede Bondgeooo- 
t<^n zijn geweest I hoewel zij, in de Kaart, misfchieo om 
bun*3e ^erjpjlui^i pi^^ vermeld zijn^ is iigielijk ^e gfloovcn) 



Digitized by 



Google 



FRANCITOPÜLL f ^p^ 



tensdéels om de plaauen , da« ^ij toen woonden ; andn deels 

eo wel voorDftmelijk , om de vereeniging van die. volk met ds 

nieuwe Saliers. Dit nu is de waare oorfprong der Franken ea 

vaa kec Oyêrrhijmch Erankenland. Veelan, di^ hier omirenc 

van amdere fedagten zijn, vercellen; niets dan fprookjes. 

Vraagt men nas^ den tijd. wanneer dit verbond gemaakt is« 

kier van is niets met zekerheid te zeggen. Het is wel niet 

oowaarfchi)nli jk , dat" de ftrenge overwinning van maximinüs, 

die een groot wreedaart wa«, op de C^r«i^4^^n,^^i>^. vanden 

anderen kant, die der Scïjthen op de Romeinen^ die met hec 

omkomeit vaa ssciuf behaald Is» eensdeels lotfdtfr. wrbond» 

anderdeels tot den opfland van meer Barbaaren , gelegenheid 

gegeeven beeft, doch dtit het zeive is uiigeborsteni tHUi(irde 

ongelukkige Regeering van gallus: want het is zeker, dat 

bet zelve tot (hnd gebragt Is § als Aiitys P06Ttpius Landvoogd 

over GalUên , en 'Veldheer van het Romeinfche Land was ; 

derwaans gezonden door^VAtjuiiANUs, w^nig iQeer dan yljf 

Jaaren, na de nederlaag van Dbcius* Want trebellius pol* 

tio fchrljf^ , dat voaroHus niet king- daar na , door oALLièN- 

NU8 met den oorlof aangetast zijnde» met zijne Frank: fcU 

bnipbeoden ( Franken ) oVer den Rhijn getrokken is. Auar^ 

Lf ANüi 9 toen hij nog Overfte van' de ^ zes kenrbenden in 

Galliën was, heeft duizend Franken ^ die nu niet alleen door 

Galliën omzworven, maar ook zelfs óoot^Spanje en /Ifn'ea; 

bij Mentu verlTagen. Na dat deeze', tia vijf Jaaren geheerscht 

te hebben, gedood was, hebben zij, onder de Regeeringe? 

van TACiTüs , weder onderllaan , over de Komeinfehe grenze» 

door te breeken, VeHcheiden aanzienlijke fterke, m«g{!ge en 

bloeijende Steden over den Rhijn bemagtlgd, en zig bijna 

meester gemaakt Van ganisch GallUn ; ook zijn zf j v on Jer dë 

korte Regeering van PLóRtANus, niet onder de Romeinfckê 

gehoorzaamheid gebleeven. Maar Keizer ^robu^ heeft bén in 

ontoeganklijke moerasftn neergeveld , en tot over den Xekker 

en ^be verjaagd. Na deeze nederlaag, zijn zij onderdanig 

geweest, volgens het verbaal van vopiscué, laacende zij zich 

hier en daar als hulpbende vinden ; dan hier door ftout gewor. 

den, namen zij woonplaatzcn, aan deezen kaint van deii 

Rhijn, Zomtljds werden zij weder vaa^daar gedreéven, doclP 

T 4 ' zijn 



Digitized by 



Google 



99« FRANCISCO BALDEZ. eu. 

zfjn telkeos ce rug feke«rd, zo als bij hunne eeifte Koolngai» 
<Xovi8» enz. gezegd is. 

Altimo, Not. Germ. Inf, ptrt* I. fol. 6s. 

AMMIAHUS, Ltb.XX. CtO. tUZTOBiDSk 
TACITUS, JULIUS CAZIZ, enZr 



- FkARCISCO BAtDBZ ; Zie BALDBS* 

Frakcuco r>E iieNDozA; zie uznooza. (fmvgisoo Dt) 

Vbahciscus goma&us ; zie owarüs. 

FzANCisciM lumus; zié juviui. 

Fbanciscus somhios; zie sohnius. 

Fravcids, (pet&us) werd gebooren ce AmfitUêm^ dm 19 

Augustus van het Jaar 1645, en Aierf 59 Jaaren daarna, op 

den 19 Augustus, en dus op zijne Geboortedag, van hecjur 

1704. Den grond zijner geleerdheid lelde hij onder adriai^w 

juNius, Rector der iilulUe Schoole te Amfieldam : een maoi 

allerbekwaamst om jongelingen te voi'men« Jumius prees hem 

bet leezen der fchrlften van ovidius ongemeen aan» vennaa- 

neude hem , dien digter tot zijn voorbeeld ce neemi;n. Vii 

jimfleléam begaf bij ztg naar Leiden , en volvoerde ddatr 

zijne taaie verder onder gromovius» den vader, die hem wd 

haast van andere Leerlingen onderfcheidde» en als een Aieod 

achne, zo als de jonge oronovius daar na insgelijks deed. 

Fr AHcios, zijne lludien te Leiden volbragt hebbende, bsgaf 

zig naar Engeland ^ van daar naar Frankrijk^ en liet zigie 

Angers promoveeren *cot Doaor in de beide rechtten. Terwijl 

hij zig te Pafijs onthield, maakte hij kennis met verfcheideoe 

Geleerden van die Sud, onder anderen met rapijc. Uic 

Frankrijk begaf hij zig naar Italië^ en werd aldaar vao den 

Heuog cosMus D£2r III met agting ontvangen. Na zijne w^ 

ilerkomsc te Amjieidam^ beriepen bem Burgemeelleren, inbec 

Jaar 



Digitized by 



Google 



FRANCJÜS , ( PETRUS ) enz* 9^ 



Jaar i6f4t» ^01 Hoogleeraar in de Welfprefcenheid «n Hifto- 
Tien, jsü m het Jaar 1686, in de Griek/che taal. De Cara« 
toren van de Hooge Schoole te Leiden^ aogten hem dep 
waarcs ce lokken, door aanbod van bet Hoogleeraarfchap ; dan 
Burgemeesteren zijne verdienden kennende, verbonden faem^ 
door vermeerdering van Jaargeld. Uitmuntende was frascius 
in de welfprekenheid, waar in jdnius hem de eerde en bes- 
te onderwijzing gegeven had. Toen hij reeds Hoogleeraar 
was, leerde bij nog van een vermaarden Tonetlfpeeler, 
ADAM KARfiLSBir, van wien hij zelfs getaigt, veel nut ge- 
trokken te hebben. De werken van frahcius bedaan ia 
PoBzij en Redenyoeringen ^ allen bij één gedrukt , bij wtT* 
STB IN, in het Jaar 1705» 

Faasfois db valois; zie alb9(09. 

FBaH90is VBia; aie vbbb* 

Faait9ois verdücos zie vebdugo, en meer andere, alle 
ep hunne coenaamen. 

FBAH901S DB I, Koning van Frankrijk^ gezegt de groo- 
TE, en herdeller der Geleerdheid, volgde, In den Jaare f515, 
LooxwTK PEN XII. bp, die zonder manlijke nazaaten, deo 
I Januari] van dat Jaar, gedorven was, als Prins van den 
bloede en fchoozoon van dien Vorst. Hij was de eenige 
zoon van karkl van orlbans, Graave van Angoulême^ en 
van LOUtzB van savoijb, en kleinzoon van joiiannbs, Graa- 
ve van Angpuiémtf bijgenaamd db oobds: welke johannéi 
de naastvolgende broeder was van karel, Hertog van ar* 
ieaits, den vader van lodewyk dun XIL Fravcois db I, 
werd gebooren te Cognak^ den ia September, in het Jaar 
1494. Eerst voerde hij den tijtel van Graaf van Angouléme^ 
na den dood van kasbi, zijnen vader, en vervolgens dien 
vaa Hertog van Falois. Wanc Koning lodbwtb i>m XII» 
zijn neef en Ithoon vader, vermeerderde zijn erfdeel met bet 
Hertogdom van Faloitz hierom heeft men de^ Prinfen» die 
Bil hem zijn voorcgekoomen , . bijgcnumd van valois, of 

T 5 • ichoon 



Digitized by 



Google 



Mpg FRANCpiS m I , Omhtg van FronkHji. 

fchooD bij in de daad • van den. uk van Orltans wai. De* 

ivi>l hij vermoedelijk erfgenaam van de Kropn was, vond 
toDKWYf DS XII, niec. dan dochcers hébbende, geiadeo, 
hem ie doen cronweo mee claudia vak raaiiKiMjK, si/ne 
oudfte dochser, hoewei zij alreeds verloofd was .aan üammm, 
van Oostenrijk , en de plegtigheid van die huwelijk wierd ge- 
vierd ce S, Gêrmain £n. Latje ^ den 14 Maij des Jaars I5i4« 
Francois DB I wierd te Rhtims gezalfd, door dei Aarts- 
bisfcbop ROBERT VAN LKMOHcooft deu «5 Januarij des 
]aars 1515, en bij nam vervolgens den.ii|cel aan van Ueno^ 
van Milaan y om dat die Hertogdom hem. lowbehoorde, eer 
oorzake vpn valbmtina van Milaan 9 zijne overgroounoe- 
der , Gemalinne van L0Di:wYK , Hqrtog van Orieans , die te 
Fartjs gedood wierd in den Jaare 1407. Hij ftelde zig aao 
het hoofd van een mageig Leger , om zig meester te makea 
van die Hertogdom, bij zijne komfte toe de Kroon; hoewel 
de Paus, de Keizer, tie Koning -van Jragon, en de. Zwif* 
zert^ welke de overweldiger r&AN90is sforza la ii/ue be* 
langen gebragt hadden, hem den Ingang in het zelve betwist* 
ten. De Koning leverde aan de Zwitzers den flag van Mai 
rigrtan^ welke twee dagen duurde» en Hocg hen op den 
avond van den 13, en op deo- morgen van den 14 September 
des Jaars 15 15* Zo gantfchelijk gewapend als bij was« bragi 
hij een gedeelte van den nacht over om zijne bendeo ce 
fcbikken, en zijn gefchut te plaatzen, en het overige gedeel- 
€e rustte bij op de affuit van een kanon, daar hij, om de 
ontdekenisfe wat neer te zetten, na zulk een langen Hrijd, 
zig vergenoegde mee een dronk wat^s , met ftpf &i bloei 
gemengd. De Koning wilde in deeze gel^enhcid metM 
zijn ; de Ridder bataed milaah qpende ondertusfchea 
zijne poorten na deeze overwinning , ea ganisch Itai' 
hardii onderwierp ztg aan de Franfchen. De Zwht'Ti 
zogttn hnn Bondgenootfchap. Paus lbo dz X , te Bohgui 
gekomen zijnde, had ahiaar een mondgcfprek met den Ko< 
ning, en overreedde hem aldaar eindelijk toe de yernleiigin; 
van de San&io Pragmatica^ zo zeer begeerd door de Fauzea 
en het Hof van Rome. Men floot aldaar den 24 December 
des Jaars -1515 bet Coneordauf^ wtgeus de benoeming tot «ie 

be* 



Digitized by 



Google 



FRANCOIS 1)1 I, Kbnièg^¥an Frankriji. %^ 

#— <i— P— — — i— — — ^i— ■ I ■! I >t 

beaeficieiit e» her jselve wierd naderhaiul ingelascht m de Xt 
ziuiog vu het Concilie van Laceraad den 19 December des 
Jaars 1512. Mea floot den 16 Augustij van het zelve Jaat 
hec ver$Uag van Nojon^ dat niet- lang duurde. Die verdrag 
i(U geflooten met karei. den V« die in hec Keizerrijk volg- 
de op ;Eijnen grootvader maximiliaav dev 1, waar op ét 
afguasc der cwiee jonge Priufen wel haan uiiborsc. Door dit 
verdrag te Nojon moest karel JSavarre ovv'rgeven aan hen- 
WIK o'ikLBRET, Zijnen wettigen Sou vérein. Hij brak zijne be« 
lofce, en de Koning» 00 hem die ce doen houden, zond 
kxijgsbenden 'derwaarts, die het zelve innamen , onder Asr« 
DRSAS VAN FOiX, Heef van PEsparre^ in den Jaare r52it 
en hec zelve bijna ter zelver tijd weder verlooren. Van da 
andere zijde wierd de Keizer » zamengevoegd met de Engel» 
fehen^ uit Fikardii verdreven, en de Franfche wapenen wa* 
ren vrij gelukfcig: wam de Koning hernam Mouzên^ dat in* 
genomen was door den Graaf van Nasfau^ verbrandde Ba*^ 
faume , en onderwierp Landreci , Bouchain , Hesdin , Fon* 
tarabie^ enz. Maar hij verloor Milaan den 19 November, 
en Doornik den i December des Jaars 1521. Het gedrag 
van LOUUE vak savoije» zijne goeder, woa oorzaak van 
groote rampen. Het zelve was de reden van den opfland. 
van KARBL VA» BODBBON, Konftapel van Frankrijk^ die, 
z\g aao de zijde van den Keizer gevoegd hebbende, hec be- 
vel hadde van zijne krijgsbeoden. Het Franfche Leger wierd 
geflagen te Bicquoque^ daar de Zmtzertfehe Burggraaf van 
LAüTRRK had het bevel van het Leger, en dit ongeluk wierd 
gevolge van het verlies van Cremona^ van Genua ^ van Fon* 
tarahit^ enz. De Keizer, daar na tn in Provence gekomen 
zijnde, wierd van voor Marfeilie te rug gedreeven in den. 
Jaare 1524, en de Koning ter zelver tijd naar Italië trekkende 
hernam Milaan: vervolgens ging hij Pavie belegeren; maar 
ontijdig een gedeelte van zijne betiden naar Napeh gezonden 
hebbende, was bijtte zwak om ét Keizer fchen tegen te 
ftaan, en wierd gevangen op den 24 Februarfj des Jaars 1525» 
na dat twee paarden onder hem dood ge&hooten waren» 
Deeze rtimpCpocd bragc het gantfche koninkrijk in eene groo* 
(( oQtfteUenisft, De gevangenis des Koniogs duorde noch* 

tans 



Digitized by 



Google 



Soo PRANCOTg oE l^ Koning van Frankrijk. 

tans.oiec iaog; hij geraakie in vrijiieid door hec verdrag, deo 
14 Januarij des Jaars 1526 te Madrid gemaaki, 'waar heen 
meo bem gevoerd hadde, en wierd op zeer onredelijke voo^ 
waarden te rug gezonden. Op zijne wederkomst deed faij 
kriigsbenden naar Italit trekken , om Fans clbmbms du VJI 
te verlosfent dien Se Keiztrfchtn^ welke Rome iogeaomeo 
en geplunderd hadden» belegerd hielden. Hij verbond zig 
ten dien einde, den 17 Maij des Jaars 15&6, met den Pa», 
de Fenetiaanen^ en de Phrentijnên^ en zond oozt viH 
TOix» Burggraaf van Lautrek^ die zig meesier maakte van 
een gedeelte van Lombordie^ en die veel toehragt tot be« 
vrijdtng van den Paus. Dit voordeel zou van de veiove* 
ring van Napclt zijn gevolgd geweest, zo de befoettdijke 
ziekten, die de Spanjaarden gnnftig waren, het Firan/che 
krijgsvolk met deszetfs Generaal niet weg gemaaid hadde ia 
den Jaare 1528. Door het verdrag van Kamerijk ^ den is 
Aagustjj des Jaars 1529 gefloten, trouwde de Koning, die 
zedert eenigen tijd weduwnaar was, met eleonohj vih 
oosTENRYK , zuster van den Keizer, en weduwe van ura- 
MU£L, Koning van Portugal. In den Jaare 1S33 gefchiedde 
de bijeenkomst van den Paus en van den Koning ce Mar* 
feilky daar hec huwelijk vastgefteld wierd van U£ND&ii»Da« 
derhand dzm II Koning van dien naam, met CATaABiiiA nc 
M£Dicis, nicht van den Paus. De Koning maakte zig Yer 
volgens meeder van Savaije in de Jaaren is35 en 1536. Hij 
verdreef den Keizer met fchande, dje Frankrijk dacb( ce 
ovcrllromen , zijnde in perfoon in Vrevence genrokken » en ia 
Pika*'die door zijne Generaals. FAAi79oia deed den Prins 
van Oranje hec beleg van Peronne opbreken, en de Ketter^ 
fchen dat van Turin. Hij verbond zig met solt mak dek II» 
3ultan der Turken^ nam Heidin en f. Faul in deu jaare 

1537 ^"t ^ ^^^^ <^^° doonogt van Suna vermeefteren; maar 
hij verloor Guife en Montreuik Men maakte In den Jaare 

1538 een ftilfland voor tien Jaaren ce Nice in Proveoce, daar 
Paus PAULUS BB III de beide Vorden een mondgefprek had 
doen houden den 18 van Junij. Het is waar, dat dezelve 
van géén langen duur was. Want de Keizer door Frankrijk 
trekkende, om de weerfpannige Centenaars te gaan dwiogeo, 

had 



Digitized by 



Google 



' FRANCOIS DE I, Koning van Frankrijk. 301 

bad ttn deo Koning bet Leen van hec Hercogdoin Mtlaan ba< 
loofd voor hem ofzjjne kinderen; mswr naderband geweigerd 
hebbende zijn woord* te houden» en eenige ^kenfenisfe te be« 
tuigen voor de eerbewijzingen 9 die men hem in Frankrijk go. 
daan hadde , was oorzaak van de vredebreuk. De Koning v^l 
in de Landen des Keizers iu Italië ^ in Luxemburgs en in het 
Rou/illon in den ]aare 1549. Hij ontzette Landreci^ dat de 
Keizer belegerd badde» In den Jaare 1549. Men nam Ni€e ia 
den so Augustij van bet zelve Jaar; eii friiv^ojs van bour- 
Boif • Graaf van /inguien^ won den dag van Cerizo/es den 15 
April "des Jaars 1544 , welke gtvolgd wierd van de overgave 
vkn hec MarkgraafTcbap vnn Monfferrat ^ uitgezondert C^a^ 
De Stad Mezitref hield ook zes weken lang het Leger vaa 
den Keizer op , die he( zelve in perfoon gebood. Men maak« 
te vervolgens te Crespi In Laonnois de vrede met den Keizer 
op den 18 September daaraanvolgende» en met den Koning 
van Engeland den 7 Junij des Jaars 1546. De Koning genoot 
niet langdeeze rjisc, zijnde geftorven aan eene langdunrige en 
moeielijke ziekte in het Kafteel van Rambouillet den laatdea 
Maart dea Jaars 15471 hebbende geregeerd 3a Jaaren en 3 
manden» en geleefd 52 Jaaren, 6 maanden, en 19 d^gen« 
Zijne oicvaan wierd met eene ongemeene pracht gehouden; 
nen zag op dezelve elf Cardinaalen. Uij wierd bij zijne ui^ 
vaart uitgeroepen : een goedertieren Prins, in vrede , overwin* 
nende in den oorloge vader en herfieltfer der goede letteren 
en der vrije kunjlen. Hij bad te Parijs een Collegfe aange- 
fteld van vermaarde Hopgleeraaren in allerlei wetenfcbappen; 
en gaf blijken van zijne achting aan veflcbeide groote mannen, 
die bij van alle kanten uitlokte door zijne milddadigheden. 
Hij ilelde dit Coilegie aan op deu Raad. van budbus, om 
daar in de talen, de Philofopbie, de Geneeskunst, en de Wis* 
kundige Weetenfchappen te onderwijzen. Hij bad altoos ge- 
leerde mannen omuent zig, die hem onderhielden geduurende 
de maaltijd* Hij had gaarne, dat men hem fprak van de na- 
(ourlijke Hillorie» waar in bij zig zulk eene groote kennisfe 
verkreegen hadde » door alleenlijk daar over te hebben hooren 
redeneeten» dat, hoewel hij niet in de letteren opgetrokken 
was, hij Aiet naliet te wetaa^ es zelfs wel te paéfe bij te bren- 
gen 



Digitized by 



Google 



JM PRANCOIS tz ï, K(mtng van frankrijk. 



f en» alles wat de otide en later Schrijvers gefchreeVen hadden 
van de dieren» Tan de planten, van de neralen, en van de 
kostelijke gefteentené Hij had zig daar toe bediend van jj« 
coBus cHOLtN, en naderhand van petrus mr cbastêl, dien 
hij Bisfchop maakte van Macon, Groot-Aalmoezenier van 
'Frankrijk t en opziender van de Bibliotheek, die hij met 
groote kosten te Fontainebleau bad opgerecht, hebbende ten 
dien emde gezonden in ïtajiie^ in firiekenland ^ en in Jfie, 
om aldaar bandfchriften opieaoekeo, of om die af tefchijj- 
ven , welke men niet kon bekomen. Vóór zijnen dood had hij 
l)enooten bet getal der Koninklijke Hoogleeraaren te vermeer^ 
deren , en een CoHegie te (Hchten om in het zelve ztt hon- 
derd jongelingen in de wetenfchappen en In de Godvrncbd^ 
beid te doen onderwijzen. Deeze Koning deed ook eeo ge* 
deelce der Koninklijke hnizen bouwen, die in Frankrijk^ 
Tonden worden, en verfierde dezelve alle met tafereeleo, 
fiandbeeiden , tapifterijen , en kostelijke buisfieradeo. Men 
merkt ook aan als eene wonderlijke zaak, <kt hff, zhcxn 
prachtig geleefd hebbende, en gednurendé zijn leven belem« 
tnerd zijnde geweest met zwaare oorlogen , zo veele prachtige 
Paleizen heeft kunnen bouwen , zo veele kostelijke zaken ko- 
pen, en dat bij, allé zijne fchuiden betaald zijnde, wanneer 
bij (lierf , vier honderd duizend kronen in zijne fchatkist beei^ 
nagelaatcn, en een viei^ie gedeelte van zifn Jaarlfjkscfa inko* 
men, dat hij nog niet aangeroerd badde. Deeze Prins fatd 
ook groote cegenfpoeden ; en ^eeze vervoerden hem dikvili 
verder , dan de voorzichtigbeid en de onzekerheid der 
gevallen moeden toelaaten. Dit deed bem grooce mblk^ 
begaan. Hij liet zig ook dikwils bellieren door zijne Staaobe- 
dienaars, en door de vrouwen, die bem in zotte verkwlsdn* 
gen het geld deéden verfpiHeii, dat hij tot groote ondetn^mki- 
gen gefchikt badde. Buiten dat had bij'nooit zijns geüjkao ia 
milddadigheid, in edelmoedigheid, en in goedertierenheid. Hij 
bad eene groote liefde voor zijn volk , en dervende beval h|j 
sijnen zoon uitdrukkelijk de lasten te verminderen, die hij g^ 
noodzaakt was geweest op bet volk te leggen, om de onkos- 
ten van den oorlog goed te maken. Deeze Koning bad tot 
z^n zinnebeeld genonrrn eenSalaoMmder ia bet vuur» mei dee- 
ze 



Digitized by 



Google 



^RANCOIS vt I, Koning van Frankrijk. Söj 

ze woorden: Nutrifco & exiinguo. Na zijnen dood wferd 
zijn hart geplaatst onder een marmeren pilaar in tie Kerk det 
Nonnen van Hautebraieres » ' en zijn lichaam met groo" 
te praal gebragt naar S. Deniji: want men telde daar bij elf 
Kardinaalen , en meer dan veertig andere Prelaten. Hij was 
tweemaal getrouwt, zo als reeds gezegd Is ; eerst met claüdia 
vzn Frankrijk in denjaare 15 14» en daarna met sleokora van 
Oostenrijk in den Jaare 1536. Bij de eerfte hadde hij FRAtt* 
C01S, DAUPHIN, geflorven door vergift: uxhdüik den II, 
die hem opvolgde: karel, jong ge(!orven in den Jaare 154?» 
zo wel als louize en charlotta : magdalena , Gemalinne 
van jACOBus deh V, Koning van Schotland^ zes maanden na 
haar huwelijk geftorven in den Jaare 1537 • ^ margreta , 
getrouwe met emanusL/ philibert , Hertog van Savoije. Hij 
bad geene kinderen bij zijne tweede Gemalinne. Men zegt» 
dat deeze nooit zijns gelijken hadde in milddadfghcfd, zacht* 
moedigheid en pracht. De vrouwen bedurven hem ioratijdf. 
Hij was nochtans wijs in het laatüe 'van zijn leven, en vooral 
oa zijne ohimoeting met defchoone furronierb* Memoirtide 
Francois de Beaucaire , d& Quii/aume Paradm ^ de Martin 
fip Guillaume du Bellai ^ G? de Francois de Rabusin. Du 
Pieix & Mezeraij^ Hi/l. de France. Guiciard. Paul. Jové 
Thuanus. enz. 

Tot dus verre in het algemeen van deea^en grooten Vorst, 
van zijne roemruchtige daden, enz. gefprooken hebbende, zal 
men hier nu nog eenige merkwaardige bijzonderheden bijvbe* 
gen, welke de fchrandere batlb van zijne gefchiedenisfe en 
van zijn karakter in groocer getal opgeeft. 

"De^ze Koning is een der groote Vorften geweest , welket 
{oede hoedanigheden met verfcheide gebreken vermengt zijn» 
De Franfche Hiiloriefchrijvers, aU beaucaire, ubzeray» 
VARiLLAS» enz. erkennen deeze vermenging met de uiterde 
oprechtheid, en dur zijn *er zelfs, die zig beklagen, dat de 
Spaanfche Schrijvers, in plaats van zulks te erkennen, hun 
werk ^er van maken om aas deezen Vorst den lof ie geven van 
een volmaakt Vorst. Dit gedrag zou van den eenen eo van 
den anderen kant Wel al te kundig uttgevooden kimnen zijn ; 
maar het lelve fofaijnt solka minder te zi\xi van de zijde det 

Fran» 



Digitized by 



Google 



304 PRANCOIS i>E-I| Kêning van Frankrijk. 

Fran/che Schrijvers din van de zijde der Spaanfcke ; waa* 
daar zijn *er weinigen dan blinden, die niec Iclaarlijk in de 
Regeering van FRAN9018 d£n I kunnen zien eene lange ach* 
tereenvolging van misflagen en van onvoorzichcigbeden, Hec 
vêrfcheelde, weinig, of deeze Prins beroofde zig van de er^ 
volging tot de Kroon na looewtk dem XII. Hij ging daar 
coe den breeden weg op door de tedere miunekozerijen , waar 
mede hij de jonge Koninginne bekoorde, met welke de ge- 
melde Koning lod&wyk minder dan twee maand^ voor zijoen 
dood trouwde. Want zo bij door den goeden raad van zij- 
ne vrienden zig niet had laten wederhouden, bet zou hebben 
kunnen gebeuren 9 dat hij zig bij de zelve Koninginne een 
bastaard zoon verwekt hadde , die , onder den naaoi 
van een zoon te zijn van looewvr, hem. belet zou hebben 
ooit den troon van Frankrijk te beklimmen. Hoewel, dee- 
ze gefchtedenis op verfcheide wijzen verhaalt word, men 
komt overeen, dat men hem het gevaar deed begrijpen, waar 
aan hij zig bloot Helde , en dat hij zijn voordee/ deed met 
den goeden raad, dien men hem gaf; maar ten opzichte «aa 
de andere vrouwen nam hij weinig goede maatregelen in acht. 
Hij befloot tot de reize naar Milaan , onder andere rede- 
nen, om*^ aldaar zijn vermaak te nemen met eene fchooae 
vrouwe. Men wil zelfs, dat het vermaak, dat hij nam met 
eene meederesfe, la rxaoKNiERC genoemd, hem bet leven 
kostte. Deeze vrouw was zeer fchoon; en de Hulsvronv 
van een Advokaat te Farijs. Zij wederdond een wijl bec 
aanzoek des Konings, tot dat haar man, ziende, dat de Ko* 
ning bedooten hadde geweld te gebruiken» en het hem niet 
mogelijk zou zijn dien florm te ontgaan , haar toeflond deo 
Koning te genoegen. Om geen beletzel in deeze zaak te 
ge>?en , veinsde hij acht of tien dagen op het Land te moe. 
ten zijn tot verrichting van eenige zaken, (fij hield zig oo- 
dertusfchen heimelijk in P/irijs op, de bordeelen bezopen- 
de, om zig zelf te befmetten, op dat hij zulks vervolgens 
zijne vrouw mogt doen, en zij wederom den Koning. Zijn 
voornemen gelukte, zo ala hij het overlegd hadde ; en dos 
zag hij zig gewroken, over een hoon, dien dè hovelingen 
gewoon zijn eene galanter^^ te noemen. De ongelukkige 

vroBif 



Digitized by 



Google 



FRANCO» »K 1, thntèg van Tranttrijt. iK 

vfovw fltarf tto hec oagenuk, oi de mto wierd dow fpoe^ 
dige boliMBidddai geneexeo. De Kooing had dior tm allé 
de moeleKjke totvtUeii; en dewijl de Oencesmeefters he« 
bebandeldeo naar sljae hoedanigheid» veel eer dan naar 2) jee 
kwsai , zo wferd hij niei lechi geeeezeo , ei nadertaid ver» 
«ISeide bet overfthoc nn allee kwaü aodanig, dat men wil f 
dat hij daat door Merf. De womeaaafle der memeireci van 
deeaen Koeuig hragt hem in hiet oiterfté gevaar vaa aljai 
gincfdie Koolekftjk ce vetHeiee. Hij hadc geeo argwaan vaa 
deenea fiModen ceel^; en te twaaden keer alende, wdkaa 
de saken naMn , ontfoapcan hem eenige meraraferingcn tfgai 
de Goddal^fee Voonleoigkeid. Hij heliiearde ce laat« dii bij 
twee oT drie perfóoneii tdt aljee gimfleHegen verkooieii h«K 
de, die nilks oewaardlB waree, eo welker kwaade laad^vkN 
gen hem hif tilteeroeedheid oedeellg geweest watten, ladleft 
hij dea Koolbpel van Momntêreiêci mÊÊÊt Jaaien eerder vaa 
lig weggezoadkti hadde, hQ xott %lg aelf eléf ia nUtê 
moelelijke omftaadigfaeden en éliarften bev<mdeii helAea 
Daar ibheen bulten dat, om eo te (\>feeken, iets ongelèkkige 
io sl)ae gébooirefhr te aijn , waar door >ij zelfs dan , wan^ 
neer bij , meufchelijker wijze , geQ>rooken , aig zelf naar da 
regelen der voorzichtigheid beftierde , niet gelukkig was. Al* 
Ie deeze zaakan» wel aangemerkt zijnde, maken zijne Regee- 
ring zeer verwoederenswaardig: want wie zou zl|fnfet ve^' 
wonderen te zien, dat deeze Prins, wehilg begmifHgdvdn 
het geink,- .kwall/k gediend door zijne eigen moeder, overge** 
leverd aan onvoorzichtige gnnflelingen , verraden door de 
geenen, die hij met zijne grootlte vertronwelijtibeld vereer* 
de, ro roemruchtigfijk heeft knmien tegenftaan, als hij den 
Keizer varzl ihlv V gedaan heeft, dat Is te zeggen eenea 
vijand, wiens ftkaten veel grooter waren dan Frankrijk ^ die 
meerder geld hadde en meerder kfl^fsbenden dan hij; die een 
grooc krijgsman was, en een zeer fehrander Staathondfge ; die 
getrouwelijk en bekwaameiijk gediend wierd door zijne krijgs* 
booten en door zijne Scaatsbedienaars ; en die bijna altooa 
onder fte u n d wierd door Engeland^ of door andere machtige 
V<»teR tegen hem alleen P Alïbs wei oveVwogen zijnde, ia 
^♦t tot meerder eere voor FitiOv^OTS oeh f, zijn Koulnlrljk 
XV. DEEL. V in 



Digitized by 



Google 



^ FRANCOIS DB I, Ksning 9an Frankrijk. 

■■ I • ■ I ■ I II II i- 

ifi züllLe biAfttodigbeden bewaard te hebben,' dan hec tot eete 
is voor K jftBL D£N V , het zelve niet te hebben kunnen over* 
wfainen. Men son van deezetMree Vorften mogen zeggen, 
3at de een zonder den tegenftand van den anderen tot de alge« 
neene opperiieerfcbappij zou hebben kunnen j^erinkeo ; en dit» 
dewlil men zig meermaal verbond len voordede vtn kazkl 
1^x11 Vt dan -ten voordeele van f&ASyoia dbx i, men den 
Koning vaa Frankrijt meerder vreesde ^xot: den Koning vaa 
Spmt^t* Men mag daarenboven denken, dat zo de -vrijheid 
van. Europt niet volkoomen ond^drukt wierd door xmcl 
»J(N. V, men dieswegens bijna gancfchelijk yeipUgt b aan de 
dK>peiheid vim fbav^ois ben I. Het kwaade geluk van dee« 
zen Vorat beeft genoegzaam neigeaa meer in uitgi^blosken dm 
lo^ het verbond , dat hij maakte met aOLTii au. H9 kon daar 
uit g^n wezentlijk voordeel trekken , en veriehafte eeoe 
fiofiè van gefchreenw aan ziine vijanden , welke heUi zeer hs* 
adijk maakte» en die. hem meer kv^aad toebragtdao de Portt 
hem goed deed. Men zou, niet. dan door de groodr^en van 
•ene zeer vesderffèlljke zedekunde deJogenen kunnen vetfthoo*. 
aea, die over dit onderwerp in nioiigte door Eurq^ia gezaaid 
ivierden. Men verfpreldde zelfs bet Lëtiinfche Formtiiier van 
den eedp dien men vooronderllelde dat ée^w^ Prina gedaan hadt 
aan den Grooten Heen Zit hier de vertaaling van hetzelve: 
Jk vetert en beloove bij den grüQten en kpegen karmiertign 
€MSp Schipfer van Hémei en Aarde ^ en van alfet^ wét'er 
is f en bij deeze H. Euangeiiën, bij den //» Dcop, bij den 
H. Jokannes den Doper ^ en bij kei Christen geioye^ dat al* 
iet 9 dat ik weten za'i^ epenkaar zai zijn aam den utr 
ieegen Heer Sultan soltman , wiens Rijk God verfierke. ïï 
Mol de eenige vriend zijn van.de zijnen f en de vijand fez 
zijne vijanden. Ik zal de verlesfer zijn iran ie gfiyangeeé 
Tnrken uit de boeien zijner vijanden : daar zai geen bedng 
aijn van mijne zijde. Indien ik in deeze dingen nalatig ben 9 
ik- zai een afvallige zifn « en een overtreder der veerfchrif* 
gen van bet Heilig Euangelium en van bet Christen gekft» 
Ik zal zeggen 9 dat het tuangelie valseh is; ik zal Uegtht 
nen^ dat Christus leve^ en dat zijne moeder maagd gemesst 
nij^ ik M0i oen wijn fiisehten êver de Deopvwu ^ ets ik ui 

is 



Digitized by 



Google 



FRANCOIS ox l. Koning, van Frankrijk. 30f^ 

di Priejfer$ van den Altaar vloeken ;, ik tai. met wellust hoe* 
rerij pleegen Cf den Altaar^ en ik zal de yerv4oekingen der 
B., vaderen of mii nemen m Alzo kèfch^nwe mij God van bom 
ren. Daar kan ntets afgirijsfelijkcr, godioozer, noch verfoeie- 
lljker bedacht worden dan deeze eed; en da^r door zelfs» en 
door eealge andere kentekenen, moec men oordeelen, dai het 
niet anders is dan eene gantsch onwaaifchijnelijke bedrijege^ij. 
Men heeft niet nagetaaten dU formulier als een echt dvk in^te 
lasfchen in een der boekjes, die tegen Frankrijk uitkwamen 
io den laatltcn oorlog van d^ voorgaande eeuwe, dat is ie z^« 
gen in den Jaar^ itfpa, Verfcbeide an.dere befpoaelijke en 
plompe verzieringen wierden tot' nadeel van doezen Prios ge« 
fineed» die bij Baijle gevonden worden. FaAHyou bz I was 
oorzaak van eenige nieuwighedj^o , waar onder nfien voorna- 
meU)k rekenen mag de gewoonte» welke de vrouwen aanna* 
men van ten Jipve ie verfchijnen.. Dit <Jeed echter de SaU/iAe 
wet niet veranderen, welke niet toelaat» dat de Kroon .vaa 
Frankrijk vervalt aan de fpinrokken ; maar men mag zeggen , 
dat federt dien tijd tot aan het einde van de XIV eeuwe, 
weioig meer of minder » Frankrijk door vrouwen geiegeecd 
wierd.* De uitdrukkingen; waar van mezeray zig bedient, 
keeft, zidlen hier niet kwalijk te pu komen. », De Konbg 
„ FRAVCoia SE I, ( zegt hij) die eene edele drift hadt tot al*. 
»» Ie . fchoone zaaken , fchepie een wonderlijk behagen in de 
„ pracht , geloovende » dat de zelve diende om zijne groot- 
„ heid ce doen blijken; en dewijl hij overreed was, dat de 
„ fchoonheid der vrouwen den luiiler van zijpe praal zon ver* 
», grootea» hier* hij gevoegd, dat hij van eene verliefde nei« 
»» ging^was, zo heeft hij het eerst die fchoone wereld gewend 
»» het hof bij te woonen. In hec begin was zulks van eene: 
„ goede uitwerking, deeze beminnelijke fexe de belchaafdheid 
„ en de heuschheid aldaar gebiagt hebbende , en levendige 
„ aanprikkelingen van edelmoedigheid gevende aan de weige- 
„ maakte zielend maar na dat de onfeinigheid zfg dur onder 
u mengde, en dat het voorbeeld der grootflen het verderf ge- . 
>t xag gegeeven haddè, wierd datgeene, dat te^vooren eene< 
M fchooae wdle van eere en deugd geweest .was, een vuile. 
}, modderpoel van alle oqdepgden; d4 .oveiBaeidng tot. on*. 

V n kuiKh« 



Digitized by 



Google 



gotr FRANCOB M l^ Kaning van Ftankr^t. 

,', kttischheid nukte zig meeflsr vtn de guiift; men geraakte 
,, in dezelve; men hield tig ftaAode ia dezelve dócMr det mid^ 
,, del ; de waardigheden en weldaden wiedden ttitgedeelc »aat 
,; het elgenzinnii goeddtmken der vronwen. £n om dar zij 
,, gemeenlijk /wanneer zij eenmatl ongeregeld zl)to, zig over- 
^•, geeventoc onrechtvaanttgheid', tot be(Megeri}ett , coc wraak, 
y, en tot boosheid, zelfa met ved meerder fthatnidooalieid 
,; dan de mennen; zo waren «ij oorzaak» dat 'er zeer kwaade 
,f groadregdea tofloopen in de Regeerfng, en dat de oude 
,9 Oaukifcke oprechtheid noch verder verbannen wieid das de 
9^ kiibchheid. Dit verderf b^on onder de Regeering van 
,t FRAK90]a DBN I» wicrd bijna algemeen onder die van hfit* 
,j BIK- i>8N II, en overftroomde eindelijk alle bepaiMgen on* 
,, der KAïBL BBü IX, en onder bbnbix dbw HL** Met 
mag *er oobeAehroomd bijvoegen , dat znika tbt het einde van 
deXVI emiwe dirarde, ze als reeds gezegd Is. Men beeft groot 
ongelijk gehad fbakcots nzir f te befchuldigen vno te ved 
toegetflHhheid voor de Lutherfóhen van ztjn Kooinkrijl:. Zo 
jsen gezegi hadde» dat deeze Prins zeer nnuiii waa voor de 
IrotedaBten v« Duêuchlani^ BKn zou zig niet bedroegen 
bebben. Hij bevrijdde de Republijk van Gfnere-, de Hoofd- 
üad der Gereformeerden, bunne Moederfterhe, die kssre 
Apostelen en boelMO in F^ntrijk zond, en. haast mdgeevin- 
gen aan alle kanten, tot onderaennbg van de gcnecne zssL 
Bic gedrag van FBI11901» dbn I vergrootte bec Gaston wa 
9erny waar van de hervorn^ nog bet gevoel beeft. Nij 
deed regeliecht goede dienfte» aan het SmaikaMfeke Bondge. 
neotfbhap, en noch meer van ter zliden; want hij was oor. 
zaak, <^i EAiBL BB V in hoodert gelegenheden de Protefhn- 
ten vaa Vnitschland vierde, om dezdve aflefcfaetden van de 
belangt» vtn Frankrijk* De liatfie Juren van pbav^ois biü 
1 waie& een tijd van elende voor hem. De gevolgen van xih 
no ookukcbbeid, en het herdenken der ongelokken, waarin 
het kwaede beleid van zijne Siaaubedienaars hem gewikkeld 
bei, dompelden hem In eene hstige verdrfetelijldield, die 
bem belette zijne waarachtige behingen te kennen; wam hij 
bedroefite zig dodelijk over eene mk, die hij als een goed 
gelttk badi moeten aanmerkoi. Dti was de dood vm hbrx» 

BIff 



Digitized by 



Google 



niANCDIS Dl 1, JCon^g viH Fri^irijf. 3«9 

Den VlDi Konhf vtn Eng&iané^ «en Vont, dlè lAg «6 
meDigiiiiii gewttpend iMdt tegen Frankrijk , en die altöès ^« 
reed gewtesc zoa hebben bet zelve liet onderde boven te 
keefen » om hec met Sa^el übv V te deden. Oe moeie^ 
lijkhedeti vjd fiab^o» t>n I, ^elke hem atogedaM wiee- 
den , btj gdegefibetd of ter oorztake vaa zijne kftderen , wA* 
ren geeiie van zijne mhifte benaaawdhedeo. Zijn ondAe 
zoon, 'fitAM^ois genoemd, was gebooren te Chateau éTAti* 
koi/è, deb 98 Febnunlj des Jaars i«i8. Hij wierd vergeeveti 
in een kop friach water door sbbastiaah voirrtcocuLi , eh 
fiierf fii bet Kafteel van TmrttM , den xo Angnstna des Jaars 
tS^6. De KoniBf, zlfa vader, verdroeg deeze dood zo oil- 
gedttldig^ éac^bfj gif dbar van In een langen ^d nlttt koh 
berflelM: want hij bad groote boop en goede verwachting 
van èeffiken zoon. De tweede zoon van PRAN901S deh 1 
regeerde na hem onder den naam van tan Hziriiiic ütn iL 
Men moét niet twijffelen , of hij veroortaakte veól Verdriet 
aan zffnen vader, wanneer bij onderling verfhnd hield mee 
teoHTMoasvci,, die In ongenade was, en dat hij eenen aaii* 
hang maakte legen de Henoginne van Etampes, de 'guadelln* 
ge van 2i}nen vader. Mij maakte deezen aanhang met diana 
var MttiSRS» Zijne maiere$fe, en men zon niet kunnen 
zeggen, wat kwaad deeze twee vrouwen veroorzaakten doob • 
haaren minnenijd. Ii^dien de verdeeldheid, Welke regeerde 
msTcben de meefteresre van den vader én de materésfe van 
den zoon verdriet vei-oorzaakce aan den Koning, de twee. 
dngt, die *er was tusfchen ded dauphin en zijnen broeder, 
den Hertog van Orkans, Was voor hem geen minder ooi^ 
zaak Vail fineft en nadeel. De aanhang van de Üertoginne 
van Etampes koos de zijde van den Hertog van OrUans. 
Die van diana van koitiirs arbeidde tegen deezen Prins, en 
vergiftigde hem eindelijk. Wat verdriet was het niet voor 
FRAitfoiz DZN I te zien» dat zijn eigen zoon» zig meer dan 
liij moe^ iu de zuken dringende , hem noodzaakte voorbe- 
koedzeleii Ib hec werk te (lellen, die hem noch aangenaam, 
ooch voordeeiig waren? De aanhang van den dauphin was 
oorzaak , dat de Koning de handen leende tot het vredens- 
verdrag vaü Cnspij. Deeze vtede, voofdeeligtfr lijnde voor 

V 3 den 



Digitized by 



Google 



$ro TRANCOIS n^ I» Koning vên F)rankfiji. 

.deo Hertog vtn OrUans dtn Yoor Frankrijk^ proteOeerde de 

DAOFHiN. die de grootoaking van zijnen broeder» noch hec 

«sadeel van het Koninkrijk kon dulden» Ufen den selven in 

het Kafteel van FontainehUau ^ \n tegen.woordi^esd van dea 

Hertog van Fendome^ van den Graaf van Enghitn, zijnen 

turoeder, en van fAAN90is, Graaf van AumaU ^ den 2 D«» 

cember. Men kan zig gemakkelijk verbeelden, dat de Koning 

van Frankrijk toen bet lot had van verfcheide andere grooie 

Prinsfcn» zeer ongelukkig zijnde in zijn huisgezin» duizend 

argwanen en duizend onzekerheden gevoelende» welke veroor* 

zaakc wierden door den^geenen, die zyn opvolger moest zijo» 

Zij ^ die den (lenog van OrUans vetgifugden, befaid- 

.den misfchlen het leven van tweemaal honderd duizend men- 

fchen» en mogelijk bewaarden zij ook Frankrijk voor de 

arampfpoedige fehande van de order der erfvoigiog te onimsca. 

De bijnaam yan dz groote, die hem na zijnen dood gegeeven 

wierd» was van geen langen^ duur; het welk men beffuiten 

mag» om dat al de wereld zegt en fchriifc: fzax^ojs dr £zz* 

STE, en niet FEAN901S de groote. Men zegt en fcbdjfc- 

UEN&IK BE VIERDE » Of HENRIK DB OROOTB. Dat U het Zd- 

ve. l^et ZOU eveneens zijn mee FRaN90is dem eersten, m 
met FEAZÏ901S OBN GROOTEN, ZO deeze laacfte tijtel niet kon 
na zijne geboorte vervallen was« FRA19901S verdiende nocboni 
dien eeriijtel in zekere opzichten» en vooral ter oorhke vio 
zijnen moed » en van die OHgeveinsde en openhartige edelmoe- 
digheid» welke zo, zeldzaam is onder perfoonen van zijaefl 
Ihuit. De (Utndvastigheid van zijnen moed was aan verandetin* 
gen onderworpen. Zij hield niet (hnd genoeg in de-geflreog* 
heden van zijne gcvangenisTe* Hij fcheeu aldaar van verdricc 
te zullen derven; ^n hij betoonde een weinig ce veel vreeze» 
weder in Frankrijk komende. Mezerat zegt» dat hij,so 
haast hij op den oever aan deeze zijde gekomen was, opeco 
Turkich paard klom , als of hij eenige lage gevreesd hadde, 
en het paard de fpooren gaf tot $• Jan de Luz toe 9 dat Wer 
mijlen van daar geleegen was, en aldaar zig een half uur ver- 
frischt hebbende» reedt hij met den zei ven fpoed nzsu Bajw' 
ne. .Hij moet een onwaardig onthaal genooten hebben» geduu* 
rende zijne gevangenisft» dewijl hij z<jue kinderen bdastis 



Digitized by 



Google 



IKANCÖIS Dl I, tCinitig '94m Plrankr^* S^i 

zulks te wicekeo op fliiffe vto.xijne Vervloekinge. Men heeft 
ceo omecfaie" Toorgegeeven, dtt fRAW9oie ds I geboorea 
wieid J2t eene kogdjiuri^ * oavnicfaibaarlieid van zijne moe- 
der. Verfclieictei vao die geenen» die het leven van FaAMCU- 
CVS BI FAULA gefcUieeven hebben, veraekeren vaircbelijk». 
dat de Prinfeafe looizi vav aAvoija, Gemalin van icakiL 
VAV VALoia, bij dien Heilig bet ongeluk beklaagde» dac zj|. 
hadde ¥an onvruchtbaar te zlin^ en het was reeds een langen ^ 
tijd, voegen zij *er bi), dat zij deeze onvolmaaktheid gevoel- 
de« FRAN90tt DE YAViiA verkie^ voor baar de bevrijding daac 
van door zijne gebeden, en daarom deed zij, vmi een zoqn 
bevallen' sijnde, den zelven fias^ois noemen* Zie ^laar het. 
geene a^} vectdieQ». THi0Piiii«ua nATSALDua verhaelde,*op 
het woord van deeze Schrijvers.* hec^ zelve in zïin. Trinü,aw 
Batrimr^Aé^rum 9 een werk, waar in hij den' lof beCbhiijft va» 
a* BROVo, Panriirch dtiKarf huilers ^ van a* iovatius. Pa* 
trttrch der Jefuiten. en van a, paanciscus oz FAUti, P»» 
triarcfa der Mfifiimêm; doch naderhand, beier onderrecht zijn- 
de, herriep hij het zelve. Het blijkt uit zijne «Ferken, uic 
die van bilarioit de cosn , ' van BAMMAttBAvt , en- 
van de andere Franfche Schrijvers, dat louizz va» savoije 
gebooien wüerd in den Jaare 1477; dat zij met kaesl vaü- 
ORLBAN^f Graaf va? Angomleme^ trouwde in dén ]aare 148S; 
dst zij beviel van de Princesfe uaeoabxta, den 11 April dei' 
Jssrs 1492, en van fraii(x>is den 12 September de^Jaars. 
1494; eo dat zij hzaren Gemaal verloor den i Januarij. des< 
Jaais r496/ Zie daar eene vaJscbbeid onwederi|Teekiijk' aan* 
getoond, en een voorbeeld gegeeven van de*voorbarigbeid en < 
onbedachtzaamheid f waar mede men in de Legenden der Hei* 
Hgen buone micakeien opSioopc, zonder de mceite' te nemen 
van de Geoealogifche of Chronologifche tafelen te raadptee» ' 
gea, Ind»^ me|i dezelve nagezien hadde, men zouzig wel 
gewacht hebben te zeggen, dac eene vrouw, die van eene 
dochcer bevalt in den ouderdom van vijfden Jaaien» en van 
eeoen zoon in den ouderdom van zei^entien, gezucht en ge- - 
klaagd hadde over haare laogduurige onvruchtbaarheid, en daac 
vsa sUeea l)e«rijd wu geworden dopr de gebeden van een 
üeili^. Het is ^e wenfchen, dat *eK niet anders dan eenvou* 

V 4 H' 



Digitized by 



Google 



Si«^ FlUNCOIS » 1. Kming V0n FrMkriflisi 

dlglMld en ligifelooficMd gGmr^esc 2if In liéc ▼erlvrcldm vu 
dit wlfche mlnkil» es dat de noodsatklijkliedeo en de bel», 
geit yan de getneettfcbap ( watr vio fflet eea woord ge(|>ro- 
Xtn is op liec Arcljkel van FKAHOiacua VA» Aiaias) de Miot- 
nei niet kuimen bewöogen heM)eii deo Ptoiaftb aoec dteata 
Tftlfthen roem te verfieren. Men beeft *fLkw;otê osn I fecdd 
onder de Prinaftn> die, deo troon beklovnen litMieetfe» ci^ 
nfiet hebben willen wreeken over de beledfghigen , die 2f/ io 
een geaeenen (famd ontfluigett btdden* Men geei^ voor, dit 
hij, onder de Regeerfoge vaa loüewtk baM XII, MhttL 
vin Boüféên tot eenen cweeiltijd uitdaagde, die door sekere 
aanbre&gingdi gccracht hadde hem in ongaate bij den atdveD 
Koning <e brengen; en men voegt *er bij^ dat hij, opdeezea 
Torst gevolgd zijnde « aM> weinig gedacht aan de vijindAhap, 
die hij gehad kalde voor deittelveB RAist van itavrAan, dit 
bij hem verlrïef cot de ^waardigheid van Koaftapei vao Frank- 
ffjk. Dn liefde» die hij hadde voor de weten&faappeo , is 
tan oieoand onbelEend ; maar webiigeg weten de èffconder* 
beid , die men daar omtrent heeft kunnen alen hi eenen brief 
vnn AM09JU$ ALCiATus» die. eent gemeen geworden U fai den 
Jaare \6^. De aelve was gefchreeven van Bffurgês den $ 
Saptembèr des Jaara isfa Alcutus verhaalt daar hi, dai 
zekere jVLies CAMiLLtTS, een geleerd man , hadt aaAgdxxNieo 
aan vaan^ois dah I » om hem hi een maand tijds OrUksch m 
l^tifn te ieeren fpreeken, in* proza en in vaarzen, metxe 
veei fierlijkfaeid ais DBMoavBtMaa en escnno» als Hoiranviea 
viaoiLius. ^ Het was genoeg, dat de Koalag hem een nnr det 
daags gaf; maar camillus wHde aHeen zijn met deezen Vom; 
hij geloofde, dat zulk een grooc gehehn niet behoorde mede- 
gedeeld te woiden dan aan gekroonde hoofden* Hii eiachte ook 
voor zijne beloooing een jaatHjkich inkomen van twee daiteod 
kroonen hi goede beoe&tien. De veraefcerdheid, waar made 
hij i^rafc, ofeneedde FftAHfroM dziT I om te gelooven, du 
*er leta wctteniijka was in de ongemeene beloften van deezea 
peiiboo^ Hij wierd na de tweede ies weg gezonden, en iset 
ean gefthenk van zea honderd kroonen begunftlgd. Dtir it 
eme awtere bijzondere Hak, en van meerder belang, die «rn 
reder: weinig tijds bekend is, dat is, dat dè Hertog van Or* 



Digitized by 



Google 



-^ ^ - 

^Mm^ cwede zsml «io rRüferfois nnr I, üb ^ Pmteflttir* 
fthe V«iÜMi vtt Bwituhiamd liaboédt hiuoeo Godtileosc 
te daea pMclikeBt meo venneedt, dat hij de f^Multdlingcii- 
éeedc imc btwülifiiig vm ifJD«a vader* De Sdirijver v«i 
«esife nncoil^aiürait iteUee ia dm ]aa» 1700 ta *<Gnffv«r« 
Aitff fednikt tifa^ fo dit d60aMa w«a aiec dca AaroMifdiop 
vaa Kamwriik. die de gevallen van TtLjUiACHW heeft iilq;e« 
geeven , berfi de gebrefcen van deeaen Vocic zeer ^el aange* 
tekend , jn de suneufpnak, welkt hilvooronderfitlde tosAsbèn 
deexca Mns ea uubwyk pm XXL Het ii jaatner, dat 
deeze aafflen^raA wac te kort ii; men kan *er «reinig andera 
dan dit in beri^eo* Fimyoii maakte eene ordonnaocie» 
weef door bïj de gewoonie afMate van de openbaare adea 
In bet Latijn ae naken. N^imftUf beeft zulks etnieroerd» 
en verfcbdde eodeie bij^ondeibeden , betrdfende de geleetti^ 
beid van deeieo Priiia, zijne fehriften, en zijde gesegenbeid 
voor de gdeeideo. Onder de loftnicfttgen , die hem gegeevea 
zijn wegena de torge, die hij taadde om de wetenfiriiappen te 
doen bloeien, moet aaen niet vergeten de erkentenis , wéike 
de geleerden hem betoond hebben over het doen maken va» 
verfcheide nltmmiteede drukken* Men behoeft deiwegen auu^ 
oa te tien patnvs viCToniuf, in prrfstXanmtnuinmiLii^ 
iTos JirifiHeUs de ^iimo fiêiu ciyüafis. De doonochtj dien : 
FiAif^oia DB I deed maken dwars door een gebergte, is ver* 
wonderettswaardig. Lzgbr» in zijne IXfi. des Eglifes Faudoi-» 
fer^ I Deel^ pag. 2, vezekert, dat de berg Fffot^ die ypor * 
den heoiften van Europa gehemden werdt^ en waar In de Fq 
z\\Xk oorf^ronk heeft, de terg is^ waar ran de gefckledenie 
zegt... dat fZAif^S DF. I denzelven gantfchelijk deedf 
doorgraaven, om in ttalie te kmnem. », £n In der daad»* 
I, voege bil *ef bij, boe wel de Franfchen^ zedert dac zif 
>« hec geheim gevonden hebben om den doonocht van den 
M berg Genevre veel koner en gemakteliiker te openen ^ zig'^ 
„ van de voorgemelde opening niet meer bediend hebben , 
I, dezelve ia echter noch in ftaat, en 2al het ongetwijfFeld 
„ zijn tot het einde der wereld, lijnde bijna gantfchelijk in 
,. de rots uirgehouwen : mer) heeft omtrent twee nnren nodig 
» om *er door ce titkbeni men kan de mnilezeli nier hunnen 

V5 iatf 



Digitized by 



Google 



314 FRANCOIS w I» Kming vsm FrankHjb 

,f last da«r Aoot voéreo» en al het oogtvtk, <!ac *er is , Im« 
,j (bat daar in alleen, dat men >r gaocichellik nieta cfeo kao, 
y. en dat men *er noodzaaklijk toorcsliefat in moet brengen J* 
Seeze Schrijver heeft den tijd . van deezen wonderiNnrlfjkes 
arbeid niet «an^^erekasd» nodi welke Hiftorien dear van Ipree- 
kj^n; maar men heeft geoordeeld , dat de ondemeemi^g vaa 
nAngoiM Den I in Ualie .in den Jaare 151$ daar van hec 
tljdbeAek is* Martiit du bexlat fpreekt *cr kortdijk van» 
en zonder eenig denkbeeld te geven. van de wanderli|k« noei- 
te» die men h«dde moeten doen iq den doortocht der Alpen» 
in zijne MetKotr* Livr. li a Vannée, ^S^S* PH*' ^* a8. 
GuiciARDiM fpreekt *er omftandiger van L XII ^^ F^tu m^ 
3(6. Marivlas doet niet minder hi zijne Hifi. frav^ois db 
I Livr. I9 pag. 43, d Edif. de M Haijt 1690; Bie hiei 
zijne woorden : » laotru en savarrb met den bloem vaa 
,, hec Franfchê Leger lieten Qeneve (hij moeac leggen den 
>} ^^H Geneure) aan de fliuker hand». doorwaadden de Ri* 
,» vier Durenee.^ en begaven zig in den hals of ingang van 
^ Axgemiers» i/frgenearias vicus)^ door een ptatu, GiUe^ 
^ fire genoemd. Zij boorden van daar door tot. aan de rota 
», S. Paulus^ die men met ijzer en vuur moe$c openen. De 
^ twee volgende dagen waren de gravers meest onnut, wast 
j, dpwijl *er^ geen berg meer was, die niet van den andersa 
», was afgefcheiden door afgronden, 20 waren de mijneoen 
,, doorgraa vingen van geen gebruik meer, en mea bediende 
^ zig van bruggen van communicatie om het gefchot te. ver* 
^ voeren. De faldaacen en de gravers fleepten het zelve ia 
,^ de onioeganicelijke plaatzen. met lastbeeflen; zij vtildenmet 
,, cakkebosfcben de plaatzen, die gedempt koaden wordeo; 
,, en zo deeze plaaczec te wijd waren» voldeed menaaabet 
», ledige door zwaare boomen en fiutten* Men kwam op dee* 
„ ze wijze aan den b^rg Pied-de-porc^ daar men wanhoopte 
,»' door te booren, om dat dezelve uit .een enkele rots b^ 
„ ftondt, die van alle zijden ongenaakbaar was: maar ravai* 
,, R£, die denzelven .({veral beprpefde,. ontdekte eene ader, 
„ die zachter was dan de andere, en voigde dezelve 20 
,» naauwk^uriglijk, ,dat hij *er zig een weg midden door maak- 
,, te. Aldus kwam bet Franfchê Leger». door de behendig- 

^ beid 



Digitized by 



Google 



ÏRANCOIS D* I, K&ntng van FroKkri/k. J15 

„ heid der logeDieors , door den aibeid der firfdatten , eft 
,, door de volftandigheid der hoofden, mee bet einde van 
^, den achtllen dag in bet Graaflcbap van Saiunzo^^ Hoe 
^^oezt befchrijviog ook wezen moge , men aal dezelve, kond 
en laf vinden, %o men ze vergelijkt nm die van paulus jo« 
▼iü$ in Ui ft. Jui ttmp. /. XK^ foHo m. loi Sf feq. Daar 
is .een aanmerkelijk onderfcheid tusichen hem en vAmiLLaa» 
Deeze laatfte maakt geen gewag van TRivuLCius,.aan wlen 
PAULUS jovius de eere. geeft van deezen nieuwen weg uitger 
vondai te hebben, en de voornaamfte bedierder van de nic; 
voering geweest te zijn* De iaacde zaak, waar mede meii 
dit Artljkel befiuiien zai, is aanmerkelijk. Men geeft voor^ 
dat FRANCJSCus OE PAULA eenen dag voor zQnen dood op 
deeze wijze fprak met louizje van savo^z •' U^, zoon zal 
Koning van Frankrijk zijn f en in roem, in rijkdommen ^ en 
in geluk alle de Prinsfen van zijne eeamre overtreffen , mitt 
dat hij zig bevlijtige om de hervarming der Kerke te be^ 
vorderen^ maar zo hij zig daar toe niet èevlijtigt ^ zal h$x 
zeer ongelukkig zijn. Men moet hier bij aanmerken, dat 
rRAXïciscus Dz PAULA ftierf den a April des Jaars i^joj, en 
dat LODEWYK oe XII» die toen regeerde, nog bijna acht 
Jaaren leefde, en dat bij eene Gemalin -hadt, die niet ón- 
vruchcbur was. Baijle Did.' Crit. en ' de Schrijvers, door 
denzelvën bijgebragt. 

FRAN901S DE II, zoon van rendrie J>tvi II ^ wierd ge-/ 
booren ie Fontainebleau den so Jan uar ij des [aars 1544, ^'J^ 
vader nog dauphin zijnde ; hij wierd genoemd Hertog 
van Bretagne^ eu gemeenlijk Monfeigntur de Hertog. Hij 
trouwde in den Jaare 1558, in den ouderdom van omirent 15 
Jaaren « met maria stuart, Koninginne van Schotland, ee- 
nige dochter van jacobus den V,,en wierd om die reden 
loen de Koning Dauphin genoemd. Na den dood van ben- 
RIK DZtf II wierd hi; in ^exi ouderdom van zesiieo Jaaren te 
Kheimt gezalfd, op zondag den 17 September des Jaars 1559. 
Onder zijne Regeering begonnen de partijfchappen , die al 
bij zijns vaders leven oniftaan waren, veel onrust te maken i 
waar toe zijn jonkheid inzonderheid goede gelegenheid gaf, 

naar 



Digitized by 



Google 



Sff PIUNCOIS DE II, KonêHg vém FfênMfk^ 

■ftar dewelke Wj wel kpooonoBé^i dog oodi ce {Mg vm 
om «onder hulp ce regtaciwi. De Koaiiikll{ke moeder hield 
het mee de Guifkn^ die mee de jeugt ea swakheid des Ka. 
nuigs» wlCBi Gemalin hunne «iiblite wat, hon voordeel deden, 
en z«g EO volftrelK onccaggellik maakten, dafc de konllapel van 
MêntmTMntif en ittEonderbeid de Piinsfen iran den bloede, 
An%Mn»y fkV boüsbon. Koning van Navsrre^ en l^db* 
WTc, Print van Comlé^ zlp broeder, deeze onrechtvaardig. 
Md nfec kmmende gedoogen, daar over teer verdrietig wa« 
feu , en in het vervolg groote oalntten hi het Rijk veroor- 
saakten. IfiEODdeiheld fs bet bevel , dat te het begin der Re- 
geerittg door toedoen van de Gttifin uitkwam, aanmerkeos^ 
waardig; nlt krachte van hetzelve moeden alle de geenen, dié 
Iets ie versoeken hadden , zlg op flrafife Sian de koord Unnea 
B4 nnien van het Hof begeeVen. Zij dachten zlg hier door 
van den adel te ontflitn, die hen hinderlijk hadde kannen zijs. 
De jonge Konfng wat ótik zo volkoomen door hen iogenoo* 
saen, dat geene voorftelitogen iett konden helpeo; hoe wel 
meri hem gefChriPten tegen de Guijen zelfs in zijn bedde deed 
vhiden, waarom hij verfcheide malen wen^chte, dat 2I) zig 
éen tijd lang van het Hof wilden begeeven. De Priaifen vu 
den bloede, en inzonderheid de Print van ConJé^ begaven 
2lg derhalven eindelijk aan de zijde der Hervormden , het wefk 
tot den eerden inlandfchen oorlog h| Frankrijk gelegeoheid 
.gaf. De eerde wapenkreet wierd veroorzaalEt door de zoge- 
naamde lamenzwêring van amboisb , waar in men wilde dtc de 
Prios van Condé mede begrepen wat , en welke daar op toelel* 
de, di^t tnen de Gu(fen eerQelljk te BMs^ en naderhand te 
Jmboife^ waar heen zij zig met den Koning op het eerde be- 
richt van diergelijk een toeleg begeeven hadden, machtig mog- 
te worden. Men had ten dien einde zorg gedragen, dac vaa 
alle kanten krijgsbenden zouden aanrukken; doch de istk 
Wierd eerst door een Advokaac, aan wien RENAuniB, de aan* 
voerder der Flugenooten, zig vertrouwd hadde, en daar na 
door een Edelman, i^icNiEBSt genoemd, verraden, die aoj 
daarenboven alle de toebereidzelen en vutgedelde optochten 
der krijgsbenden ontdekten , en aldut konden de zameoge' 
Zwoomen nieu uitrechten ^ boe wel zij poogden het Slot van 

Am* 



Digitized by 



Google 



FRANCOIS BS II, Koning nam BranMjk. %n 

l m I i iiii !■■■ I I I II — — ■— — 

AmMft aec geweld in te fienen, wordende z^ niet tileefi 

dajor, sMtr ooli onderweeg, van tlie kantto mar de beiaanr 

de zimelplaau trekJiefide, te rug gedreeien» verflrooid, en 

de gevolgenen, InaooderlMid de voomaaniaea^ fchanddijk ter 

dood gebiagtw Oodefcnifdiea wierden in dea Ko^ingt naam 

ce&ige bevelen gegeven, weUdi de iMKiigheden, die tot nu 

toe ctgen de Hervormden gebruikt waren , Icbcenen* te nad. 

gen, CD de KonUiginne Boedbr bejegende hen ook wel, oa 

ben dus ia flaap te Ikrfen , el daar door db Mmli» van dcB 

bloede machtig te worden»; tot welken einde eeiie vergad#> 

ring der grooteo vw bet Rijk beroepen wierd te Fonteinen 

hUau. De Konkg. van Navarre en de Priüs van Conéé kwav 

men aldaar wet niet; doeh de brieven, die men van hefl 

ontilog, en de beroerten « die ter seivér tijd ia veiftheide 

Piovinciea verwekt waien, waar door Ll$m terftond In ban« 

étn der Hervormden gevallen was , verooraaakten in den Ko» 

ning 2ulk eene vreeze, dat hij na bet (luiten der veipnleriog 

zig van Wontainehkau naar .$*• Cermain begaf. SlndeHjk^, 

wanneer de Konltog van Navarre en de Prins van C$ndé zig 

hadden hiten overreden om te Orkam te komen , alwaar tieil 

voorgaf dat in *t kort eene vergadering der Staaten gehondeU 

xou worden, wierdt de eerfte terilond in verzekering geno^ 

men, en de Koning was zodanig tegen hem verbitterd, dat 

hij dikwils zeide, dat het natuurlijk v^emnit, zijne zelisbe- 

houdenislb, en de zorge voor liet geméenebest, eene voor» 

beeldelijke ftrafiè van deezen Prhis vorderden; waarom hl} 

ook met des Konings kemifs en goedvinden verwezen wierd 

om het hoofd te verUezen. Daar bij hadr men eene zekere 

geloofsbelijdenisfe ppgeileld, waar aan atle inwooners des 

Koniükrijks hunne toeftemrolng zouden geven, en waar toe 

men reeda drie Legers gefchikt hadde, die in alle de Provin* 

deii amtrelcken zouden ; door welk middel men de Hervorm- 

de Lere dacbt uit te roeien. Doch eer het doodvonnis regen 

den Prins uitgevoerd kon worden , wierd de Koning fcbielijt 

Itrank aan eene hoofdzweeiing, welke hij reeds een langen 

ti'ldt gehad hadde, en (Herf daar aan nog voor het begin van 

de vergadering der Staaten, den 4 December des Jurs 1560, 

ca wierd te S. Denijs so&der ^legtt|(hedeo begraaven, wek 



Digitized by 



Google 



'SrS FRAllCOIS be II , Koning vAn Frankrijke 

gebrek men den Henog vui Guife^ als Opperiiofmeefter» 
toèfchreef ; weshalven dit opfcbrifc op het 'doodklaed des Ko' 
Bings tegeQ den genoemden Hertog gehecht wierd: Ou efi 
ntaintenanf Tannegu du Chaflel^ dat is te 2eggen : f^<aar i$ 
nu TaanegiU du ChafiBlf Behalven de beroerten*, welk« door 
de heefschzugt der Guifen^ en daar benevens om dea Gods. 
dienst ontftonden, is in zijne Regeering niets van betoog 
voorgevallen'^ bebalven dat hi} eens in oneenigbeid geraakte 
jnet «LizABJSTH, Koninginoe Vin Engclsndy die zig <ie zaak 
4ar. Sehotfehe Proteilanten aantrok, waar tegen rRAN^ois, lea 
gjevalle van zijne Gemalinne, en om nog andere beewaario^ 
geu, die bij legen^JELizas&xu hadde» Imlpbenden tegen baar 
naar Schotland zond , waar over van de Engolfche zijde een 
TercoQgfchrift uiik\yim, waar in echter all^s aan de Quiftu 
g^eeten wierd. t»Maar deeze zaak wierd, na eenige voonf- 
gegaaee dadelijkheden , toe gering voordeel -«n eere van 
Franknjk^ bijgelegd, hoewel bet toenmaals gemaakte crsAaat 
oiet uitgewisièid wierd. De Koning van Spanje irok zig vx 
diea tijd de Franfche za]ien aan, en men las eeni ten hove, 
om de Prinsfen van den bloede aftercbrikken, een brief van 
hem» waar in hij fchreef, dat hij, bericht zijnde, dat eenige 
onrustige hoofden voorgaven , dat de Koning onbekwatip «ts 
tot de Regeering, befl^ooien hadt denzelven benevais zija 
B^ijk in befcherminge te -nemen. Hoe zeer ^bter onder beo 
op de behouding van den Roomsch Katbolijken Godsdieost 
gezien wierd, de Kardinaal van Lotharingen kon nochtsni 
de invoering van de InquiGtie in Frankri/k niet doordriogeo. 
IVIen kan van den Koning rjtANfois D£N II, wegens zijne 
jonkheid en kort Regeering, in welke hij boven dien 
niets naar zijn eigen raad gedaan heeft, niets goeds ooch 
kwaads zeggen. Maar hem word bet getuigenis gegeevea, 
dat hij meer tot deugd dan tot boosheid geneigd was, zo dat 
zijne dienaars hem ie Rei fans vice , dat is de K»niog 
zonder ondeugd^ plagten te noemen. Voons was zijne ge* 
moedsgedeitenis , door zijne geduurige lichaams knnkte 
zeer verzwakt , dewijl zijne langduurige verzweering ia 
het hoofd wu, en hij, in plaats van de gewoone opening 
door de neus» dezelve door de ooren badde, welker ver* 



Digitized by 



Google 



FRANRKER» 919 



flopplog doddilk zijittn dood veroorzaakre, hóewei eenigen 
wJUeOy dac dezelve door vergif verbaast wlerd. Hij heeft 
door aUiie ionkh^d- en swAheld bi) znne Gematinoe geene 
kioderen geieekL • Tfmun. Uk. XXIli. XXll^, XXF. XXFI. 
Uturai)^ P. PanitL Memêirei de Cafieinau. 

FiiHBSBE » in *t Latijn, Franêquera^ is de derde der ftem* 
nende $«edêo van Friesland :' gelegen in 't Kwartier f^eu 
tergoe^ aan de trekvaart, tuifcben Ltewaarden en Harlin* 
Itn: drie grooie uuren gaans, van de eerst, en tweekleme 
?an de laatstgenoemde Stad* Over den naams oor(proDg en be- 
tekenisft, worden veelerlei gisfingen gevormd: welke geeo 
grond van eenige zekerheid hebben , en daarom geene aaumer« 
king verdjeneu* 

Die Stad is niet groot ; hebbende omtrent een half uur gaans» 
Ifl haar begrip : maar» luchtig en zlnlijk bebouwd. Zij heeft , 
in haaren omtrek, webig of geene gelijkheid met eenige der 
zogenoemde regdmailge figuureo: maar venoont veel meer 
eene vermenging, yan een titQnd met een vier kant. In dea 
san vang haarer. llichtUigf die aan den Jaare 1191 word toege- 
fchreeven, beftcmd zij eenigUjk, in twee rijen huizen, met 
een watergtacht, en. eepe dubbele llraat, in. *t midden ^ oost« 
waard aanloopende, op de Hoofdkerk, rondom welke mede 
fommige huizen waren gebouwd: en was beflooten binnen 
eene watergracht, die nog In wezen» en, zedert de verdere 
nitzecting, ééne haaser binnengrachten geworden is. Zij is, 
van een enkele aarden v^^/ omgeven :. zonder van eenige vesting' 
werken voorzien te zijn,* uirgezonderd ééti B^hverk ^ aan den 
zufdoostelijken hoek der Stad; en ééne halve Maan of Rave*^ 
iijn^ *t welk daar geplaatst is, om de Noorder Poort, te dekken* 
Die /^/> rijklijk met boomen beplant, verflrekt tqt een ver- 
makelijke wandelplaata : des te meer, dewijl men daar allerwege 
een ruim gezicht heeft, over de vruchibaare velden, die de 
Stad omringen : en op eene menigte van Torens der omligt 
gende Dorpen; zo verre, dat men zegt, de /^/ rondom 
wandelende, bii helder weer, meer als 150 Torens onderfchei- 
denlijk ie konnen tellen. 

frs^ 



Digitized by 



Google 



2^ franbker; 



Frémektrhteü drie Poonea: 1. Ó€ OêUêr of Bifkfter 
P(mti door welke men uicgutnatt Ltêumatdem; g«ll>k ook, 
een eiodwegs benoorden deeze Pooit » At Gr^ ^ door fpdke 
men fisar gemelde UoofdOid vurc, vXt de Sttd^voonkoDit» 
door eénen verüolfidcn tengt onder de SoMb Wal^ At de 
Leeuwarder Pijp genoemd word. De tweede is de fPester- 
€4 Harlinger Feort; boken welke men fijd eü i^iarc, naar 
Harüngên. De derde word genoemd de Nwrdem Purt. 
Behalven deeze it 'er een Water Poort, de Dêimjmmer Pijp 
genoemd ; door welke men vaart naar \ Dorp DHrnjum. 
Voorcs» heeft sij drie bijna recht doorgaande Sirsmtem^ ter 
wederzijde der bwaengiachten, met welke de B6ti «looifiee^ 
den 9 en, in verbeiden wijken, al» Melbe Bitodeo, afge- 
deeld 1$; die op de uitgangen vata alle dè dwanilnacen, door 
bru^n un elkander verknocht zijn. 

Daar bij 'a zij camelijk volkrijk, vervattende i6fi Inwoene- 
ren, in den Jaare 1748. Deeze drijven veel Koopbaodei In 
Koorn , en in fmie* Behalven dat' ook in de nabnnrfchap 
deezer SukI, verlbhetden Sieeft^ ea PéMnen hMteriftn ge- 
vonden worden; inzonderheid van blaanwe verglaasde Pan- 
nen: waar aan fommigen^ der Inwooneren eene goede kost* 
winning hebben. Deeze zijn meeat nttr den kant van Hêr 
Ungen. 

De Hoofdkerk, en thans de eenige, die bij itKiier- 
iuitfthe Herrormde Oemeente gebruikt word, was, inde 
Roomfthe tijden, toegewijd aan S» Maarten: gelijk vede 
andere Kerken in Friesland. Voor eenige Jaaren was in da 
Toeren deezer Kerk, die hoog en Q)ics Ta, de blizem geihs. 
gen; waar door dezelve gedeeltelijk afbrandde; dan, de /toe* 
de voorzofge der Regeering^ door de Studenten en Borger» 
geholpen, heeft den verderen voortgang van den braad geftoit: 
en is het beftbadigde weer terflood herfteld geworden. Dee. 
te Kerk (taat op een ruim met boomen beplant Kerk^iof, be* 
boorden de Groote Markt, bijna In het middendeel der Stad: 
èn mag voor eene der fraaifte Kerken van geheel Frifslané 
doorgaan. De Dienst word, door /y^c leeraaren, in dt 
zelve waargenoomen. Ook is aldaar eene ^aaiTcSe Ge- 
meente, die door éénen Fredikanf bediend word* De 

• Ge* 



Digitized by 



Google 



FRANEKER. a^ 



Gemeeaie der Menmoniten word bediend door één Pre* 
dikaot. 

Eetó]it bevonden zich« bfamen deeze Stad| meer endere 
GeefiiHjfie Gêkwwen: datr onder ook een KLoofter der zo- 
geooenKto Kruhheeren. Doch • \lic Kloofler ii , in *€ }aar 
IJ85» tot eene Academie, «angdegc 

Het voomaeffl werktuig» ter bevordering deezer goede z^k; 
is geweest Graaf willsv lodxvtk vav M9siu DiLLiHr 
lURO, die *atijd8 Stadhouder van Frieilandi {swbl wien we 
meermiMden toi zijnen roem gemeld hebben.) Wordende de 
aanleiding daar toe allereerst gegeeven, door de Leeraarea der 
Kerken deezer Provintle, die, in den ]9»re 1584» aaa 
'sLanda Scaaten, die's tijda bfainen deeze Stad vergaderd, ze* 
kere remonftracie overleverden; waarin lij, onder anderen ver«^. 
zochten, dat ten diende der jengd, ten einde die mee. minder 
kosten, dan buiten *sLands, tot allerlei fraaie wetenfcbappen» 
aantevoeren, een Seminarium (KweeJt/cAêaJ} mogte worden 
opgericht en eenige geleerde Profesfareu aaoge^d, In welk 
verzoek ,*8Lands Staaten niet alleen cerftodd bewilligden; maar 
ia den volgende ]aare, 1585 , met advijs van Hooggemelden 
Sudhouder» *t befluit namen , om eene volkomen Academie of 
Univerfiteit^ daar van te maken; aan welke, A *c Jaar 1586, 
even die zelve vrijheden werden verleend» weUte de Heerea 
Suaten van tiolland^ aan hunne Uniyerfiuit te Leiden , ie 
]aaren vroeger opgerecht , hadden toegedaan. De geestelijke 
goederen , inzonderheid van het gemelde Kloofter, die zederc 
<ie afTchaffing des Pausdoms, in *sLands kisc vervallen waren» 
werden ter zelver lijd ter goedmakmg der daar toe te beiieed* 
de kosten aangdegt. En ten einde, geene jongelingen van eeri 
fober bedaan, van het voordeel deezer Uooge School ce 
duen verdeken zijn, is *er ook, op *aLands kosten «eene 
opeoe tafel aangelegc» voor 60 Studenten, die daar, fommi- 
gen voor een zeer geringén prijs , en andere de vrije kosi heb* 
ben* Daar loe is een bijzonder Huis gedicht: *t welk aan ém 
Voordraat daai, en *sLands Oekenpmie of Beurfe genoemd 
word. DU gefchied, onder *t bedier van zekeren hurfariuu 
Met dit voonechi» worden echter geene andere begundigd> 
dan die toe 't Leeraarampt worden aangievoe^ «x wel» -eeaig*^ 

XV, D KEU X * • • iij^^ 



Digitized by 



Google 



Irftc', dïe 'Inbawrlingeiïy en AlumniV of VóédRerlingeti <!eezer 
Provintie zijn , gelijk dezelve ook , ten dienfte deczer Provin- 
tie , b^P'Wldélijk aith'-vefbhidcfi' Woetéh/ ' • 

Deöêe Akadömie ftaa* ori^ëf hét^^ cJpziWf >wi«l Vief Becwn 
K^racofefli: drie -4ilt^-Gifeteaijeh Jen- éSft-tfIt de Stedcfa: aia 
welke ook een Secretaris Is' toégev^ocgt. Vérftttélöen geerde 
latnnerf Irttobött-^tè Ö|d tot tijd' "bet HoogleéhiWttópt op dee- 
ze tWoge Schööl todt' rèêm tJèkleeiT: ónder wèlkè, door kun- 
iïeijifgégceVen)Schriften, ImWffdèrÜbid viermaard geweest zijn; 
WiLu AMÉstJüs : JOH. cöCOrjtsi ö^^istian 'scHotiMus; 
xamp: vttrihga: adr. metiös: èfeORO, pasor, 'en meeran* 
derè. Het gdtal der* hedendaagfcbe Profesforèn i» tot XIV. 
be^aatii: ▼ièr \n de H. Godgeleerdheid: twee in de Rtehien: 
twee in de Gea^skund^^en zes in de Natuur- en Wiskandei 
beneven de Ttalen j 'Gefthiedkande èriz. De Kerk vio 't ge- 
weezen Kruisheeren Klooder, waarin de Promotfèn gefcbie- 
éet*^ flaat In 't westelijk deel der Stad: en van bet Kloo(kt 
Gebouw zï]n drie vertreldten , tot Auditoria (geboorpfuczeo ) 
Vervaanligt; in welke de Profesforèn tiunne openbatre Lesfen 
geeven, beneven eene tPergaderplaats van den Akademifcheti 
Senaat:* waarin de Afbefeldzeïs der in de Profesfie deezer Aka- 
demie overlèe^n Profesfóren hangen. Obk is dnr bij eeoe 
Toörtréffijke' éibTiotbeek, en eene Anatomiekam^. Daaragter 
iüei ihen den Hêrtus Medicus; en een Labutatorium^ voor 
dfe Ckijmit. • 

Het Eeuwfeest deezer Academie, is in het jAar 1785 net 
^oote plegtigbeid gevierd. 

Behalvèn deeze Hooge, ïs 'er mede een Triviaale School: 
die door een Redor en Conrector Word waargenoomen 1 flasDde 
tsxL *i X Maartenskerkhof. 

Noord - westvvaard van déS. Maartenskerk ^ ontmottmeo» 
Let Rdadhuii: eW oud Gebouw*, dat zich fierlijk voordoet, 
pronkende mét een hoógert fraaien fpitZèn Toren. Ook is de 
Stad Van eeii goed Borger Weeshuls voorzien : (taande , in *t 
zuidoostelijk deel, na bij de Tolbrug. Dit huls (hoe wel ocfi 
itnderen éenig deet daar aan hadden,) voornaamlijk gefUcht, 
door ÖZR. AORicoLA^ Prior der geweezen Abtdij Klaarkamp: 
e& is van* genöejgzaarae ruimte en vermpgen, om m,. kmée. 
« , * • rsa 



Digitized by 



Google 



PRANEKRR. 



323 



ren te bergen, en ie onderhouden» Ook is 'er eene Stads 
Waag, enz. 

IMnnen Franeker ^ ziet men oog veele van die Stfnzen of, 

oQde (!eene buizen ; de meeden van die Qaan , langs de Hoogilraar, 

en op de Markt» Veelen derzclven Zijn gebouwd, geduurende 

de bfnnenlandfcbe beroerten dér Fe t kopers en Schierfngers^ 

toeo dee%e Stad zonderling begon te bloeien; voornaamlijk 

door de Graaven van Holland^ uit liet Huis van Seijeren; 

die, zeden zij deeze Provintie onder" hun bedwang gebracht. 

hadden , dezelve met eenige voorrechten begonnen te begunftU 

gen: daar onder ook> het halsrecht; *t welk anderzints, aan 

geene ééne Stad deezes Landfchaps was toegefhan. Daar 

door werden veele Edelen deezer Provintie gelokt) om ia 

Vraneker zich neé( tt zetten , die aldaar veel jgezag oefenden s 

v^eshalven die Stad , ( gelijk ubbo bmmius aanmerkt . Reipubh 

Fri/l fol. s^») ^ vroeg, de Zetel der Edelen plagt genoemd 

te worden. Deeze Edelen hebben die zelve Stinzen aaoge- 

legt ; welke hunne naamen ontfangén » en tot heden behouden 

hebbeo, naar de Gefiachten zelve, door welke zij geflichc, 

bezeeten en bewoond geweest zi)n. Onder dezelve is meest 

aanmerkenswaardig Sjardèma^ of Sjaagdvmahuiti het welk 

behoorde aan *t Geflacht van Sjaaraema; *t welk in deeze 

Stad altijd groot vermoogen bad : zijUde drie Heereo van die 

zelve Gedachte, alle sickx sjaardkma genoemd, de één na 

den anderen , Potelianten van Friesland geweest. Dit Huis 

had in den bejginne , in 't oosten buiten de Stad , op de Kafa* 

heide gefhan; maar, omorent den Jaare 1440, daar de west* 

zijde der Stad verplaatst: en (brekte toen tot een Blokhuis; uit 

^c welk men , twee rijen huizen , op dit Slot aanloopende , 

gemaklijlt befbhieten en bedwingen kon : welke twee rijen 

gaande van dit Slot haar de S Maartenskerk ^ (gelijk is aan* 

gemerkt ) in dien tijd, de gehede Stad hébben uitgemaakt. Dit 

Sjaardemahuis Is daar na afgebrooken. Voorta^vlud men daar : 

Hottingahuiss Martenahuis: Botniahmsi Oud^Botniahuist 

Dekamahuis: Kammingahuis : Okkingahuis: Offenhuizen: 

eoz. difi van muuren voorzien, en op verwulflle Kelders ge* 

fticht zijn, en door hunne Torens, alle merktekenen vaik oii« 

todom venöonefi. 

Za Oe 

/ 



Digitized by 



Google 



324 FRANEKER. 



De eigenairs dee;?er gemelde Hulzen wtiren 'aflen vsm óea 
Sckieringfchen Adel; die, vermits Franeketf de eenïge Sad 
van Fn'esland bewesten óc Lauwers^ hunne partij toegedaan, 
daar door de gemeene toevlucht werd d^r Edellieden van dien 
aanhang. Ter deezer oorzaake, heeft dfe Stad ook veel ov'ei« 
last moeten uiiftaan, van de Fetkoopers: inzonderheid, van 
de Groningers^ welke door die van Bolswerd ^ die mede in 't 
zogenoemde Grofiinger Verbond ftoaden , geholpen werden. 
Dit gefchledde inzonderheid in den Jaare 1495« 

Als> iii *t Jaar 1498, de Hertog albrecht van Saxen, 
door óe Sc^ierfhgors f tegen iQ Vetkoopers^ té hulp geroepen 
was, werd hij > binnen deeze $tad, plechtiglijk , als Erfpo- 
tellaatgehuldlgt: waar hij ook bedendiglijk zijnen Zetel hidd: 
gelijk mede naderhand deszelfs zoons en opvolgers, de Her. 
togen HEMDRiR en okorok van Saxen ^ die alle honne Hof- 
houding hadden , op 'c gemelde Sjaardemahuis , in h^t wui- 
einde der Stad flaande, met een wijde wateignchc omringL 
Daarom is dit Huia, na dien djd« het Slot van Franeker ge- 
noemd geweest. Dit gebouw, middelerwijl , door ouderdom 
dreigende ie zuUen inHorcep; en van geea genoegzaam ge* 
bruik konnende wezcu , om te mogen opwegen , tegen de 
kosten van deszelfa lierdelling » is het voor eeuige Jaaren ge» 
heel afgebrooken* Die. getrouwe aankleeving der FranekerSj 
aan de Saxifche Regeering, reeds in den aanvang, eo ook, 
daar na , in een tijd , toen liet gancfche Land tegen dezelve 
opHond, beeft uitgewerkt, dat zij roer veele voorrechten, 
door die Hertogen begunftigd zijn geworden : als vrijdom van 
alle Accijzen , hoe genoQmd : als mede den vrijen uitvoer hoc* 
ner bieren , bij vierde deelen van een ton , ten behoeve der 
Landlieden; waar dqor de aftrek hunner bieren zeer mogthe* 
vorderd wclrden* Zelfs had Hertog alb&echt, in wiens tijd, 
de Grietenij het £///, 't eerst bedijkt werd, aan de Scid 
Franeker f den eigendom van 200 Morgen Lands,. in cleezea 
Üraek, na bij 't Dorp Jacobs Parochie ^ gefcbonken; en mea 
meent , dat bijaldien zi] daarom hadden willen «aanhoodeo, 
hun 't geheele Biii zou gegeeven zijn. Hier bij kwam een 
ander vx>orrecht: behelzende dat geene omliggende Dorpen of 
Klooders hei recht van fFaagc hadden , noch eeoige Koop- 

Qtn< 



Digitized by 



Google. 



FRANEKER. 3«5 



naofchappen, noch Ambachten mogten oefenen : blijvende de* 
eelve eeniglijk aan de Stad gehecht. De Gifcbrief des Hertogt 
VÈQ Saxen, hier toe beboorende, was van den ia Julij van he^ 
Jaar 1504. Daar bij had en behield die Stad, even gc^ij^ 
Leeuwaarden^ het recht, om'onafhaoglijk van den Hertog* 
eo van 'detzelfa Gouverneur, haare eigen Regeer ing te (^elieo 
en te beêdigeo* Daar bij zegt men , dat de omliggende Grie- 
tenijen, Frémelteradeel ^ Barradeel 9 Baarderadeel ^ Menaidu^ 
nadeel , en Hennaarderadeel , aile hunnf Rechtsdagen b'mnen 
deeze Stad badden; gelijk de eersrgemelde noch hedep blijfc 
behouden : en dat deeze eerstgemelde van daar den naam van 
Frankeradeel bekooroen hebbe: des te meer, dewijl de 01- 
derman van Franeker in der tijd , te gelijk derzelver Griecman 
was ; des éteze Grietenij , in zekeren opzichte , aan die Stad 
onderhooiig mocht geacht worden. De Vergaderingen der Le^ 
den deezer Grietenij wor<^en binnen deeze Scad gehouden 
*s Donderdags ; wanneer ook aldaar de weekelijklche Markt* 
dag is. Dit één en ander» gevoegt bij >de voordeden ^ weike 
de Hertoglijke Hofhouding aan deeze Stad toebracht, kon 
niet nalaaten dezelve binnen korten tijd zeer te doen aanwas* 
fen ea bloeien* En inen meent, dat fommigen der bier 
voorgenoemde Adelijke Gedichten , geduurende de Saxi/che 
Kegeering binnen Franeker a^ngelegc zijn. Maar even daar 
door, was zij te gelijk bet voorwerp van afgunst voor de 
andere ' Friefche Steden. In den Jiiare 1500 , werd zij , om 
geeoe andere oorzake, dan dat Hertog hbmdrik van Saxen'^ 
binnen haare muureu zijne Hofhouding bad, door de andere 
Friezen 9 aan wien deszelfs ftrenge Regceriüg langs boe meer 
mishaagde, belegerd: doch deszelfs Vader, Hertog ALQRECifri 
met, zijne Saxen tot ontzet zeer ibhielijk opdagende , wer- 
den de Friezen gedagen en *t beleg opgebrooken* Men \er« 
haak , dat do friezen , ten einde de vermeerdering der toe* 
vloeiende Saxen en andere vreemdelingen in bun Land. voor 
te koomen, geduurende deeze belegering, eene foortgelijke 
iiu in 't werk Helden, als eertijds de Gileaditeni ten einde 
de Ephraimiten 9 hunne vijanden te ontdekken, door de uit- 
fpraake van het woord Schibokih: 'w^i'Sii van zie Recht, XI f. 
4« 6. dac zjj, n.iamlijk die^ welke als .vreemdelingen bij hen 

X 3 ver. 



Digitized by 



Google 



32^ rUANEKER. 



vercacni waren , fommige Fricjche woordeo deedcn uicfpreeken : 
eiv dat ze allen , die in de iiiifpraake dcezer woorden , de 
Triefche tongval niet konden volgen, zonder genade In 't 
■water wierpen en verdronken: welk verdrinken, in dien oo* 
den ti}d, de gemeene doodflraflfó onder de Friezin was. 2ie 
CHR. scHOTANi:^, Hift. van Friesland^ hhdz. ^7 $• 

X)aar na heeft Frarftker mede veel deel gehad , fa alle da 
onlusten, die onder de Bourgondifche en Spaanfche Regee. 
ring, wegens den Godsdienst, In dceze Landen gerezen zijn; 
waarin de Spaanfche Gouverneur kaspau roples zeer bc- 
üoeid geweest is: welke geduurd hebben, tot den Jaareis/S; 
als OEOROB DE LALATN , Graaf vaii /?*«iïtf«/>#r^, cerst be- 
noemde Gouverneur van Friesland^ hl naam der Staaien,»!. 
daar , gelijlc In de andere Friefche Steden , de Regeeriog deed 
veranderen, door de Burgerij, dJe op TrOmmelfkg in de S, 
Maartenskerk gedaagd werden, om 32 mannen te nocmeD, 
uit welke de Stadhouder het behoo^HjIj getal der Regenten 
verkiezen zou. Door dit middel , werden de Spaanschgeain* 
den uitgezet! en geene andere, dan die de zijde der Sraareu 
wnren coegedaan , in derzelver plaats gefield. 

De Stads Regcenng , en de wijze van derrelver beftelünge 
is door een bijzonder Reglement van Prins willem fri) ik 
van NaifaUy die*s tijds Stadhouder deezer Provintie, en dsr 
Gedeputeerde Staaren, in den Jaare 1557, vastgedeld. foge- 
votge dit Reglement, werden alle Jaareu, den laatüen Oe« 
cember, uft de XXX. Vroedlbhappen , die voor tl huo leven 
deezcn pose bekleetidcn , twee Burgemeesters benoemd, is de 
plaats van twee afgaande ^ om beneven de vier andere, dile 
Jaarcn te regeeren: ftaande 'die keuze, aan vijf EteAeurs: alle 
£èden der Vroedftrhap , -door 't trekken van vijf zwarte nit 
de vierentwintig zilvcre boouen , tot die verkiezing bevoegt. 
Dan hier in ia daar na tenlge verandering gemaakt ; beHaaode 
de Regeeri\;g nu uit IV. Burgemeefters; van welke Jaarlijks, 
uit een duhbwldtal van Vrotdrchappea , door de Ele^urs ge- 
mafikt, twee door den Prins Krlïladhouder worden aangeikiJ: 
aan v/cike een Sekreiar.'s. is toegcvoegt. Bebalven de IV. 
Bursemeeftcia, blijven dsrbalven nu XXVI. Yrocdfchappen. 

Her 



Digitized by 



Google 



PRAMEKER. ' " |i|f 

Het Redit^M , müfin g^iegt , bet KIcriüBeflag vtn /Kf- 
neier » pl^gc em'iïê imtt grootere ohgeftrekdieid te wezeo^ 
dao in deezeo ti}d; zo vene, dat *t west waard tot aan de 
Zee gefei^ hel>be: want uit eed Giftbrief » door lvdolf^Aöc 
van *c Cifiertieseh Kloodoi Bioemkamp^ aan die van Frane^ 
ker verleend , in den jaaie 132a» h\k\ki rii»i die van Bat4itu 
gen mede daar onder begre^n zijn geweest. Jvn'alboew^ 
dit Rechtf gebied in volgende tijden ia «fj^eoomen » blijft 't 
toch het i;;rootfle vaa alle de Frie/che Steden : hebbende meer 
dan drie uuren gaaus in zijnen onoelc* 

In diü DiQria^ liggen foiwaige zogenoemde C;if/^irivr/^«; 
zo veel gezegt als Bitinmèmurtan ^ die van de Griècenij Fngm 
nêkeradeel z\g aücbeiden, en onder zekere voorwaarden» toe 
het Stad^gebied gevoeg hebben : naaiplijk ^ Lankum : f^er: 
Arkem: Saiwerd: Luikt ^ dat Is,* Kiein Lolium: Dn/em^, 
Kit: enz. 

Desgelijks liggen in dit Rechtsgebied > de Edele Staaten 
Uauta en Rfiordahtrg. 

Frakekeradeel, de tweede GrieteriiJ van IVestergoo^ ia 
FricüanU^ paait aan Mtnmldmnadetl <eft westen ^ en heefc 
haaren naam v^ de Stad Franeker , d|e allerwegen van de^ 
zelve ocngeeven woid; gelijk ook blnpeQ deeze Stad, derzel» 
ver Rechtsdagen alle Dondetdigen gehou4en wordien. De te* 
genwoordige Cri<\tman h de lieer |oa«2£8« caspauius bbrgs- 
MA. Onder zijn gebied liggeii XI. Dorpen, Van deeze, zo 
wel als van de voorige (Jrietcnij, leggen eenige ten noorden, 
andere een zuiilcn 'der ' Trek vaart , é\t van hiariingen op 
Fianeker^ en van daar naar Le^u^yaarden loopt: als ten 
noorden: Zweens en Peins ^ Ilied en Boer. ScHaifum^ Uoin^ 
jum^ Herbaijumy Midlum: en ten zuiden: Achlum^ Hit^ 
turn en Tjum ^ ook telt lUcu 'er vcrfcheiden aaiiziculijke 
i>ti:icen of Siinlln. 

Baghums» Abt..i322« 
X 4 Faa»- 



Digitized by 



Google 



%in FRANJÜM. FRANK VA» BORSSELEN, ear. 

Feahjum, eertijds eeo Rlooscer, in de Grietenij Menah 
êumadeei^ tusichén de Dorpen Marfum ta Englum. 

FaANK van BORSSEtEK; Zic ÏORSSELBIT. ( FRANS VAN) 

FitANKEif,(rRAir90is) eertijds Penfionaris der St&d Gouda 
èn daar na Raad fn den Hoogen Raade , word geh ondes 
voor den ftelier van het nadrakkelijk Vertoog, in bet Jaar 
ISS^ 9 ^^' ^^ ^^^^ Gouda ^ ter Staatsvtrgaderfng inge* 
■leverd , om de handeling met Frankrijk te weeren. In laater 
tijd » en wel lUande de onderhandeling over het befhnd met 
Spanje , werd hij gehouden vobr een van die geenen , welke 
Prins MAUAIT5 tot grooter rang» dan dien van Stadhouder, 
zogten te bevorderen; zijn gedrag althans in de j8aren*i5o9 
en 1 61 8 bevestigde dit vermoeden. Voor *t overige wis hij 
een man van uitmuntende beicwaamheden. 

Zie Fadefl. Hifi. VIH, IX en X Deel^ 



FRANK»ir. (jan) Deezen man, van laage geboorte, doc\i ^«n 
«ene edele ziel , zullen wij nader leeren Itennen > op bet Aru 
JAN VAK OLDENBARNEVKLD , wiens getrouwe dienur hij was, 
en dien hij, in de gevangenis, ja zelfs op het Haagfche 
JbiofTchavoc, tot den laatllen fnik, verzelde, volgena het ver- 
haal daar van , op zijuen naam uitgageeven* 

Frankena, eene eigen geërfde. Hofltede, nabij Elsh^ in 
de Gxiecenij SulUngwerfooUeinde. 

FfiAN^ VAN babdsrode; zie rIisderodx» (frans vmi) 

Franse, (covert) was een van de twintig perfoonen, 
welke ^ door vonnis van axba, den 8 Oélober, ib 't Jaar 
1568». uit Schoonhoven gebannen, en wier goederen verbeurd 
verklaard wierden, om dat zij tot de Hervormdaii behoorden. 

Zie MARCU5> Sent« bl. 148. 
Fra»- 



Digitized by 



Google 



FRANSENBüRG, FRANSUM, enz. gap 

FftANsENBDRo, 660 oud He6r6Dhais hl Gilderiand^ bij bet 
Doip Nijenbroik , tosfchèn Devtnier 6a Haitum» 

Fbansum, een Dorp in de Groninger Ommelanden^ ia 
het Kerklijke gecombineerd met Ham of den Ham^ behoo- 
rende 9 ten aanzien van *t Burgerlijke, onder *t bewind van 
de Edelen Heeten Gedeputeerde Scaacen dier Provintle. 

Fraser, (joHAN^l een Engelschman^ welke» In bet Jaar 
1673» te Amfteldsm\ in hegienis genomen zijnde t vrijwillig 
beleed, door.eenige voomaame luldeo^ln Engeland ^ gebuurd 
te zijn , om *s Lauds Schepen in brand te fleeken* Na dee« 
ze bek^ntenii werd hij» volgens inhoud van zijn vOnnls, ge? 
blakerd en geradbraakt. 

FiATER WAARD, een voornaam Landgoed» na bfj Dieren, 
in Gelderland. 

FrauoasT) zie vroovr. 



« « « 

* 



Digitized'by 



Google 



Digitized by 



Google 



VADERL ANDSC H 

r 

WOORDENBOEK. 

XVI. O E E L. 



Digitized by 



Google 



• 4 



Digitized by 



Google 



VADERLAND SCH 



WOORDENBOEK; 



DO O ft 



JACOBUS KOK, 



ZESTIENDE DEEL. 



FRE-FY. 



UBT KAARTBN, I^tAATEN en POUS.TRAITTBN. 



« « 



Tl AMSTELOAM bij 
JOHANNES ALLART. 



Digitized by CjOOQIC 




Digitized by 



Google 



VADERLANDS CH 

WOORDENBOEK. 



PRE* 

Xr REA f een Oodin der oude Saxen , gelijk men wil» de Ge- 
malin V9n woDANy die hun Af-God was; de Friezin noemden 
hadr Frigta ; van welke benaaming de zesde dag der weeke 
bij ons f^rijdag genaamd word. -*- Andere hielden haar voor 
VENud; ook werd zij in de gedaagce van de Zon geëerd. -^ 

Zit JDV FRRSNS. 

f RBDiGARiüs t Migenaamd sgholasticus } deeze heeft zijnen 
ftaam onlleriijk gemaakt, door. zijnen Letterarbeid, waarin de 
daadeu der Franken befchreven zijn. .Het werk vangt tan» 
mcc GUNTRAM, Koniflg der Frsnken^ en eindige met het vier- 
de jaar der Hegeeringe van CLODOVzijs ; loopende dua tot op 
het jaar 739. Hetzelve is door zekeren 'rREBER vervolgd « tor 
hec Jaar 7<38 » en verder tloor do cheske; zie Mieréeut en an- 
deren. Menigmaal word ook frxhbr gehouden voor den Schrij» 
ver van het kwt begrip der Gefchiedenitfen » ¥un Oregeriut 
van Tours 9 en van bet vervolg der Gefcbiedenisfen; dan la 
de oudfte Handlchrifcen word zijn naam niet gevonden. Ook 
heeft men gedwaald ten aanzien van zijnen leeftijd; men 
meenl, dat hij in wezen was geweest, ten tijde van pipijn en , 
icAEiL DEN grooten; maar deeze dwaaling ir veroorzaakt^ 
door dat men het vervolg iran freher voor zijn Werk heeft 
langezien. 

FRiofcoöHöE, was de GeffiiÓirt vtn citiL?BRtttDi]i I, Ko^ 
ning der Franken ; een Schepzel , dat eer den naam van eei| 
Eei/eke Furie ^ dan die van Freuu^ waardig was. — Wiemand 
7?as ooit eerioozer^ ookttifober» wreedaartigsrdaa tij* Afkom* 

JkVl. DEEL. Y flig 



Digitized by 



Google 



33^ ÏREA, FREDEOARIÜS, FREDEGONDE. 

ü\g van hei laagde zoo^t van menfchen in Pikardie^ was zü 
•erst de dienaresfe ta daama de viouw , eii voUlagen mecfieieiSé 

. van den Koning» —— Cmilpeazk had reedi vijf kiederon bij 
andouaiua: PR£ncGOM)E wist den Koning zodanig te bclie. 
ven dat hij anoouakia yetlfet, en zig met haar in den £gi 
btgaf. Chilperj* daarna hei oog geflageö heblieHde op ca*- 
fCKTA, oudfte dogter van den Koning éttf^ifigotken in Span- 
je^ deed fbedegomde, om baV en azvdouaria uic dea wtg 
te ruimen» de een e op haar bed vermoorden, en de «odere ia 
denllroom verdiinl{en. — Daarna blies zij haaren Gemaai a/e 

• onregtvaardige ontwerpen m , tegen zijne onderdaanen ", deiel- 
ve niet fchaiiingen belastende, om ooriog te voeren legenzij- 

' nen broeder, MTelken hij tot viermaalen toe hervatte ; dan de 

'htatïle reize het. te kwaad Itrijgende, werd hij, door sioebal, 
binnen Doorvik beleger J , alwaar hem niets overig was , daa «ie 
moed van fftEORr.oKDE. — Zij deed, door twee gehounic 
Moordenaars, stoebprt ombrengen; en daarna i«K«ovEL'«,den 
'Zoon van chïlpehik, mede van katit maaken , die gecrouivd 
was, met zvjne Moei bbunsbaud. -^-^ Hier m«de nog niet 
vergenoegd, deed zij haaren Gemaal vermoorden, om reden 

•dat hij bair overfpeiig gedrag ontdekt had. «^ Dit verrigi 
hebbende, bega.f zij ztg nar Barijs^ daar zij zIg ooder de 
befehiirmtng' (telde van (^okvram. Om haare bftoedicfeeodige 
oogmerlteB te voldoen, trachte zij EituiiEHauD encvLoesEtT 
insgeiijka van 'c ieeven te berooven ; doch haar p^ia met kmi- 
nende ten uitvoer brengen, maakte zij een magtlge toenisdng 
ten Oorlog, ontnam chiloebext S^isfons, verOdeg zijoe 
Xrijgsbenden , verwoesue* Ci^mp^giv^, en herDam Parijs a 
andere nabnurige Steden. -«*^ Na de maaie haarer osdeof- 
den vervuld te hebben, ftierf deeze eeilooze vrotfw, inh«t 
Jaar 55^7* -~ 

Zie de Franfche Chronijk^ üuüeus 
en anderen» 

FkEOKiiut on I , Roonfch Keker , bi jgenoemd Bmèmifa , 
wegeoa zijn roden ba^rd, was de 2oon van Hertog FftiniuK, 
9ec 't eene oog, van Zwaden, uit bet geflacbe vn H^ken- 
Jlauffen, dfe hem bij Judi$A , dogter van Herrog hehbeu 

' f' DE5 



Digitized by 



Google 



FRBDERIK of I, ttoomsch fCcizitr. 333 

DP.N ZWAKTEN van BeijerêH^ in den jaare 1121 had verwekt, 
in £ijae jeogc gaf hij reeds blijken van zijne dapperheid , en 
was mede onder het geleide van Keizer koenraad deU III, 
zijns Vaders Broeder, in den optogc naar hec H. Land, in bec 
Jaar 1147. Zijn vader in den Jaare 1147 geftorven zijndd, 
volgde hii hem in het Hertogdom van Zwaben op , en 'kweec 
zich zo Wel, dat Keizer ioinraad ds III, zijfl eigen zoon 
voorbijgaande , hem op zijn doodbedde lot Rijksopvolgor 
voorflelde. Dus werd hij in den Jaare 1152 den 4 Maart ta 
Frankfort tot Keizer verkooren, en vijf dagen daarna van den 
Aarcsbisfchop van Keulen , arnoldüs , ie Aaken gekrooni» 
Daarop hield hij te Merfeburg^ nog in het zelfde Jaar, een 
Rijksdag, om* de verfchillen tusfchen den Markgraaf albrecht 
van Brandtmburgw henorik dxv% lbbuw, over de nalatenfchap 
des Graaven iiurman vmfVirtzeburg^ en die der beide Defs* 
fche Prinsfen, cakut en sueüo, die om de Kroon twisccen, 
te beflisfen. Het eerde bleef deken , doordien de Keizer nog 
niet zo veel gezag had , dat de partijen het aan zijne uitfpraak 
viilden overgeven. Maar de laatde ftrijd werd dusdanig bij* 
gelegd, dat cahüt zig met eenige Landen moest vergenoe. 
geo, en dat 'submo uit haniien des Keizers, wlen hij ook d« 
liulde de^d, de Kroon ontfing. Aan waldemar, nilbeüaande 
dcezer Wnsfen , gaf hij ook zeker Hertogdom in Denemar- 
hn. Ter zelver tijd vereffende hij de zfiak der twee tqgen 
malkander verkorene Aartsbisfehoppen van Maagdenburg zo- 
danig, dac zij beide van deeze waardigheid afïïand deeden» 
en daarentegen den Bisfchop güicmawniw van Zciez , op 
*6 Keizers bevel, die hem ook naderhand met den ring en den 
ftaf beleende, voor Aartsbisfchop erkenden. Wanneer hij in 
Saxen alles had ia rust gebragt, ging hl] naar Beijeren, en 
Het zich ie Regensburg voor de tweede maal kroonen. Van 
dur begaf hij zich naar ff^urtsburg, om aldaar de ftrljdfghe- 
den, tusfeiieh zijne Neven, Hertog hendkik dev lbjiuw en . 
Markgraaf hewdrik dew II van Ooflenrijk^ wegens hec Her- 
togdom van Beijeren ontflaan, bij te legijen; doch de ult^ 
fprJiak werd niet voor den Jaaré 11 54 te Oofiar gedaan, en 
^«unvperiDg niet eer dan na den. eerden optocht des Keiz-rs 
OMrfta//e, in'dai Jaare iiS**» op don Rijksdag te Regem» 

Y 2 burg 



Digitized by 



Google 



43-^ FREDERtK Dl li Roomsea Keizer* 

burg viictgeftetd, , wanneer het Heriogdom vin Bei f eren Hcri. 
DRiK D*N LEEUW toegekend, en de Markgraaf rot tFcnog 
werd gemaakt, en zig oet bet Land boven de Ens moesc 
vergenoegen. Op den zelfden Rijksdag te fVurtsburg • io dd 
yaare 1154, zette htj den Aartsbisfchop van Mentt af, ea 
Helde zijnen Kancelier aenaldus In deszelfs plaats. Vervof- 
gens maakte hij 2ig tot zijnen eérften Veldtogt oaar Italii 
gereed , waartoe hem de oproerige Milênezen en de kla/^ccfl 
vat^ den Paus, dat de Burgers van Rome nocb Hem, ooch 
den Keizer wilden gehoorzaamen, aanleiding gaven; hoere/ 
ook anderztns door gansch Italië ^ naardien zedert lotrar:» 
z>£N 11 geen Keizer aldaar was geweest» een verwarde loe- 
üand was, als hebbende de onderdaanen de meefte Grtav» 
<i verjaagt, en Republieken opgericht. Wanneer hij aldaar io 
r<Jovember des Jaars 1154 aankwam, Het hij,. volgens ge- 
woonte der Frankifche en Duitfche Koningen , nier verre na 
Piacenza^ in de Campi Rancalii^ alle Leenmaooeo yoot zig 
komen, om te vernemen^ wie van dezelve tegen \ bevel 
hunner Leenheeren van deezen togt waren te huls gebleven ; 
wanneer om deeze redenen niet alleen verfcheide wereldlijlie 
Heeren, maar ook de lUsfchoppen hai^twijk van Eremen^ 
en ULR ICH van Halherfiad hunne voorregteo^r^g'i'//^) oofflo« 
men werden. Van daar trok hij voort in YiexMiianeifche ;vn» 
brandde de oproerige Steden C/iiëra en ^fii^ en veroverde ia 
den Jaare 1 155 de met de Milanezen in verbond (haode vei- 
ling Tortona^ welke hij insgelijks in de asfche lekle. Ver- 
volgens hield hij te Pavii^ welke Srad hem bij de verove- 
ring van Tortona had bijgeflaan, zijnen in togt, en werd il- 
daar met de Longobardifche Kroon gekroond. Hij aam vet- 
volgens voor om Rome zflf te bezoeken « wanneer beo ca- 
derweeg Paus ^drianus db IV ontmoette , en met veel ai' 
druk de hardnekkigheid der 'Romeinen voorllelde. De Km^- 
ncn zonden den Keizer hunne Gezanten te gemeet , die m- 
der andere lloute redenen ook eene fomme van 5000 pooder 
zilvers van hem efschtea. Doch de Keizer betaalde bnfloefi 
hoogmoed, vermeeflerde eene der voordeden, eo liet zig dei 
18 Junij des gemelden Jaars 1155 door den Paus io de ^^ 
Pietenkerk toe Keizer kroonen. Maar dewijl zulks zoode: 



Digitized by 



Google 



PRRDERIK Dl I, Ro9msch Keizer^ 335 



kenufsfe der Romeinen was gefchied, verdekten 2IJ deswegco 
een opfland; doch wierden van de Keizerlijken met bebloed, 
de hoofden naar huis gezonden. Wanneer de zonierhecte be- 
gon , begaf de Keizer zig naar Spolero , welke plaats hij liec 
(lechten, om dat dezelve hem niet bad willen gehoorzamen. 
Na dar hij vervolgens ApuliS wederom onder zijne-^ rochcma- 
tigen Heer had gebragt , keerde hij wederom naar DuUsch- 
land terug , hoewel hij nog onderweeg veel gevaar onderwor. 
pi;n was. Wanneer hij eindelijk in den Jaare iiS5 wederom 
gelukkig in Duitschland kwam, hield hij een Rijksdag te 
Regensburg^ op welken arwaldus, a artsbisfchop MznMents^ 
als hebbende in 's Keizers afwezendheld h^et Rijksbedier ge- 
had, den PaltSü-raave iiEHMAir. over verfcheide misbediijven, 
iu zijo Aart&bisdom gepleegt, befchuldigde, waar over ten 
laatfte de Keizerlijke uièfpraak volgde, dat de Paltsgraaf her» 
»iAW , nevens tien Graaven en andere MedeheJpers , in het 
jaar 1156 op de Rijksvergadering te Spiert ^ een hond een 
gantfche mijle verre moeilen dragen. Op den zelven Rijksdag 
werd ook hendrik de leeu^, als boven gemeld is, wer- 
kelijk in het bezit van Beijeren geOcld. Na dac hij dus de 
rast in Duitschland herfteld had, maakte hij toeru&ting ten 
oorlog tegen de Poolen ^ die hunnen verdreven Hertog uladi- 
SLAU6 niet wilden aannemen, noch fchatting aan het Duttfche 
Rijk opbrengen. Hij bragt dezelve ook haast onder gehoor» 
zaamhèid; en als zig hun Hertog BbtssLAus den Keizer hadt 
onderworpen, moeden zij 2000 marken gonds aan den Kd. 
zer, 1000 marken aan den Vorst, die deezen tocht hadt bi- 
gewoond, en ao marken aan de Keizerinne, voorts soo mar* 
ken ziivers aan de Keizerlijke Raden betalen, 'en veele aida. 
ie harde voorwaarden, welke zij echter niet hielden, oniler- 
gtan. Te fVurtsburg gaf hij na zijne terug komst uit Poelen 
des Griekfchen Keizers Gezanten gehoor , maar welke hij 
wegens hunne ftoute redenen beftrafte. In den Jasre 1557,- 
nam hij een reis voor naar Burgun£e • welk land hij op de 
volgende wijze wederom aan Duittchland^ van het welke het 
lig zedert hehdrïk de» IV. hadt afgefcheurt, hechtte. Hij 
iclieiddc zig, onder vootwendzei van bloedverwantfchap» van 

Y3 ' '• ZIJ. 



Digitijed by 



Google 



"SSÖ FREDERIK DE r, Rei^msch Keizen 



«ijne Gemalinne apeliieiD, en trouwde met beataix, èog' 

ter van Graave beiwaid den Ira'ftcn van Burgundi€m IvlMr 

doordien deeze keinald door K izer lotharius den IL vr^i 

in den ban gedaan , en de executie tegen hem den Hertogen 

van Zahringen was opgedragen, en deeze reeds verfcbeid^ 

' Stedsn hadden veroverd , maakte fredbrik thans een verge. 

lijk met den zelven » uit krachte van ^t welke hJj hen Las- 

fanne , Geneve en eenige plaatfen overliet , en het overige 

I wegens zijne Gemalin in bezit nam, en zelfs geheel Froyen* 

r €€ wederom daaraan trok , latende zig van alle va.cfaalen des 

Burgundijchen Rijks huldigen. Ondertusfjhen óniOondeo 'er 

onlusten met Paus adacakus , ter oorzake , als volgt, Oe Paus 

hadt na des Keizers terug reize ikiar Duitschlafid den door heo 

verdreven wilhi^lm van ApuUe , wederom voor Koning van Sid' 

lie en Apulie erkend, en met hem, buiten weten des Keizers, 

vrede gemaakt. Deeze nam zulks euvel ^p » zo dar h\j rer/fond 

alle geeflelijken in Duitichlcnd verbood , voortaan eeilfge be- 

ncficien van het Pausfelijke Hof aac te nemen. Daar b\\ 

Kwam , dat zeker Bisfchop van Lunden , in Sehomn , op zt)ne 

terug reize van een bedevaart naar Rome , in Duitschlatid ge* 

vangen genomen, eu kwalijk gehandeld was, zonder dat de 

Keizer genoegzaam onderzoek naar dit misdrijf hadt gecfsjo. 

De Paus zond daar op een Gezantfchap van twee KardioWen. 

i)evens een harden Brief aan den Keizer ,^ in welken order 

underen deeze woorden Honden : Debes , ghrioffffhte fli^ 

ante ocu/os mentis reducere , qudm gratanter & ^öm ju» 

eundè alió (prapcedenti) anno , Mater Tua , S, S^ Ronara 

Ecckfia , te fujceperit , . . . quantam tibi digmtatis pknflM* 

dinem contulerit.. .. TJeque tarnen pe^nitei nó$ defidfris 

tVég voluntatis implevtfe^ fed fi m^iort beneficia Excelle^iï^ 

tua de manu noflra fufcepijjet , / fieri pojfet , . . . gauitn^ 

iii0f. Maar dewijl het woord beneficium toenmaals zo veel 

0U feudum^ dat is een leen, betekende, en de Keizer deo 

llrief aldus uideide , als of de Paua hem wegens de kronio; 

voor een vazal van den Roomfchen Stoel zogt te houden; 

en daar benevens zekere föhllderij van den Keizer tOTBAKiyi 

te Kome iu bet Laf eraan werd gevonden» io welke dezelve 

op 



Digitized by 



Google 



FRBDERIK ra I» Rtwmseh Keizer. 3^7 

op zijne ioteên van den Paus ée kroon onifiiif , met dit bij. 
fcbrifc : 

Rex vemt ante fnes^ j urans prius tubis honores; 
Fofl homo fit Papa^ fumit quo dantc cgronam ; ^ 



20 betuigde niet alleen de Ketz^r , maar ook alle geedelijke 
en wereldlijke (lenden hun otigeaoegeo daar over, cu fchre. 
ren atn den Paus » dat ei] hun t^jk van niemaod anders dan 
van God haddea , en dat zij de Pausfeltjke Kroning niet an. 
dcra dan iledits als eene plegiigfaeid aanmerkten. De Pans 
verklaarde daarop zijne woorden aldus, dar het woord cott' 
ferie alleenlijk ao veel wilde zeggen als imf onere ^ dat is opn 
^fgg^n, oï begijtigên^ eo beneficium zo veel als bonum fac 
titm , dat if gunst , of we{daad , en liet bem voorts door 
zijne geaantcn verzekeren, dat faij geenzins vdn ge Jachten 
was, ëe achting en 't gezag des Rijks te kort te doen. 
Schoon i)u de Keizer zig daar door liet te vrede Üeiien, 
voerde hij echter ia den Jaare 115S zijp leger naar It/iUe ^ 
werwaaru kern veele voomaame Vorflen, en onder dezelve 
de Hertog laiuslaus van Bohemen, wien faij kort te voren 
den Koninklijken tijtel voor zig en zijne nakonteliagen hadc 
gegeven ^ begeleidden. Zijn voomaamfte oogmerk was om 
de Milaueezen te beteugelen , en den Koning van Sicilië wil- 
azLM , die ApulU hadt benacbf igd • te verjagen» I>e eerfle 
werden door. eene harde 4ielegerlag zodanig veraedert , dat 
zi] hen op hunne kniCn om vrede baden, en al wac de Kei- 
zer voorfloeg < inwilligden. Na de belegering van Milaan « 
hield hij wederom in de zogenaamde eampi RjoncaÜi een al • 
gemeneo leendag , op welken alle Italiaanfche Vordeu en al- 
le DuTgefmeederB in de Steden vafch^nen , en hunnen kei|- 
^d dedep* Hij beflelde ook zekere commi&fie vao 30 
Daüortn in de rechten, die de Keizerlijke regten en re« 
gaijën in Italië zouden onderzoeken, en openlijk bekend mi- 
i^öQ, en dwong aUe Vorden en Steden , te z weeren, dat zij 
2to g<2^i^e va^ zulke regren zouden aanma:lg<;ii« leder StaJ 

Y 4 moest 



/ 



Digitized by 



Goógle 



33t FRED£RIK se I» Rpomseh Keizer. 

mo^st op den voornaimften Kerktoren den Keizerlijken Ade. 
laar zetten. Docb dit alles kon niet beletten , dat de Miloze 
zen in het volgende Jaar Van nieuw opftonden , de Kei, 
aterlijke bedienden , die onder hen BurgemeeQers wHden aan« 
ftellen, verdreeven, ja zelfs den Keizer naar bet leven Hon- 
den. Zi| werden derhalven naar Marnica gedagvaard; ver* 
fcbeenen daar ook; maar in plaats van befouw gaven zij lot 
antwoord, dat zij wel dep Keizer den eed van getrouwheui 
badden gezwooren^ maar den zelven niet belooft te houden; 
*t welk den -Keizer dermatqu verbitterde, dac hii de Milane* 
zen in den Rijksban deed, en bendrik oe leeuw» gjiiff,^ 
•n andere Duitfche Vorfteii, naar Italië riep, die cerflood 
met hunne Legers kwamen, wanneer de Keizer op Crema^ 
de zijde der Milanezen toegedaan . los ging , welke Sxzé i\g 
ongemeen hardnekkig verweerde, maar ook daar doormaakte» 
dat zij aan de vlamme en de plundering der foldaaten werd 
ov^rgegeeven. Ondertusfchen was Raus avkiavos de IV ge* 
Horven, en de meefte Kardinaalen verkooren ROLiNB, die deo 
paam van alexanoer den III aannam, in zijne plaats tot 
Paus; maar zommigen deedcn eece nieuwe verldeuog, Tnar 
door OCTAVIANUS, onder den naam van victok den iV, 
Faus werd. Om deeze fcheuring te dempen , hield de Keizer 
in den Jaarp iiiSo te Pavie eene vergadering v«n Geeflelijka); 
liep de beide Pauzen derwaarts, van welke echter victoedi 
IV alleen verfcheen , dien ook eindelijk van de Keikvergade* 
ring de Pausfelijke waardigheid toegekend, en in bet tegendeel 
AtEXAHDER den ïll ontnomen werd , welke hem daareategeD 
sn den ban deed. Naderhand oefiènde bij wraak tegen de M« 
lanezen^ en zwoer, niet eerder Italië te zullen verluten, 
noch de kroon wederom opiezetten, voor dat hij hen bid uit* 
geroeid. Na een tweejaarig beleg werd die Stad in den Juie 
1 16% veroverd , en tot aan de Voordeden geilecht ; de iowoo* 
ners werden gebannen, en de grond, daar die Stad had ^* 
fiaan, als een vervloekte grond, met zout beilrooid, moeten- 
de de Kommandant van Milaan^ gualphagus^ eenige dsgea 
als een hond aan een keten onder des Keizers lafei Xtfpxu 
Vtrvolgens bitld de Keizer w Pajilf een prachtig fyeogde* 



Digitized by 



Google 



FREOERIK OE I, Roomuh Keizer. 33^ 

feest» wtiineer hfj en zijne Gemalin de kroon droegen, en al* 
Ie Umiardijche Bisfchoppen, Edelen, en Maglflraarsperfoo* 
nen daat tegenwoordig waren. Ook flelde hij in alle Steden 
Buigemeefters aan, en begaf zïg daar op nog In bet Jaar 

1162 naar Befanfon^ alwaar hij een plegtelijken Rijksdag 
hield, op welken ook de Koning van Frankrijk^ hóe wei 
maar een dag lang» roede tegenwoordig was, hopende door 
onpartijdige fcheidslieden de fcheurhig der Kerke bij te leggen. 
Maar naardien alssamdbr de Ui daar wederom niet ver* 
fcheen , bevestigde de Keizer victoh dcw IV In *t Pausfcbap* 
Hij beleende ook aldaar waldemar met dtS Kohinkrijken van 
Zweden^ Denemarken en Noorwegen. In bet volgende Jaar 

1163 hield hij te H^4>rm$ en Ments Rijksdagen, en ging in 

den herfst naar haliê^ doch zonder een Leger, allee^nlijk om 

eenige Rijkszaken af re doen, en maakte zekeren Heer uic 

Sardinië^ barrason genoemd, op zijn verzoek. Koning van 

dit £üand,\9a dat hem dezelve des wegen den leeneed g^wx 

had. Daar op trok hij Wedéro:ii naar Duitichlandy en als in 

den Jaare 1164» Paus victor de IV Aierf, en de Ka rdinaalea 

van deazelfs parti) nevens den Keizerlijken Aartskanceiier rai* 

VALD ouioo van Crema onder den naam van paschalis obh 

lil vericooren , bevestigde hij denzelven ; en na dat hij tu den 

Jaare 1165 de Vorften 'en Bisfchoppen in Duitschland mee 

eede aan denzelven op het Rijkskonvent te H^urtsburg had 

verbonden, en te Aken het Graf van karrl drn OROOTitif 

doen Openen , iaacende denzelven door pascbalis Kanonize* 

ren, nam hij in den Jaare 11 dó, In November, den vierden 

togt naar Itaiie aan. Want de Keizerlijke bedienden hadden 

de haiiaanen met onbillijke belastingen zodanig gedrukt, dac 

Milaan 9 nevens andere Steden, era verbond tegen dezelve 

maakten, hoe wel zij bonnen plicht als Leenmannen omtrent 

den Keizer niet ce buiten gingen. Wanneer de Keizer in de 

Catnpi Itoncaiii kwam , hield hij aldaar een algemcene verga. 

ö«iing, l>i] welke fasckalis wederom bevestigd, en alexait 

obr afgezet wierd. Vervolgens zocht b>j ALEXAifo^i uit ha* 

Ut te verdrijven ; veroverde op de Grieken^ die zig met hem 

hadden verbonden, Aneona\ doodde bij de 9000 Romeinent 

CQ nam 3000 der^^elveu gevangen. Hij vervolgde deeze over. 

V 5 win* 



Digitized by 



Google 



540 FREOÏRIK be I , R^omsci Keizer. 



winniun^, en kreeg tt\ï% Rome in» wtnneer hij paschjülis ba* 
vestigde, hem vali alle Romeinen deed huldigen» en xljae Ge- 
malin van hem liet kroonen, moetende alexakdeb de vincbt 
iieemen. Ondertusfchen vatten de Miianezen nieuwen moed» 
en begonnen in den Jaare 1167, den 27 April, Miimsn we- 
deiom op te bouwen; verftetkten deexe Stad met wallen ca 
grachten, om dat zij zonder den eed» aan den Kei2er gedua» 
laei te breken, ^geen muiren mogten opracheeö. Ja rfj boBW« 
den in het volgende Jaar nog eene Stad,, welke zij, in fpijt via 
den. lCi2izer, en ter «eere van Paus alkzandeb, Ahxanirie 
noemden, hoc wel zij, van de Keizer/ijken , Paiearis o£ Suoo* 
fiad gchectcn wicrd. waarom zij dan nog tegenwoordig dai 
naam van Alexandria Deila Psg/ia draagt. De Keizer dee4 
wel de Miianezen en hunne Bondgenooten in den ban , mur 
dewijl dezelve zijn Krijgsvolk verfloegen, en de pcu in 2170 
Leger zeer woedde, was hij genoodzaakt» in den Jaare iióif 
jp Masrt , halie te verlaaten. Na zijne terugkomsc io Duinch* 
land befliste hi; de verfchillen tusfchen de BisTchoppen eo 
Vorilèn van Saxen tegen hehdeik oer le^uw» en ais EV]n 
neef. FEKOEEiR» zoon van Keizer eoeneaad» ffierf » mm hij 
de£zcl& Landen in bezit, en liet in den Jaare 1169 zijnen 
zoon BENüRiz» nog maar vijf Jaaren oud zijnde, met be" 
wiiii^'tng der (landen, door den Aartshisfthop van Kmk% ie 
Aken kroonen. Toen in het Jaar 1 170 Paus victoe ds IV 
overleed^ benoemda hij johamncs. Abt van Strume^ inöes. 
zelfs plaats, en deed h(^ ten gevalle eene reis naar i/4ir>, 
tegen axxxander dbn III , die hem asedert zijne laatfte reizs 
in dm Jsare 1168 had in den ban gedaan, en tegen étMilê' 
nezen y zelfs tc^ JVurtsburg alle (landen daar toe ainmoedi^eB* 
ëe, vourgeevende» dat .alexander de lil de Keizerüjkt 
^ uvaardigheid van Duitchiand zocht op de -Critken ce brcngeii 
HEvniuR DE LBEUV na» ondertusfchen een tocht vooraav 
het H. Land» in welks «fwezendheid de Keizer zi/ne vsfar 
Wn heimelijk ondervro^, dat wtnneer hckdrik t>E lk iw 
mogt komen ce ftarven , of zij aan hem d&zelfs Landen wil> 
ëen overgeeven. Dit verdroot Hendrik geweldig » eo 
gtf aanleiding tot nieuwe vijandfchzp tegen den Keizer; 
hoe wel sommigen. iu twijfel trekken» naardien zulks op iie: 

ge- 



Digitized by 



Google 



FRIDERIK hi I, Rspmsch Keizer. ^t 

I J I - I ■ 

getuigenis va^ een eoiig Schrifver, die lang na dien tijd ge* 
ieeft beeft, fteum. £tndeltilt ondernam de Keizer den lang 
Moocep zesden toebt naar, //is/iV, met eene groote inacltt , 
ea niet mioder hoop» in den Jaare 1174. Hij belegerde ter^ 
flood AiexéMdrfé.^ araar .^00 nieca daar voor uitrechten, om 
dat zo wel b« Jaargtttiide Varloopeo was , als /ook om dat hin** 
9Ri( DB i#Euir mee zijne onderhoorige. aoepen den Keize^ 
aiet ce ;httlp kW«ai« en in tegendeel, Aiettegeodaande bet 
dikwil5 herbaalde verzoeit, «aar Duifschland Jteérda; waar 
door dan de Keizer gedwongen wierd , na dat bij met de op* 
loerigen een (HtÜand had gemaakt, hem in den Jaare 1175 i% 
volgen. Maar hij wierf verfciie troepen^ en trok met dezel^re 
in deo. Jaare 1176 «aar ItaUê^ wanneer hij echter den 24 Maij 
des volgenden Jaari niet verre van Legnano geheel veriUageii 
wierd^en. door dien bij in dien i)ag bec paard onder bet lijf 
verloor, wierd bij vier dagen van ieder een \oot doodgehou. 
den. Doch hi) bragt 'er het leven nog af, en kwam oovep 
wagt te Pavie aan , alwaar hij door dit voorval zich liec be« 
weegen om alcxaübkr dem Hl den vrede aantebieden» zoda* . 
fiig , dat de Keizer dien Paus voor rechtmatig zon erkennen, 
bet Land, bec welk de Kerk toebehoorde, en inzonderheid de 
goederea van de Gravinne MATnitots, weclerom geven, een 
vijftienjaarigen fttUhnd met den Koning van Sêdü'i'^ die zederc 
dien tijd ^en Paus In zijne befcherm^ng bad genoomen , en een 
aesjaarigen flilflaod met de tegen hem vefbonde Steden zou 
naken, ten einde in dien tijd een vaste vrede' kon geflooteo 
worden. Dmv op wierd in den Jaare 1177 ^^"^ bijeenkomst 
tusfehenden Keizer en den Paus te Fenetit gehouden, alwaar 
de Vftdecraaaaten wierden bezwooreUé Men vind daar om<* 
trent door de nieuwe Schrijvers verdicht, dat, toen de Kei* 
zerlijke Prins otto door den Fenetiaatijthen Admiraal zaki 
ter Zee was geflaagen, de Paus den uteti^etdetA Admiraal een 
ring gaf, welken hij Iti het water zon werpen , en daar door 
als met de Adriatifche Zee trouwen ; dat de de Prius verhol» 
fens op 2ijn woord van eere was los' gelaaien, om aan den 
Keizer zekere voorflagen van vrede , in des Pauzen naam te 
doen, waar door dezelve zig had laten beweegen, van in per' 
Toon naar Ftnetie te gaan; dat,* wanneer Uj bij zijné intrede 

den 



Digitized by 



Google 



ut FREDERIK oe I, Rife^sti Kefzir. 

d6Q Paus voor de S*. Martenskerk vond zitten, hi/ hem nav 
gewoonte de voeten hid willen /kusftn; maar dat de Ptas dav 
jnede niet was te vrede geweesc , den Keizer den voet op dca 
Dek bad gezet , en daar bij de woorden van den Pfalmisc mis. 
bniikt: 0^ leeuwen en adderen zult gij treden^ enz. daar 
men bi|voegt, dac de Keizer den Pans bad te kennen g^ee* 
ven , dat bij zulks niet ter eere- van hem , maar van fztios 
verdroeg; waar op de Paus bad geantwoord» dat het zo n^el 
tot zj jne eere als d\t van PZTaus moest gefciiieden. Doch dit 
alles fteunt alleen op zekere Schilderij , wordende nog i^en. 
woordig te Venetië gevonden » daar de Paus word vooigeftdd 
den Keizer den vuec op den nek zettende. Maar men moet 
weten, dat zuli&e Schilderijen oudtijds, zeer gemeen waren, 
wanneer men nameulljk wilde verbeelden, dat deeene panij 
x>ver de andere eenig voordeel behaald , en ze oyerwonneD had. 
Dus leest men, dat, als calixtus 0£ II zijnen T^eopaus 
BURDiNUS bad gevangen bekomen, hij denzefven in zekere 
Kamer van bet Lateraatifche Paleis onder zijne voeten ieggeo. 
de deed fchilderen. En echter is het zeker, dat CALtXTua 

^ £i}2Diifus nooit op d^ nek heeft getreedeu. Dos Is bei ook 
geleegen met de Schilderij te Venetië van freoerik barbaros^ 
sa; waar bij nog komt niet alleen bet algemeene ftilzwijgen, 
maar ook het duidelijk tegenlpreeken der toenmaals leveüde 
Schrijveren , welke uitdrukkelijk melden , dat de Keizer en de 
Paus malkander alle bedenkelijke eerbe wijzingen bebbea aaoge 

* daan , en dat de eer(ie van dei. raatden den* kus des viedes 
heeft ontfangen; dat hij hem de rechterhand heeft gegeeveo , 
en hem in de Kerk geleid; voorts dat hij, volgens 't gebruik 
van dien tijd, zijn (leegelreep heeft vastgehouden, en als de 
Keizer voor hem op *t eerde gezicht op de knieën was geval* 
len, dat hij hem terdond heeft opgekeft, en gekust. Hsi ver- 
haal, den jougen Keizerlijken Prins otto rakende, is ook 
valsch, dewijl otto toenmaals nog een klein kind was. Het 
zijiecbter zo het wil, de Keizer betoonde ondertusfchen, t(p 
hij in den Jure 1177 naar Duitschland kwapi, HZNDaii D£ 
L££uw zijne gramfchap , als alleen de oorzaak van *s Keizers 
ongeluk zijnde; en wanneer dezelve, na drie malen gedagvaard 
te zijni om zich tegen de klagtea der Saxi/ehe Bisfcboppea 

ec 



Digitized by 



Google 



FREDERIK o« l« Rêomsch Keizer. 343 

en andere wereldlijke rfeeren , wegens zijne harde Regeering , 
ie verantwoorden ', niet verfcheen , deed hij hem m den Jaam. 
iiSe fa den Rijksban, ontzette hem van alle zijne Landen, 
en gaf het Hertogdom van Beljeren aan den Graave otto 
VAN wiTTELSBACii, wicHS voofoudercii het zelve Keizer 
HENDEiK OEN III hadden ontweldigt, en het Hertogdom van 
Saxen gaf hij aan den Graave hernhard van yïscanie en 
^nhalt^ zone van albbbt din besr. De Hertog hsnortk 
Witde zlg niet zo gemakkelijk laren verdrijven > maar zond 
de nieuwe Leenmannen met bloedige koppen naar huis. Doch 
toen de Keizer fn eigen perfoon tegen hem te velde trok, 
moesc zig de Hertog onderwerpen » en met het Hertog, 
dom Brunswijk en Luntburg vergenoegen ; doch zo , dat bf] 
alvorens drie Jaaren lang in Engeland als in ballingfchap 
moest offlzwerven. Van de overige Landen des Her^ogs 
maakte de Keizer Luhek en Regensburg tot vrije Rijksfteden; 
ook .onderwierp hij de MarkgraalTchappen Stiermarken^ Is^ 
trie^ f^ohburg en geheel Tirol onmiddelijk aan het Rijk. 
Van de overige S^^xZ/cAe Landen hebben de Landgraaf van 
Thuringen^ de Btsfchop van Bretnen^ en inzonderheid de 
Aartsbisfchop van Keulen^ die Engem en IVeitphalen naar 
zlg trok , al wat zij konden naar zig genomen. Ondertus* 
fchen verliep de tijd van deii ftildand m lüilie^ wanneer de 
Keizer» op aanraden van ttjnen zone ubhdrik, die gaarne' 
tot Koning van Italië yW^ gekroond • zl/n » hi den Jaare 
11^3 te Conjiant eene beilendige vrede floot» en de fauidi* 
ging van de Italiaanfcht lieden ontfing. In den Jaare 1184 
Het hij te Menu mee groote plegtigheid zijnen zoon hen* 
ORiK en FREDBR1K mondig maken; ging voorts naar Italië^ 
en na dat rbndrik mee de Siciliaanfchè Erfprlncesfe ge* 
trouwd was, liet bif hem tot Koning van Milaan kroonen* 
Doch Paus Lucius de III» dit ongaarne ziende, en noch an« 
dete redenen daar bij komende, fcbeen het op nieaw tot 
eene gevaarlijke verwijdering te znllen komen, welke echter 
zo wel door de dood van den iaatstgemelden Pans lucivs 
DBN III « als ook door die van zijnen opvolger urbahus dbh 
III geittkkig geftttli werd. Gednnrendê deeze voorvallen 

kwa- 



Digitized by 



Google 



344 FREDERIK ds 1 , BMmsch Keizen 

kwamea *er van dag tot dag meer droevige tijdiagen van der 
Turken voorcgaogcn in faec Oosten , waar door de Keizer werd 
bewoogen , net fhilifs van Frankrijk , en UENoaiK vaa £a. 
geiaréd in een verbond te treden* Hij bragt een Leger vzn 
i5co^o man op de been, liet een gedeelte van liet zelve ce 
wacer derwaarts gaan» en trok met het overige volk Ce hod 
door Hungarie en over Conflan^inopel, en drong daar loede 
niet zonder groore moeive » wegens den tegenilaud der Grukn* 
door Alie , lot in Sijrie door. Het begin voorfpelde gelukki- 
ge overwinningen » door dien tiij zig niet alleen door de 
Grieken heen floeg, maar In twee uelfens i6cx)o Turken 
doodde. Zie Croifadez^ of KruisvaarNa. Maar tot ailea 
ongeluk llierf hij den lo Junij , des Jaars 1190; en melden da 
meefte Sch^ijverc van zijnen tijd, dar hij, met zijn Leger over 
de Rivier Cijdnus wekkende, èn zig al te onvoorzichtig ia 
het water wagende» is verdronken; boe wel andtfeii ztüks ce« 
geofprecken, en flaande houden, dat bij te Sekucie un eene 
ziekte is overleeden. Hij heeft twee Gemalinnen gehad, web 
ker eerile, adelhbid genoemd, des Markgraaven thkouu» 
van Fogburg dogter, in den ']aare 1149 met bem troawde, 
doch van bem in den Jaare 1 153 gefeheiden werd. Daar op 
trouwde hij mee beatrix , Erfdogter van Graave baihald vaa 
Bourgondiër en teelde bij hur aktfDtiK den VI, zijneo op- 
volger; FBiDSRiK, Hertog van Zwflhfn^ die aan de pest bij 
Ptohntais in den Jaare 1192 ftierf^ op wien zijn broeder 
KOBXffRAAD in het Jaar 1196 volgde; otto, Paltsgnaf van 
Burgufidie en Stadhouder in het Koninkrijk vaa Arilat\ en 
eIndelijiE piiilips» Hertog van ThurUtgen^ die in den Jaare 
;2c8 door Graaf otto VAir wittelsbach werd vermoor<i 
Conr. Urfperg. Morena de rtb. Laud* pag. 448, Otto Biaf$ 
& Om FriJing. Chron. & de reb. Friderici LGodefr.Viterh. 
Cunther. Ugur. Rebert. de Monte. Helmold. Chron. Alberm 
Stadevfii Fagi Crit. in Baron. Tom^ IF. Rodetie. de /</?. 
Frid. Burcftardi Epifl. de exéd. MedioL ap. Fteker. Tom. L 
pag* ajtf* ^ort. Olmui Hifit d» occult, advent. Venetiai AU" 
xandri UI. Naucleri Chronogr, VoU IL SabelUci Hift. Fentt. 
iib. yiU Dee. u j^uftiniani Hifi. Fenet. iib. II. fag. 2% 



Digitized by 



Google 



FREO£RIK DE n> H^msch ICeizer^ 345 

CentttrU Magdtb. Ctnt. XIL cap. 10. lVag\ifeil Cata r.;^ 
Imp. fuè. Frid. l. Berneggeri Q^tafi* lUjl. Poi, Artcpéeus & 
Hatmannus DiJfertMt. de Frid. 2. 

Frioeeik de II, neef van Keizer fredertk dek Ï, en 
zoon van Keizer hendrik den VI, en vau constaïïtia, 
dogter van rogerius. Koning van Sicilië^ wierJ g'eboorcn, 
20 als zoromigen will«?n , in den Jaare 1 190 , of volgen» aiuie- 
ren, in hecjaar 1193, of 1191, of 1195, of ook 1196, door 
dien de Schrijvers van dien tijd daar omcrenc zeer verfchillen. 
Als zijn vader io den Jaare 1197 (lierf, nam zijne moeder dt 
voogdijfcbap aan , en bleef met hem in Napels en Stci/ie , als 
haar erlFtflijJc Rijk zijnde. Zijn vader had hem wel bij zijn 
leven door de iUnden tot zijnen opvolj^er l;uea verklaarcn , en 
bij is ook na deszelfs dood^ en met hulp van deszelfs broeder 
?HTLi?s van Zwaben^ in het Jaar, J198 van zommige Itanden 
tot Keizer verkooren ; doch deeze verkiezing was wegens de 
onlusten van dien tijd zonder vrucht. ( Zie philips van Ziifo* 
ben^ Keizer.) Maar na dat otto de IV ïn denjnare 12 10, 
met Pttus iNNOCENTius DEM lil, niet alleen ia onmin geraakte, 
maar ook Napels en Sicilit als een Kijksieen zocht aan zig 
te trekken , zo als hij werkelijk Napels innam, bragt het de 
Paus zo verre, dat frederik in den Jaare 1212 van den 
Aartsbisfcbop van Ments^ nevens eenige andere flanden, tegen 
oTTo tot Keizer verkoom wierd , en dat vervolgens de aee- 
fie ttaodeo zijne ztjde kozen , wanneer bij daarentegen é&\ 
Paus 4e onder ds vorige twee Tegcnkeizeren aan zig getrok- 
kene Steden In Italië liei behouden. (Zie meer omdandighe* 
den daar van op otto den IV, Keizer.) Na den dood van 
OTTO D£if IV, in den Jaare 1318 voorgevallen, werden hem 
door oTTo's broeder,, den Palisgraave hendrik, deRijksteke* 
oen overgelevert , en Wj van alle (landen zonder tegecfpraak 
als Keizer aangenomen; waar op bij in den Jaare laao een 
togt naar Rome deed, en aldaar van Paus honorius deit fit 
gekroond wwrd. Dewijl hij ondertusfchen den Pans wegens 
zijne £f flanden Napels en Sicilië niet veel betrouwde, bleef 
hij altoos in Italië 1 en deed in den Jaare 1220 zijnen zoon 
HENDRIK Dxn Vil viu de ftonden tot Keizer verkiezen, en in 

het 



Digitized by 



Google 



^dj^6 FREOERIK m 11, Roomteh Keijtet. 



hec Jaar 1211 kroonenw wien hij, als noch eeo kiad zijnde 
eerst den Aaitsbisfchop van Keulen engslbsrtus» en na dei 
zelfs dood den Hertog van Beijeren looewyk als voogd ei 
tevens als Rijksvikarls toevoegde. Naauwlijks was Fasoesn 
gekroond, of de belde Graavcn van Thitfcie^ matth&cs en 
THOMAS, verwekten in Napeli onlusren, die hij rcrftond vet 
joeg , maar welke door den Paus van Rome in befcherming ge- 
noomen werden. Dit gaf gelegenheid tot grooier verfcbiJ/e;?, 
welke eindelijk in den Jaare 1924, door bemiddeling des ver* 
drceven Konings van Jeruzalem^ johamnbs van URiBif^Zi 
voor zo verre werden bijgelegt, dat pjiBPEaiK met óG&zti 
Konings dogter zou iroawen, het recht op Jeruzalem vjori- 
zetten , als roede een togt naar het H. Land doen, *t welk de 
Keizer aannam. Maal- door dien hij vreesde, dat de Paus bij 
z!]ne afwezendheid in NapeU en SiciUe onlusten mogt verwek* 
ken, hield hij zijne gelofie niet; maar zijnde een paar dagen 
op Zee geweest, kwam hij on verrechter zake ie rug; weshal- 
ven hem gbegobius d£ IX in den ban deed; doch hi/ ooóer 
nam terdond in het volgende Jaar 1228 wederonv^ dien togt, 
en maakre zulke voortgangen , dat de Sultan gedwongen 
werd, Jeruzalem ^ Nazareth^ Joppe. en andere plaaifen, 
den Christenen interuimen. l^iettemin deed de Paus den Kei- 
^ zer ondertusfchen, onder voorwendzel van een fchadelijkeo ca 
befpottelijken vrede met den Sultan gemaakt te hebben, ook 
om dat hij, nog niet volkomen van den ban oocflagen, o»r 
bet /f* Land was gegaan, hem Voor de ' t weedemaal indea 
ban, en zond een Leger naar ISapelt^ om hem dat Rijk tfte- 
neemen ; ook hitfle hij des Keizers eigen fchoonvadcr iobah- 
yzs op, omi in Éicilie onlusten te verwekken. Fieskkik 
kwam dan met allen fpoed uit het H. Land terug; (lilde in 
korten tijd alle onlusten, verjoeg den Paus zelf uit Rome^ ^^ 
beteugelde de UaUanen zodanig, dat eindelijk, door bemidde- 
llng van zommige DuitCche Ifamden , de Paus hem in den Jiars 
1230 van den ban outdoeg , waartegen de Keizer den P<"$ 
wegens gelede fchade 120000 oneen gouds betaalde. De PaQ' 
was echter noch niet te vrede, maar biclle des Keizers zoon 
ijEiïDRm DKsr VII op, dat dezelve in het Jaar 1234 meteeoi* 
ge Duitfche (lenden en met de Steden in L^mhardie een ver- 
bood 



Digitized by 



Google 



FREDBRie D£ il, Romsei Keizer. 347 



bofld tegCD zfjoea vader maakte; maar wanfleer de Keizer in 
den Jaare 1235 ^^ Duissehiand was gekeerd, zette hij bem 
af, eo zond hem naar ApuUt^ alwaar hij zijn leven In eene 
geduorige gevangeniafe 'heeft ge€indigt; in zijne plaats A^^d 
rasDBRiK ftijneni tweeden zaon kobnraad bsn IV to^ 
A^(?fflr5rA. Koning verkiezen. £n dewijl fkso£kik vervolgens de 
oproerige Steden In Lfimèardie^ólt het met zijnen zone had* 
den gehouden, mei geweld tot gehoorzaamheid bragt, en 
Sardinië den Paos niet wilde wederom geven, deed hem. 
dezelve op nieuw in den Jaare 1239 jn den ban; verbond 
zig tegen hem met de Kenetianen^ en ftrooide uit , om hem 
zwart te maken , dat hij caaisTus , mozks en m ahometh 
voor drie Aansbedriegers had uitgefcholden. De Keizer ver- 
dedigde zig tegen deeze befchnldlglngen niet alleen fchrifte- 
lijk bij alle Duitfshe (lenden en Buitenlandfche Koningen, 
Kardinaaie^ en anderen, mur trok ook mee een groot Leger 
uizt liaiie^ en handelde zijne vijanden zo als zij verdienden» 
De Paus daarentegen verzocht alle Koningen om hulp, «a 
droeg SOBSRT* zoon van Koning i.op£w7C van Frankrijk » 
de Keizerliike waardigheid op ; vermaande ook in den Jaare 
1240 de.Duitfcke Bisfchoppen, fazdrik afcezetien; doch' 
wlerd van beide afgewezen. Hij veiolde deihalven, als of 
hij vrede wilde maken, en fcbreef, met bewilliging des Kei- 
zers, eene Kerkvergadering uit te Romg;, maar frcozrik, 
verwittigd zijnde, dat het op hem gemunt was, bezette zo 
wei ter Zee, als te Lande, alle toegangen, dat geen Bis. 
fchop kon naar Rome komen; weshalven inrogjutt/us da 
IV in het Jaar 1244 naar Frankrijk week, en een Concilie 
te Uon beri^ , werwaans hij fbxdzbik dagvaardde, en 
te gelijk op nieuw in den ban deed* Hij trok ook de Duif. 
fihe Geeflelijke Vorften van hem af, zo dat zij in den Jaa- 
re 124S. a£JvpaiK, Landgraave van J^iir/ff^rn , bijgenoemd 
lispo, tot Keizer opwierpen, die ook rRaoiRiKs zooa^ 
KORNRAAX» uithet veld floeg, doch voor Ulm wierd gewond» 
en kort daar na in den Jaare 1247 overleed. De Paus brage 
vervolgens een nieuwen Tegenkeizer, Graaf vill«m van 
HoUand^ op 4b baan, en ten laatfie wierden frbdri^iks ver* 
nottwdfie vfieaden bwi pntrouw» onder welM yoomc< 
XVL DJUL* X me^ 



DigitiJed by LjOOQIC 



^48 FREDERIK m II, Roomse» Keizer. 



ihenlijk fijn Kaocelier petros de viucis wts, d!e, nlene^ 
gcnftaMide . hij den Keizer te Toren fliondeH}k en fdiriftelijk 
zeer ntdrukkeHIk had verdedigt, nochttn» etndellfk zijoen 
Lijfaarts daaf toe bragt, dat hi] den KtïTet met vergif ▼» 
hanc hielp» Hij eindigde dan in den Jaare 1250 te Fif 
renzofa^ in ApüHe ^ zijn leven; en zommigen zeggen, dat 
lijn nacuQrI!)ke zoon HANratoua hem eerst vergif toebn^c; 
en als het zelve niet fcMelIjk genoeg werkte , hem met een 
kusfe» fraoorde; hoewel anderen daar aan twIjfSden, en zijn 
dood werd naderhand zeifs in twfjfiFel getrokken^ waarozs 
veelen zrg valfbhdijk vuor hem hebben urtgegeeven.- Toor 
bet overige was frëdsrik een Vorst van ongem^eue verdiei^ 
üen» en hem ontbrak ndch Ijver, noch dapperheid, om de 
regtea des Rijks (laande te hemden* Hi) fprrt: Lmtijn^ 
GfUkick^ Fransih, ItaUaansch^ Jraèiich en Ho^uituh 
met de grootfle vaardigheid, en cogt de vrije kooOen met al- 
le magt te bevottiereii; want men heeft heinde offiechmg 
der Ho(9ge Scboole vtfn Pf^eenen en Napek te danken , tU 
mede dat HRiSTotXLËs, «albki», en andere SdnijVM b de 
Lntijnfche taaie zijn overgeaet. Daarentegen kan men ook 
zeggen., dat hij genegen wm tot onknisehheïd. l^ \^i 
vier GemaUnnen gebod, welker eerlM, constahha genansdj 
dogtes van IConiog M.FHOivsud dsx II van ArrsgM,wES^ 
BKtK. txiveii gemeld, heeft ter werek) gebragt, «a ia den 
}aare i22ft U geflorven. De tweede was jouinta, £rfdog. 
ler des Kosings vin ^ruzakm , die hem KOBt«BiAd bu IV 
baarde, en In den }Mre f2ï8 overleed; bij de deide, iza* 
BiLLBi dojgfter van Koning jobakMs vim Enge/anJ, bsd 
bij iHSNtiKts, Stadhotider van Sitüie^ welke ^rnnün ia bet 
Jaar 1241 is geAorven. £ijne vierde 'Gemalin was zeer rijk; 
doch baar naam fs onbekend. Zommige laitere Schrijvt» 
ll^eeken nog vin twee Mdere; docb men kan Vr niets ze- 
kers ^%n xeggen. Daar benevens had hij veriUielde » 
tresi^n, van wéHÉe de vermaardfle was blavka, OMfquifiBDe 
van Montpmruty die bem manfxbdus. Vorst van Tégrenst, 
iNZiDk, of Hzirnus, of hbhdrik. Koning vmi Sst^iNmf, ca 
FasDBRiK, Vorst van Antiochie^ baarde^ ^ PêPrgemtUé 
9f/ttiffirs^ ak findemnnvéotufr.étMOs »u»nia a.k^. 



' Digitized by 



Google 



mSDERIK M III, koQmscA Keizer. S40 



KKtüBtiK M III , bijgenoeflid ot scboonm , wts eeo zoon 
vu KeJser al9S&t osv I, en vta xlisabbth» dogter vn 
M^rwARO» Hertog vtn KaHmtkit c& Graaf van 7»tf/« Den 
bijoaam van den schookui kMeg hij wegens zifne levendig* 
held en welgeaaaktheid : egier heeft hij nooii op de muntdoie- 
ken , gelijk somnlgen willen , deeteo bijnaam gebruikt Ma sijni 
vaders dood, die indei)]aare 1308 vermoord werd, had hij «e* 
alge hoop tot de KHzêrUjke waardigheid; doch hbhdrik vaa 
Luxemèurg kreeg deselve, en xogc de goederen van het linie 
van Haèthrrg aan lig te wekken. Fai^UK , dit laaiOe be^ 
merkende, liet lig tegen de KêiMêtUjèe bedienden vcrluldoi»» 
dat reeda vijf Koningen wegens eb Qoittnrijkfcke Ismiw hufi 
leven hadden verlooren, en dat waniDaix midchien de zesde 
kon worden; welke bedreigfaig van die uitwerking was, dat 
bem de Keizer 't leen daar van niet langer weigerde, doch oop 
der beding, dai PipioeitiK hem op den togt naar kome met 
SCO gewapende niiters zou begddkien. Alzo nu nBOStiK op 
deezen togt ti}n leven vetloor, en de Meéiterüjke ixqQn efti 
Jaar lang ledig (tand , dacbi unDiAiB denaelven zekerlijk tf 
bekikhmon, maar kon aHe de Kturvorilen niet op zijne ti)d^ 
brengen : want de Aartsbisfcbop van Memis , fktbus , was t»< 
gen hem, oin dat hl), nog Biafchop van Bafe/ zijnde, w(h 
gens dn voor zijn Sticht aangekochte goederen , Uickfiétf et 
Uamkerg^ van de Ooêtênrêfkers veel ovèalaat had mucien ïx^ 
den. BAumri van Trisr was een doodvijand van het Hakh 
hurgfek^ Httle, om dat KtsDnaixa vader hem met de wf penen 
had gedwongen , om de inkomende tollen aan den Ahijndroom 
aan hem oveatageeven. Johaivnbs, Koning van Boheemen^ 
uit het Hnia van Luxemburg , had reden om de verkiezing van 
FaBMKiK w dwacaboomen, doordien her Huls van Oi^sunrijk 
met alle mtgt naar de Mêkeemftke kroon ftood. Deeze troh« 
ken dan Hertog van Aaxm, joBMnmn, en den Markgraave 
nn BrêmfieiAmrgy WACJttifAB, van de Oottgmrijk/ih. patt^ 
tf , kwamen gfezamenlijk te Frankfoni Ai den Mmijn bij mnl^ 
kandet, en verkooinn Loonwim, Hertog van Beijerea^ io%' 
Keizer. Zommigen zeggen, mnar m^t geen zekerheid, dat 
WALDMAB In perlbon niet te^mwoordig wa^* 0e Aartafai» 
fciiop vtn Hmlm, wsmwi i^tm nnnnhrtf kMd in bet m* 

Z a gen- 



Digitized by 



Google 



^o .FRED£Ri£ de .III^ Roomüh Keizer 

irendeel mee ille magt de OüUenrijkfcke ptnij, voonitme* 
}ijk om dtt hem frrdbrik had belooft , dat zija broedier he»- 
DftiK van Oostenrijk mee des Aarcsbisfehops broeders dogier 
ZOM trouwen. BjJ deezen voegde z\g de P^Icsgrtaf aas dsa 
Rhijn^ RUDOiPa, als hebbende eene naiuortijke vilandfchap 
tegen zijnen ligchaamelijken broeder lop£WYI; ook wasiii/ 
door het O^stenrijkfche geld omgekocht. Deeze beide truk* 
ken HENOfiiKy Henog van Karinthi^^ en RUPOLPHt Henag 
van Saxen t aan hunne zijde, van welke de eerde t^ea}o- 
BANWES van Luxemburg een eisch op Boheemen maakte; de& 
ze in het tegendeel oordeelde bij de yerkiezhig meer legt dta 
-zijn broeder te hebben , «Is die eerst tot Bisfchop van Pat/au 
verkooren was, en dus gew weseldlijke Keurvorst te geüjkkoQ 
•zijn. Deeze werden met malkander vetkoozen den i90doberiB 
den Jaare 1314 te Saxenhauten , een Sceedje aabl; FraMk* 
fort geleegen; idedertk van Oostenrijk^ die zig daar om- 
trent onthield , voerde hem naar Bon « maar o/et osar 
Bifigent gelijk eenigen voqrgeeven, en ttec htoi aidaac 
iapor den gemelden Aartsbisfchop van Keulen met de gewoooe 
ple^tigheid zalven » wanneer de overige ondWQsf<;\wQ looë< 
WYK te Frankfort verkooren » en kort daar na te Aken krooo* 
den* Door deeze dubbele verkiezing en oneeoigheid taakte 
Duitschiaud in .een erbarmelijkeR toefiaod. De Stedea vaa 
den Nedfr-RJiijn hingen lodbwvic , en die van den Boveiu 
'Rhijn VRBDERiK aan, en de Zwitzers^ die het noch Biet dea 
eenen, noch. met den anderen hielden, hadden, thans de bescê 
gelegenheid om hunne vrijheid , tot welke zij reeds ooto de 
Rege^rlog van alrerf van Oostenrijk ttn goeden grond had* 
den getegc, te vestigen. De beide Keizeis trokken langen tijd 
heen en weer, voor dat het tot eeo treffen kwan: wutde 
fcheimotzellngén, welke bij Spiers^ in Zwakeuy bij EsHagtn^ 
•an de Rivier den Nekker^ en In den Eizas cusicbea beo 
voorvielen, waren* wel bloedig genoeg,. maar niet magtig oa 
een zo gewigtig verfchil te beflisfen. Eindelijk viel fuav 
RU , met zijnen broeder. lsopolu den prijswaardigea, m deo 
Jaare 13211 in Beijereng verwoestte dat Land, en dwong lo* 
pRWTK, dat hij zig met zijn volk in de vaste plaadèn moest 
^«•rpen. Maar toen' die van Oosteunijk kon daar na een iffls 

. . * soch* 



Digitized by 



Google 



FREDERIE' ds III» Rccmsti Keizere 351 

zochten Cè wigen, doch al te diep io bet Ltnd wirtn inge- 
droogea, en honne magt hidden verdedd, als zi/nde leo- 
vovD met een gedeelte afgezonden om de goederen des 
draaven van Monifitrt^ die het met Beijertn hield, te vuur 
en te zwaard te verwoeden, trok lodewyk met s^ooo man 
tegen hen op, wanneer eindelijk tusfchen Oettingen en 
Muhldorf een flag, voorviel »il!e omtrent tien uuren dourdé. 
Het fcbeen in het eerst, dat de Oostenrijkers de overwinning 
zouden behaalen : want de Boheemers namen ten deele de 
vlucht, ten deele gaven ''z\] bun geweer vrijwillig over, en 
wilden liever gevangen zijn» dan derven; ja alles was aan 
den kant der Beijerjeken in zo groote verwarring, dat men 
Diec wist, of LODSWYK dood of levendig was. D>^ch einde- 
lijk herzamelde sibgfrieo scrweppzrman de Vluchtenden, 
en (lelde dezelve zodanig tegen de Oostenrijken in flagorile, 
dat denzelven de wind en de zon in de oogen was; dit gaf 
den benaauwde i7^/(^^x»<»rx lucht 9 eir^llet den Rurggfaave tki- 
DERTC van Neurenberg den vijand van achteren aantastten* 
Als de Oostemrtjkert dezelve zagen aankomeit, meenden zij, 
dat het krijgsvdk van leopolous wu, dat zig fpoedde om . 
ben te hulp te komen,. als hebbende Oostenrijkfche vaandels, 
welke gemelde TtZDRaic uit list gebruikte ; maar zij- 
werden wel haast het tegendeel gewaar , en lieten den moed 
zakken, vooral, toen zij bemerkten, dat Keizer FREDsaic 
relf gevangen was: want iiLBSRT vzn RindsmatU y die bet op 
hem den meeflen tijd van den flag gemunt had , viel hem zo« 
danig op *c lijf, dat hij zig eindelijk , de Burggraaf daar bij 
komende , moest overgeeven. Hemdri k , Hertog van Oosten* 
rijk f raakte ook, met 1300 man, onder welke de voornaam* 
de Edelen waren, in handen der vijanden , en kwam niet eer 
weder los, voor dat hij 3000 dukaaten losgeld betaald, en 
nog daarenboven de Steden Znoijm^ Caflcl^ Laa ^ en Pf^ei'^ 
tra aan den Koning van Boheemen had afgedaan» Men bragt 
den' gevangen Keizer in perfooH bij lodewvr, die hem met 
deeze woorden ontfing: Mijn neef^ wij zien u gaa/ne; waar 
na bij hem op het Slot Trausnitz ' liet brengen. Leofold 
was bet sneest bekommerd over dit ongeval, ais oordeelende, 
iiai hij al de fchuld daar van had» óm dat kij niet torilond 

Z 3 was 



Digitized by 



Google 



^^ FREDERiK i>« IH, R^^mnk 



wu opgeuokken, ili kern zijn broeder vaa dcaamtogideK 
vijtaden bad kennic gegeeven M«ti segt , d«t hi] nt die» üjü 'er 
nooit vrolijk uitzag, en Eelf met den duivel» on zijii broeder 
los te malLen «. dten verdrag heeft gemaakt ; doch dac ld] dee- 
ten gevaarlijken leidsman » die in de gedaante van «eo fcbolicr 
bij hem kwalQ . niet had willen volgen , maar hen, ddor vcf- 
(bbeiden miiten t>et teken des kruisfei te maken « hadverdreeven. 
Het zij zo het wil , TtsosaiK moest eenige Jaaren in ée ge- 
▼angenisfe blijven , tot dat hem lodêWtr zelf kwnn beioe* 
ken» en met hem een vergelijk maakte» *t welk vw weerzo* 
den» met het H. Avondmaal te genieren» iverd bevestigd» Dt 
Beijerjchê Schrijvers melden » dat fredbrik tl zijn regt op 
het Keizef rijk beeft afgedaan » en daar benevens belooft» «Ite 
iogenoomene R.jksfteden en La.iden weder te geve» t dat hi} 
vet L0DBW7K een beftetidig verbond tegen alle baooe vIjaB* 
den he.fc geflooten» en zig verplicllt» dett Keiurü/ken üfvX 
gednurende het leven van LO'>BWTit nfcx te gehraüH. Mam 
de Oostenrtjkfehe Scbritvers brengen daar cegca lo» dzt zii^ de 
beide Keizeren zamen hebben vergeleken » on knt &!jk net 
malkander te beftieren ; dar de een zo veele eer als de andet 
zoo i^enieten ; dat alle leenen eo andere gew)gdge zaken doof 
beiden, afgedaan» en de hooge Vlerfchaaren des Rijks zo wel 
do 'I L^^ozwTK» als door pRBDRZit Zouden l)efteld woidfo; 
en eindelijk , dat onder hen eene bellendige vriendfcbap sn een 
eeuwig verbond zou zijn. Doch tegeo dit laatatgemetfe ver- 
geiijk doen zig veéle zwarigheden op'; want het k bekend, 
dat naderhand » toen pezozuk dtn Koninklijken tijtel samnm» 
de Koniug van Bêheemtm^ op bevel vtn loimswtk» eea ki- 
val in OMenrijk moest doen » om hem tot andere gedachtes it 
brengen; en dat hem lodi&wte om deezè reden te hfyrÊk 
kwam bezoeken; doch dat zij vruchteloos van nnikaDder 
Icbeidden. Indien {•kedesiz langer gedeefthad» soooKttvn 
deeze gantfche zake meer zekerheid hebben 4 maar bij ftieif 
zeer fchienik; want de wormen groeidtfn bij zijn leven uit lija 
lijf» en deeze bedroefJe kwaal fleepte in den Jaare laaoees 
Vorsc in bet graf, die voor dtti ichoonften van zlinen djd 
wierd gehouden. Hij ii^t bij zijne Gemaiinne suzabbib» 
«ogttf v«B jAcoAua Dz» II, Koning van JtrrmgêB^ na 

twee 



Digitized by 



Google 



PRSOKUK M IV, «Mmil Xiimr. t5ft 

twee éogfm » «n^aad éMMA eo tuzi^nst JTir 4^tfM/i«# 

Funuix DB IV , gebooren Henog van Brmnswi^ ra Lt$^ 
^^fg^ d« zoon vtQ Hertog AfAGMUf tok()uatus« Terwijl 
hij zijn vtder vroeg verloor, moest hij onder de aengenmtig* 
de voogdijlchtp van lijoen neef otto dem kwaadbn veel 
verdriet uitflaan. Dezelve had onder anderen hec Slot fV^^lf- 
fmbuitêi nee aijn volk bezet, en deed uit het zelve die van 
Brunswijk vcd fchade; want hf| nam menfehen en vee weg, 
en tiandelde de gevadgene burgers op het Sloe zeer hard. 
Docb de Henog fkkbiiis maakte zïg door 'den volgenden Hst 
meefter van hec Slot. Hf) ging met zijnen neef otto naar 
beneden, om de Misfe bij te woonen; veinsde, dat hem de 
nens ontipraeg; keerde daar op weder te rug naar het 81oc; 
liet de vatbmg adiier ilg ophaalen ; deelde aan dé gevangene 
burgers van Bntntwijk Arhietjgeweer uit, en gaf aan de in het 
veld bedelde Bruuswijkers een teken, dat het tijd was hem 
te holp te komen. Henog otto , onraad bemerkende , weck 
nsar Gei/^isgsn, eD bemoeide zig zedert ntet meer met de 
voogdiïfchap. Toenmaals was wencsslaus, Keurvorst van 
%axén^ ook Hertog van LuMturg» Met deszeifs dogier 
ANNA trouwde Hertog vjumntiK, gelijk als zijn broeder» 
Hercog BXiHBAKDy met de ciMreede dc^ter van wbnczsl^us, 
MASOAunsA gemamd , ten einde daar door hec Lune- 
hurgfche Land wederom aan het Bruniwijkfcke Huis 
mogt komen. Maar bij geraakte met zijnen fchoonvader in 
oomin, om dat dezelve rtiDBiiixs moeder, cathakina, en 
^tiu^t broeder. Hertog hsvorir vait zbil, wilde verjaar * 
gen. Hertog vrkdhik kwam met sijn volk tijne moeder 
Bsar ZHi ie hulp. Maar terftond daar na , voor dat *er ee- 
Dige vijendlijkheden werden gepleegt, ftierf wchcbslavs 
fcliielijk* Dea niettegenftaande voeren die vrni Lunehtirg met 
hunne Bondgenooten , den Bisfchop van Minden^ den Grasf 
vsn SchéÊmemhurg ^ en andere, voort, mee de gemelde Herto- 
gin van ZHI te verdrijven. *£r gebeurde h den jsare 1388 
te M^fifen^ aan de Rivier de Aller ^ een flag, In welken dfe 
van LunMburg t^ hunne medehelpers geheel verflagen wer* 

Z 4 den , 



Digitized by 



Google 



354 FftEbERiK n» It, Réomsék Keiztr. 



den, en gedwongen, den gemelden Hertog «bbehhato, broe- 
der vsn deezen freder^k, en tweede dogters mtn des ver- 
Horvenen WEHCISLAÜS , (wien die van Swicheid en Sieinbef 
f^, Hildiihiimfshe vazillen, gevingen hielden) voor 70C0 
marleen te losfen, en als hunnen Landvorst aaoteaeéoeo» 
Nog in het zehre Jaar nam Hertog rRSDiaiK het Slot Irx- 
AmMy of lerxheim ia, en bragt het aan zijn huis. lo dat 
Jaar. werd Graaf hendrik vak HOHENSTsm Biaftbop 
^VRH Haüftrftadf met wien Hertog freoerik tot aan beider 
4ood • die in een Jaar gebeurde, in geduurige onlusten leeF 
.de ; en d^tzt beide Heeren deden mallcauder mee loveo en 
bianden groote fchade. hi het Jaar 1383 had dezelve Hertog 
met de Hildeiheimfche Scicbujonkeren , koert var swicbzld 
en BANS VAN 8TEIKBERGE te doeu , die zig wel na den ilig 
bij IVinzÊny in welken zij hem hadden bijgedaan , voikoncn 
met hem hadden verzoen^ « doch thans van nieuw b^onnec 
vrQ.ftout te worden. Daar op kwam het te ü^mmw, ro^* 
fchen fT^lffenbmtel e^ Goslar, den 14 of ai Oiftober, tct 
een llagt in welken de Heer van steinderqe (heavelde» en 
de Heer van awicHFELD werd gevangen genomen; moetecde 
zig voor 7000 marken wederom losfen , welke hij tot rtot- 
soen voor Hertog bernharo had ontfangen, In den jaare 
1396 Hond deeze Hertog freoirik van heldrubgrv tegea 
die van EBFt;RT bij; en dewijl deeze bij die gelegenft^nd des 
Hertogs dapperheid leerden kennen , verkooién zij ben, oade 
ttickomat van dit verfchil, tot hunnen Befehermhèer en Opper- 
veldheer , namenlijk om hem in hunne oorlogen , ^e niet 
legen het R^k waren, bij te (laan, waar voor zij hem }iir 
lijks eene fomme gelds beloofden. - De Duitfcke Voifka 
«ogten loen een dapperen Beid, dewelke den zeer griiir 
ten WRNCB8LAUS kon te keer gaan» en hem te eeidernn 
de Keimerlijke waardigheid berooven, fchoon *er een ander 
in deszelfs plaats was. Faedsrix werd daar toe verkooreo, 
en op den Rijksdag te Frankftkrt^ op S. Urbaonsdag , of da 
2$ Mai] ^^% Jaars 1400, van de aanwezende Keunrorften fis 
Ments^ RURERTua van de ralts , en rvdolvr van Saxen toe 
SmomscA Koning verkooren; waar op den 20 Auguffij wsw- 
CXSLAUS plegtelijk werd zfgezet, toen de nieuwe Koning Q^ 

Kei. 



Digitized by 



Google 



FREBERIK os IV , Roamsch ^Kei%ef. 355 

Keizer fibdkiii^ reeds dood was : wanc dezelve was \vel ne- 
vens zi^en broeder bij den Rijksdag mede tegenwoordige 
Biaar ha de verkiezing trok hij naar hnis » voonie* 
meas z%udt om in het kort tot de kroning wederom te ko« 
aieii. Hij werd van veele Vorflen en grooten verzeld; maar 
op deeze reize . oip S. Jlonifaciusdag , of den 5 junij , 
zijnde PInxter avond, niet verre vanFr/zsA^r, gcweldigerfaaod 
overvaUett » en om dat hij zig niet wilde laten gevangen ne- 
men » gedood. Men zeide toenmaals, dat jan vas nassau. 
Keurvorst en Aartsbisfcbop van Ments , de aanlegger van dee- 
ze daad was; welken echter anderen, voomamentltjk xf. c. 
sE&RARiüs en ZACHABiAs vicTot, daar van vrij fpreeken, en 
bet Icomt wel meest daar op aan , om dae^gemelde Keurvorst 
zig: daar van met een eed heeft gezuiverd ; om dat. nog nie- 
mand een rechte oorzaak van vijandfchap tnsfthen hen heeft 
aangeweezen; (want ^c hij zou gevreesd hebben, dat beor 
jsiCHFELD wederom mogt afgenomen worden , is niet mee al) 
voons om dat de Oraaf van waldbk , van wien hier na zal 
gefprooken worden, zelfden Keurvorst l^eeft onfchuldig ver- 
kltart, en zig wegens deeze daad met den Keurvorst eerst 
moeten verzoenen ; ook om dat de Keizer rüpertus in den 
brief» waar in bij de daders openlijk beflraft, niet van den 
Keurvorst fpreekt. Maar dit is zeker, dat Graaf hevorik 

VAN WALDEK, ZOOU VBU HSHDRIX DEN TZERSIT, die toeu* 

maals bij den Keurvorst van Mettts Rpad en Hoofdman van 
het "Slot Rusteberg was,* den Keizer frkdirik heeft aange- 
vallen; maar waarom hij zulks gedaan bebbe, zo hij het niet 
op bevel % van zijnen Heer, den Keurvorst van Menn» heeft 
gedaan, kan men niet seggen. De gemelde victor zegt, dat 
de gedachte Graaf wegens de Luneburgfche Prinfesfe mach* 

TBLD, «iOgter ^ OtTO en «ÉAEOARETHA van MgRELKW. 

BURG, die in den Jaare 1333 met Graave hendrik van wal- 
dek, ;tlinea overgrootvader , getrouwd was, een eischop bet 
Hertogdom y^xkLumburg bad gemaakt, en begeerd, dat dee- 
ze eiscb tot de vrouwelijke nakomelingftbap van wjlhslm 
zou voortgetrokken worden. Dat decze eijch van des Graa- 
ven overgrootvader tegen wilhelm zelf was bijgebragt, en 
van uwu PEN IV deiixelven was tocgtflaan , om namenlijk 
^ . Z 5 10,0000 



Digitized by 



Google 



95^ FREOBRIE ra IV, Rómuh KHwer. 

2oO|Ooo marken fijn zilver uit dac Hertogdom te trekkfo. 
tiramieer meo bij de daar op gevolg onlusten niet tot sijm 
regi kon komen^ fchoón noch dei Gruven grootvider^ ar. 
To, noch zijn vader hbndrik» bijgenoemd de tzbis» ook 
bun recht van aaofprake hadden opgegeeven , had das eindelljlr 
de Graaf hevdeie zig zelf, volgens de gewoonte van diei 
tijd, willen recht vWfchaffen, en den verkooren Keizer ^. 
vangen nemen, waar 'op, na krachtigen tegeoweer, deszelft 
dood was gevolgd. Ondertusfchen werd zijn lijk naar ^'ié* 
lrecht$hau*€tt gebragt, en de ingewanden daar uit genomen es 
begraaveoi maar het lijk zelf te Brunswéjk, in de Domkerke, 
bijgezet. De overige gevangenen, die den Keizer badden 
verzeidv werden op gegeeven verzekering» dat zij zig niet 
zouden wreken, losgelaten; maar de Hertogen van Brunsarijk^ 
raaoBaiKs broeders^ trokken bijna alle de. Saxifche (lendes 
. esn hunnen kant, en vielen in 't Lan(|.van den Keurvorst van 
JUtnii en van den Graave van waldek. De geenen , diê bun* 
oe handen voomamenUijk aan den Keizer hadden geikgw, wa. 

Xen FREOERIK \Ati HABT1H«HAUZBN en GUMTZMAN VASI FAX.* 

KENBBEG. Dc^tt werdeu door hunne vervc^gers in bet Slot 
Cmheihau»€n bdegerd, doch ontvluchcten het, en weiden 
eerst in den Jaare 1403, van Keizer. eobbirt door eene ge- 
regteiijke uit()>raak, dewelke bi| mbibomius gevonécn word, 
aldus gedoemd, dat zij in het Sticht van Fritzlar eea ecovig* 
duurende zielmis en altaar zouden ftichten; in degem^cnis, 
waar en wanneer het de Keizer wilde hebben , gaan , en voorts 
tien Jaaren buiten DuitteUand blijven, en dar dit gedunreode 
<le vier eerde Jaaren zonder genade moest gefcbieden; mast 
dat de Keizer omtrent de 2/^% andere Jaaren hen naar bevindiag 
van taken hunne terugkomst kon veigunnen. Voor bet ove. 
rige v^ordt Keizer raBDBtiz geroemd, een kloek» dspper, 
rechtvaardig, en daar bij een vredelievend Vorst geweest te 
zijn/ BIJ zijne Getaalinne anna, dogter van wzircisuns. 
Keurvorst van Ssxem^ hadt hij twee dogters, ahsia en zu* 
^ABETH, van welke de eerfte met Hertog fbbbik msjt ouobh 
van Oosfenrijkf en de^ tweede met Graave oovTfut vav 
swftkTSBUEo, of hbnbik, gotljk hem anderen noemen, is ge. 
uouwd geweest. Rtrum Moguniinarwn Ui. F. fag. W 

Af- 



Digitized by 



Google 



nUEDKRIK fti 17»' JtoMlffi Bihefi iif 

fit Sdmrf^fiiMk SitiMr. ^éOétitimnarmm Anüptiraf. $• 
lo. BmHwfgu Brmnichw. mé Imnêt. Chrm pmg 260 ent. 
H. HMonrii jWü. Diffett de FriéerM d»cis Br 9 ^m. 
Ut Imperat9rHit rMMUf 9t t/^firê dede. Tem. UI. Ren 
Om», fk 419. fet^ 

FitKMltitt t>B V» 49? ra III, gèlQk bem anderen noemen, 
ütlke V WMltit ta« flCSOON KN TAa ' Ooitenrijk , en He^ 
<og tRSDt^RiK nn B'nÊÊitwijk uic het getal der Keizeren ai^ 
toicai , MS de aoon van H.riog erbbst DtN ijzeaui vta 
Oostenrijks door èett bij tiiuBORcxs, dogter van Hertog 
ziBikovitdi vaa Mafi^h terwekc» en werd In den Jaare 
1415 gebooren. T«^ititig Jaaten oud zijnde, trok hij naat 
bet H. Land, eü in £i}n vijfentwfntfgfte ^erd hij te Fiankm 
f$tt eetiparig tot Sefier veitooren, en fn zijn zevenene win. 
tigfte te Aken gekroond. Oen togt naar Reme deed bif 
eerac hi deb Jlkre 1452. dewijl *er toen 'twee Pauzen waren, 
namenlijk ftuüElfitrs d£ IV en fblix 01 V, die het wegens 
den (tod niet eena konden worden , tot dat eindelijk nico^ 
lAua DB V alleen tot Paan werd verkooten, van welken zig 
eindelijk vmaDtRit eerst t^ Home in den Jaare 1452, den 14 
Maairt, met de Lomèardifche ^ an drie dagen daar na met d6 
Keizerlijke ktoon liet kroonen. Dewijl bij van nature 
genegen was tot een Uil leven , liet bij dikwlls din- 
gen tot z^'n nadeel k)pen, die hem daar na hinderlijk kon* 
den zijn : wunt in den Jaare 1445 lieten hem de Boheemert 
door een geaantfthap verzoeken , dat hfj of hunne kroon , 
of eet ttinfte de vodgdijibbap over den onmondigen Liox. 
aLAus wilde aanneeoien ; maar bQ wiide geen van beiden doen, 
en gaf daar door gelegenheid, dat de Boheemert esoao po« 
i»iEfiaal> Voogd en Saidbonder "Van bunnen Koning maakten, 
die den Keizer nadetband , ott dat hij hem den jongen LAD^ 
tLAt;s weigerde overregeeven , beoorloogde. Dus deden ook 
de fiungar^^ ^ dwongen hem, dat bij i^dislai/s, nn 
twaalf Jaaren oud zijnde, moest Yosiaacen. Hij voegde heib 
tmdertu^chen drie Stadbonden en Voogden, nuMuj»s 1& 
Bnngarie^ ^OO^zattAD in Bïïheemen^ en tTLaiCH In Otnten* 
iijk^imi 4#cb de vtoege ddod vaft deiiineeq;efflddai ufrr- 

8LAUS, 



Digitized by 



Google 



^5^ I^BJEDEllIK Dft V, Rêómsci Kiit&l 

6LAV$f die in het Jaar 1458 voorviel, €(Aeutdt Hungane cm 
Boheemen vao Oostenrijk af, en bragc het eene aan BmmuaV 
i)£Sy ea hec andere aan podibbrbd. Mattbias, xoob van 
gemelden hurj9taD£5, beoorloogde in den Jaare 1477 den 
Keizer; en Oostenrijk Aioêst, na dat *er de vijand reedf 
grooce brandfUchdagen bad aangerecht» hem met 100,00e pA- 
dens afkoopen. Maar als die geld niet op den beflanden 
tijd werd beaudd, en de Keizer daarenboven den gevflocbiea 
Aartsbisfchop van Gran^ In weerwil van den Koning mix* 
TBiAs » in zijne befcherming nam , begon de Oorlog in den 
Jaare J480 op nieuws , wanneer ganisch Oostenrijk verioo- 
ren ging; de fchade sou nog grooter geweest zijn, bQ«l« 
dien niet Hertog albert van Saxen op eigen icosten een Le- 
ger bad op de been gebragt, den vijand daar mede te keer 
was gegaan 9 en hem eindelijk in den Jaare 1487 tot een (Hl- 
Itand van wapenen had gedwongen. Na den dood van Koning 
MATTHrAs. in den Jaare 1490 voorgeval]^ » werd Oostenrijk 
volKoomen van de Eungaren verlost. Behalveo deezen Hun» 
garifchen Oorlog, is die gevoert werd in de Nederlanden , de 
nerkwaardigfte y onder zijne Regeeringe voorgevallen, en 
door den hoogmoed van Koning karbl van Bnrgundie ver* 
oorzaakt: want deeze,, niet alleen Henog van Burgundie, 
maar ook, door *t kopen van bet Hertogdom Gelder^ nn be- 
zitter van gantsch Nederland geworden zijnde, wUde met 
geweld Koning zijn , en bood den Keizer aan , bijildieo hij 
hem hier la wilde genoegen geven , dat hij niet alleen de 
van Frankrijk afgefchearde Landen zou wederon aan 
Duitschland brengen» maar ook zijoe erfdogter maria aaa 
's Keizers zoone mazimiliaan ten huwelijk geven* Doch 
naardien des Hertogs verzoek werd afgeflaagen, vatte dezd* 
ve een grooten haat tegen den Keizer op, en zogr nas ^ 
^ legenheid om hem denzelven nadrukkelijk te doen gevadai« 
Wanneer vervolgens de Keizer den Landgruve rsrmasi vso 
Hes/en^ welken de Domheeren van Kekien tegen hanaeo 
Aartsblsfchop robbert , uit hét Paltfifcke Huls badden ver* 
Gooren, in zijne befcherming nam, koos Hertog nhJsA 
de zijde van den afgezetten Aarcsbisfcbop, en belegerde deo 
Landgraaf binnen Nens^ maar kon die plaau, wegens bet 



Digitized'by 



Google 



FREDERIK Dë V, Roêmsch Keizer. . 359 

flaDoadereode KiiurUjk Leger, niet veroveren, mnar moesc^ 
wegens deo iaval drr eedgenooten in zijne Landen , vrede ma« 
ken, eo hec vpormaais beloofde hnwelijk cutfcben'den Keizer» 
Hjken Prins en zijne dogier van nieuws b^kraclicigen. En al- 
zo dit huwelijk na den dood van Heriog karsi. volnrokkea 
weed, kwastt het Huis van Oostemrijk tot deeze auizienlijke 
erfenisfe, die echter dit Aartshenoglijke Hais, wegens veele 
biooen- en buhenlandfbhe onlusten en oorlogen , veefe moei* 
fijkheid, heeft veroorzaakt: ja de Keizerlijke Prins maximi* 
LIAAN» die twee Jaaren te 1/ooren rot Roomsck Koning was 
gekroond». werd te Brugge den 5 Febrnarij des Jaars 1488 
Belfs gevangen gezet. Keizer fabdb^tk bregt derbal ven toe 
zijne loalaating een Leger op de been; maar de oproerigea 
Wachtten het seWe niet af, maar lieten den Prins op zekere 
voorwaarden loa» Gelijk nu Keizer raBoaaiK veele buiten- 
landfche vijanden had» dus verwekten hem ook de binnealand^ 
fche onlusten des R^ks veel moeilijkheid. Het grootAe on* 
heil veroorzaakte de twftt tusfcben den Aarisbisfchop oiETHzit 
van MentSt dien de Paus had afgezet» en tusfcben Graave 
ADOLPH van Nasfau^ welk«n de Paus In deszelfs plaats toe 
de Aartsbisschoppelijke waardigheid zocht te verheifen. De 
keizer nam » op aanraden der Pausfeiijké Gezanten » de partij 
nn den laaiden aao » niettegenftaande de eerde het gezag óe$ 
Duiifche» Rijks met grooten ijver tegen den Paus verdedigde. 
Ia Beijeren *bntftooden ook eenige vijandiijkbeden » wanneer 
Hert(^ ALBaiCKT van Beijeren, de vrije VLxjksttké Regensburg 
buiten *i Keizers wefien zogi ie kpopen; welke ondemeeming 
hem echter d^^elve »- met bedreiging van den ban » belette. De 
moeilijkhedeot welke in Holfleim na den dood van Graave 
ADOLPH vaa Halftein tusfcben Koning christiaah den I van 
Denemsrken en deu- Graave van schaumauro wegens het 
GraafTcbap Holjlein ontiloiiden, beüiste Keizer FasDzjuK 
eindelijk sodanig. in den Jaare 1469, dat de gemelde Koning 
b het bezit van *t gezegde Graaffchap zou gedeld worden « 
maar daaremegen den Graave van schaumbu&c 43000 goud* 
guldens voor zijn red^t uickeeren. Het fcheen ook, dat Ko- 
Ding KARBi. D£ VIII vzu Frankrijk een oorlog in den zin 
hAd, dewijl hij de Prln(asfe van Bretagne, welke aan Koning 



Digitized by 



Google 



Sto FREDERUC M V., »Ê9m€» EMtt$r. 



KAxiMXLUAN vcripoft w$0, tOtt buweiljk om: doch dt ia^ptf 
der Turktn maakte, dac *er eena vftrie i» SemlU m djem }m- 
te I4P3 geiroftn werd; Voor bec overige »)& de hakeadc 
C9ncorda$0 tusfdiea beai. en Past sieoLAOi bsn V is 
deD Jaare 1447» over het vervuBen dei opeafteande GectteK|" 
ke anopcea» OKerecbu Ook begon onder heai bec ZmahifcAe 
verbond in den Jaaie 1488» dienende tot ooderhoudiBcr faa 
den binneolandicben vrede« Gelijk hij en groot liefhabber 
van kuoften en «eetenüAappen vai» iazoedeiheid vta da 
natuur- en wiskunde, dui wilde het geluk, dat onder atiw 
Regeeriog de Boekdrnkk^i) werd nitgevondes» Hij ftierf 
te Unu b den Jaare 1493 t hij s^ae QenuAit blbo 
WOAA, dogter van xdoarp , Koniiig van fêrêmgai^ «ec 
welke hij In dco Jaare 1452 troawde^ MAXtKiLUAV mm I 
tot navolger in het Rijk Mlacende. gijne unTpreok wm: tu 
E. L O. U. DiaHum vi$49 Fridtriti lU op, PUr. JL^mkf 
eium in Diarip fatn M»éHs aUêmf. Agéf S^iHi Ufl. 
ter* FridefM HL. Pare^rmita gtaiU in tmmmUme FHti^ 
rici ÜL NarrmHê 4$ FrièeHd imp. in ItMm prrfUtimn 
fóiiya. Fnggen EArênfpiegêJ. enn. 

FixniR» u i. Koning van Pruiffim en Kewoatvaa 
Brnndtniurg^ wm de soon van »KniftiK wasBur uur 
OROOTur, KenrvMBt van Brméênkurs, en van taooM 
asHBiETYe. dogter van hevdiik inenninr, Prina fan Otmi. 
ƒ>« die hem in éan Jaare 1657 te Kéningibergên m wweid 
bragc Terwijl aijn ondflt broeder kauil hul» va tefde, 
werd hem tor cijn aandeel bet VorOendom Hé^ièeffmi ge. 
geeven ; maar na denelfa dood kreeg hi} bet Ambaeht Kêpf 
nik tot zijn verblijf. In zijne jend werd bij lo alle Vor« 
ilelijke weetenfcfaappen onderu^eezen ; wat mede bij den 9«- 
merfchen veldtocht tegenwoordig, en (Hchtte in den Jnare 
1686 de Ridderorde de Is generojüt. In het Jaar 1687 hreeg 
hij eene zwaare beroerte» en wanneer men reeds^ geen ndeo* 
baaling bi) hem \beQ>eurde » liet hem zljn^ Hofmecfter bbci' 
HARD VAM DANCBLMAH, tegen den raad der Oeneesbeerea, 
aderlaten y en behield hem daar door in het leven. In da 
Jaare i6tl^ den xo AprU^ aanvaardde hIJ de Regeera?, 

hic.d 



Digitized by 



Google 



FREDERIK ra 1 , Koning fan Prnisfin. S(»l * 

hield den 15 Oaober te Mihden een mondgefprek mtt deo 
PrlDsfe WILHELM BBNDUX vstt Oranje^ en maakte met hen 
een verbond wegens de onderoeeniug op Engeland^ gelijk hQ 
dan ten dien einde 24300 man zond om de Kleef Jcke Landen 
te dekken. In den Jaare 16S9 bielp bij *c verfchil tutfchett 
Denemarken en ffofftein bijleggen; Het daarentegen den 13 
April de Kroon Frankrijk den oorlog aanzeggen t« en nam den 
6 Maij Rhijfjfiis, den 16 ]ani) Keizenweertj en den 11 JiUij 
de Franfehe Schans voor 'b9n weg. Daar op begon bij den 
14 der laatstgemelde maand de vetting Bon te befcbieten ^ en 
naakte zig den 15 Odober daar meeJIer van, hebbende sijn peiw 
bon daar in merkeiiik- bloot geileld. In bet zelfde Jiar veritréeg 
li/ de Orde van de Kausfeband^ en onifing de hvidigtng co 
^eefy Sparenbtrg en Halle^ als mede In het Jaar 1690 te 
Koningsbergen. Vervolgens ging hij wederom In Brdband te 
velde; floot met den Koning van Spanje bij fVaterIo een af- 
zonderlijk' verdrag , en befetce met zijne ao^coo man, welke hif 
£ig met de Nedertanders Het vereeolgen , den verderen voore- 
gang der Franfehén^ en gaf veele menfchen, om den God»i 
dienst uic de PaÜs verdreeven, verblijf in zijne Landen. In 
bet Jaar 1691 hield hij in *sGrayenhage een mondgefprek mee 
den Koning van Engeland; liet de vesting Spundau^ door bet 
onweder zeer befehadlgt, veel fchooner opbouwen , en 
zond den Keizer tegen de Turken eenige hnlpbenden toe, * 
welke z\% bij Saiankemen den 18 Augustus dapper^ kweek- 
ten, gelijk dezelve ook naderband den ip September het tref- 
fen bij Leufe bijwoonden , en In *t Jsnr löps dou#L£8s dwon. 
gen het beleg van Namen optebreéken. In het zelve Jaar 1692 
floot hij het huwelijk tusföhen den Keurvorst van Saxen ^ 
GEOXG DEN IV, met de weduAre Markgravinne van Anfpaeh'i 
bij welke gelegenheid de Orde, genaamd Goede Friend- 
fchap^ door deeze twee Kenrvorften werd opgerecbt. Hij 
deed ook zijn beat om de nienwe Keurvorftelljke waardigheid 
van zijnen fcheonvader te bevorderen, en ontfing de hulde te, 
MaagdenBmrg en Baiberfiad. In het Jaar '1693 behaalde hij 
loet zijne troepen, onder het opperbevel des Markgraaven 
ntxL PHiUPs, in bet treffen bij Landen, groote eere, deed af« 
ItsQd van de Stad GoHau voor so,o«o diiatdeiVy bij den vrede 

vaa 



Digitized by 



Google 



3^« PREDERIK Dt I, K9nhg van Vruhfev, 

van 5. Cermain beloofd, aan Zweeden^ en verkreeg daareote- 
gen van den Keizer de verwadicing op het Hertogdom lAm- 
hurg en het onderhoorige Leen* In den Jaare 1694 wiidde bij 
op zijn . Geboortedag de rRSMBiBs Unfverfiteic te HMg ia ; 
maakte de Rivier de Saai door (laizen bevaarbaar , liec van 
Dienws aan den Keizer 6000 man over tegen de Turken^ ea 
hielp mede, door zijne den HoUanders toegezondene hnfpbea- 
den , de vesting Huij veroveren. In 'c Jaar 1695 ftond hij den 
Keizer den Swabifcken kreics af, en ontfing daarentegen de 
Keizerlijke bevestiging aangaaitie de Graafiijke Limburgfc&e 
goederen^ in Frankeniand en Zwaben-^ welke hem dczeJve 
Graaf reeds in het vorige Jaar fiad aangeboden. In hei zelfde 
Jaar hielp zijn Krijgsvolk de Steden Cafal en Namen innee- 
men. In 'c faar 1696 deed bij den Czaar eenige Ingenieun 
over, om hec veroveren van de vesting Azrf te verfaaaften, ea 
werd te Kleeft alwaar hij zig onthield, om zekere xaken in 
order te brengen, van den Koning van Engeland bezochu Ia 
het Jaar 2697 trok hij naar Kening f bergen^ en werd a/daar, 
gelijk als ook kort daar na te Berlijn , van den Czaar , die 
'onbekend onder zijn geleide was, bezogc, en matkte mei den- 
zelven eene zeer vertrouwelijke vriendfchap. Bij den Rijswi/i* 
fchen vrede liet hij den te «T. Germain gellootenen vrede mede 
bevestigen! betaalde ook den Koning van Peelen^ Faznaaiz 
ikUGUSTUs» 30,0000 rijksdaalders, waar voor hij óiexk Pieten- 
berg 9 bij Halle^ *t erfvoQgdijfcbap over de A}èxA\] QyedkM' 
burg en het KeurSaxifche Recht op de Stad Nerdkanzen 
aan zig bragt. In den Jaare 1698 nam hij bezit van OftMtm- 
burg, en voerde aldaar, nagedaane holdigli^, den acdlsio, 
waar mede de Abtdisfe ea haare SaxifcAe nabedaanden niat 
wel te vrede waren. Hij liet vervolgens van den Koning vm 
Poolen de Leenen wegens Laeunburg en Butew he&a, ea 
jonifiog van denzelven ce & Johamburg een bezoek* Ook ver- 
xneellerden zijne benden, op het einde des Jaars 1698, óeSod 
Elbingen^ welke zijn vader bij de fVelaufeJu nraaaaieo, aU 
een hijpoiheek van 400,000 rijksdaalders, ^%i in paod gcgce- 
ven; doch in het Jaar ]7oofulffldehij dezelve den Ponden ve- 
derom In ; liet van de gemelde fomme 100,000 rijksdaskiefs 
vallen, en nam vo<ir het overige geld..de p9Qlfche ^rooa^ D^ 

vO< 



Digitized by 



Google 



FREDERIE m t, Kênikg fan Pruisfen. %6% 



vens aodefeklelaodiett der Republiek , ten odderpmd , doch 
met dft beding > dat wanneet de 300^000 rijksdaalders na den 
eerl}en Rijksdag niet terHond betaald wierden. Brandenburg 
als dan weder beztt van het gebied deezer Stad 2oü mogen 
neemen. In 't Jaar 1699 onifing lïij de huldiging 20 wel in 
de Nieüw-Mérk als AthutVmenn^ en trok het Graaflbhap 
Hohenjfein^ het welk zijn vaddr aan den Oraave van wit« 
CEHsTxiH had gefchonken, wederom aan zig. In het Jaar 1700 
bragt hij een aanzienlijk Ifchum bij Lenn bijeen, en hielp 
daar door de Travendaaifeke vrede tusichen Denemarken en 
Holftein bev<»deren. In 't Jaar 1701 verhief hij zijn tot na 
toe fouverefn Hertogdom fruitfen tot een Koninkrijk, waar 
op de kroning van den Koning en de Koninginne zelf in 
hunne kamer ^ maar de zalving door den Bisfchop uRSimia 
\n de Hoofdkerk te Koningsbergen^ den 18 Janüarlj, mee 
groote pracht werd vèltrokken, na dat de Koning daags x% 
vooren de Orde van den Zwarten of Fruisfifehtn Arend had 
ingefteld en uitgedeeld. Niemand (behalven den Paus en de 
Duitfihè Ridder-Orde ) hadden *er iets tegen , alzo zelfs de 
Keizer daar ftede te vrede was» en de Konfaig, nevens de 
Republiek Poelen^ onder de overige Christen Potentaieti hem 
het eerst daar over gdnb wenschten ; dog de gemelde Rcpu« 
Uiek oatfing door een afzonderlek revers/ de verzekering, 
dat door deeze verheffing de Fooifche Rechten, bijaldien dé 
mannelijke flam van Keurvorst vbiderik wilhblii mogt uit* 
fierven, geen nadeel zou lijden. Wanneer de oorlog over de 
SpaanfcAe opvolghig begon, zond hij zijne meefte troepen 
naar het KUeffeke; gaf in het Jaar 1702 tien Regimenten, 
met noodwendige Krijgsbehoeften , tot het beleg van de ves- 
tlDg Keizersweert^ en raakte wegens de erffenisfe des Ko- 
aJDgs van Engeland met het Huis van Nasfau in verfchil, 
waar van hier na, breder zal gefprooken worden. In das 
telfde Jaar liet hf] het bij de omHandigheden van dien . 
tfjd toe, dat de Zweden uit Foor^Pomeren door zijn gebied 
ia Pifoien nikten, te meer, naardien zij zelfzorg droegen/ 
dst zijne grenten niet wierden befcbadigt. Hij ver- 
teeg ook het privilegie van niet te mogen appelkeren in 
•lle zijne Landen, en rechtte derhal ven een Opper appellaii- 

XVI. D«tL, tt ons. 



Digitized by 



Google 



|$4 FRBDERIK n h M^nÊÊigran Pruisfinu 



^s gerecht te Btr/ijn op. In den jaarc 1703 ^ ^M üe Stid 
Nordhauzen^ welke de afgeliodue rechten v«d den KoiÜDg 
vtD P^/^n en ftcurvom vm S^mn niet «üd« erkooen, aU 
loede uU hoofde van het ia den ]apre 1700 gemfuikte verdbf » 
4c Voorlieden en hei gebied der. Siad EMngem door zqae 
Iroeptn bezetten , waar over de Zwtdên aangaapde. *c \m» 
gemelde zeer mi tnoegc waren : te meer • dewijl gij , «f c ïn^ 
ie van zeiter traéUat of verbood^ mei rfLU>BU& in bei L^er 
¥Oor Thonn geOooten» on §eim)clcelt]ker Ag wi gaaock 
99olsclhPrH$sfin en van de Stad J^iigM lipndea mtefier e» 
ken. In bet eiode deeaei )aars muen zig da. boofdvcNusi 
CêUer na eeae InSuiting aaa de ^ruirftn oveigeevoa, wdiie 
daar op« nevens andere plaiycieti deezer Pcovintïe, door de 
Vtretktfcke en BadenUh vrede het Hnia van hr4mdeUitt% 
wierden toegeweezeo. In d<Q J««« I7H floot hij met dm 
B-ankifehm fcreics, vopmameoUijH mei den Mari^miMre en di 
Stad Neur/tnUrg^ zekere traftaat^, om hen «et ztfDe voike^ 
ffn tegen Biijtnn te beicb^men» dié-zig ook m bet cneAn 
bi) Hócèffadzew wel kwe^n; aaaar aWooreM de BJ|ka vriie 
attodiaale goederea dei Graaveo van Geijtr^ dk^demlve eeni* 
ge^Jaaren te vooren, door zekere o vereenkomften» lao nmoBsu 
liad afg^ftaan , behoudende maar. alfeeo voor lig kei beifa 
daar van, nevens bet vrocbrgebraUt en lle^ voori^faievca 
hng, bezetten, en de beide otitfapgen« In bet Jaar 1705 bragt 
Mj. de Proieliaoten in den P^i> welke zederi daJti^m» 
f^he vrede zeer hard gehandeld wai^^n. eenige yeiligaBgioeff 
naardien de in zijn gebied leggende Klooden kna w* 
terfte bebt ded^ om een vergelijk te weeg te bso^eny of on 
2il anders evep zo vsn den Koningvan Pjnisfim zoadmgc* 
bandeM worden. Dua zorgde bij ook voor da Gerefonoeefdm 
ie RJtiinsberg^ welke plaats hij ia *i Jaar 1701 deD AH^ 
bad afgenomen. Voor het overige beoette bij» müt bewiWgiof 
des Markgraaven van Béureuth » deszeifs vestbig Biéuftnkmi^ 
tn maakte met den afgeJeelden Markgnnuw van CMwiies*»» 
k^ere traAaaten, in welke dezelve aan dtn Kooteg Kije ecMM 
op bet Markgraaffcbap van Bareutk^ na. *t«afllervca node 
Kegeerende linie, voor zeker J^rlijkscb penfipee, en eea 
zetel te iVeytirlip^n » aillond.* I9 .dee Jwe j|;o^ ij^t b^ «verri 



Digitized by 



Google 



'^- -• - " ^ ' 

ftmn iHjne greflzett pAttt fluur, waar op bet Pruisfifcht wape» 
' Itond, ot maakte dair döor^ dat de Zweden , toenmaals in Sa* 
xen nUende» tttt zijo Land geen de minde ichade deden* te 
't Jaar 1707 kodir bij van dèn Ghavtf van sotMfi het Graa^ 
ftbap Tekienturg voor 3oö»oö6 daalders, en kreeg ook hét 
fouverelné V'orWttAoiaUiufchateL In bet Jaar 1708 zond hi} « 
seveiïs eenige andere bedierden van den Neder. Saxifchet» 
krefts 5 eenigë troepen naar Hamburg 1 om de verfcbillen tos* 
fchen den Raad én de Burgerij bf j te leggen ; van wetke cfenf 
gedeelte goedwITlig in die Stad wierden ingenoomen» én de 
overige 9 dp verzoek des Hertogs van' scl^wstnf, to hezMeke^' 
Jcnbiirgjché jgelegt, dog op aanbonden' der Riddèrfclïa|> #é» 
derom daa'r uit getrokken. Ter zeiver ti]d nam hi) » met be- 
williging des laatscgemètden fleitogs, iliettegenftaande het 
protest des Rettogs van si*rÉlits % den volkoomen tijcel van 
de MékeÜiihurgféke Landeft aan, óm zïjne verwachting i<i 
veel te zekerder te nnuiken. In^dén Jaare {709 trof bij meif 
de ^\9A Ktuhn' aan den Rhijft een vergelijk» waar doorat 
verfchll oVer'^deü moedwil, door eenige Studenten aan *t ho!^ 
van den Kefidétft é^leegt» wierd afgedaan, en denxelveiT 
▼ergunt, ^inen Godsdie)ist ongemoeid te oefifenen: wAar te* 
gen een t^ausfetijk bYevet uiftWam^ 't welk den Ronbg be^ 
woog , zig hevig op den Rijksdaag daar over te bezwaaren* 
Oen Kroonprins Het bij in deezen Jaare den' veldtogt in de iVe* 
derlandèn hii^oonen, wanneet ondénusfchkn (ie Kbningei^ 
van Üemmafken en P$oien op* éè Slooten rondom Berlijé 
xeer treffelijk onthaald wierden. Met den Czaar hidd hij ttf 
Marienwerder eene 'bijeenkomst , en verhoedde daai' d'óor heif 
oorlogsvnnr in Duihchland^ naardien de kusfen volfifoomen 
bellooten hadden, de Zwédéé ^yrelké door Acker-Pome^é 
uic Pookn vluchtten, langs denzélven weg te volgen. In deti^ 
Jaare' 1716 ^ng hij, nevens den' Krobn prins, tïwt Leipzig l 
en hidd een mondfcerprèk inetden Köï^in'g van Poolen; en la 
let volgende |aar trok liij xmX ITóMndI, oid eenigë^ zaaken» 
rakende de erffenislè vinC^ranJe. aftédben. Eindelijk llierfliV' 
den %i Féfiriiarlj dés Jim'ijtf'l en Ivierd dén^ Mal} zeer 
prachtig ^graavèn. Hij heefi^<]frietïfeAiaTröïïén gehad, als: !>' 
^Li^Aum nMiüiL, dogtèK d^i*titd4gtlttitdB WlL^Itk'bsir 

Aaa VI 



Digitized by * 



Google 



^69 PREDERIK n I9 Ktwrrmt van de Fafts. 

yx vtn He$/encasjel ^ die bem, ia den Jiare 1680» uüiï» 
DoAOTH'A sopHiA i>aarde ; s) sopbu cuARLOTTAr dogtec 
van \BRji£iT AueusTUf , Keurvom .vm Han$ver ^ bif welke 
bij twee FrinsfeD verwekte, welker eerde ^ fridbrik aogus- 
TUf genoemd , in den Jaare 1685 is gehooren , eo in den 
jaare 1686 gedorven, en de tweede, raBDiaii wilbslm, 
gebooren in den Jaare 1688, den Koninklijken croonna hem 
beefc beklommen i 3) sophu loujxs, dogter van Heitog 
SBBDXRiK van MtkeUnburg Grahau. Voor bet overige moec 
ven zeggen, dat bij zijn Land door allerhande loffelijke or- 
dpnnaniien in een veel fcbooner (laat, dan bij bet zdve bij 
*t aanvaarden zijner Regeeting had gevonden , beeft nagelaa* 
len* Hij voerde een grooten flaat, hield altijd een talrijk 
Leger op de been , en was een groot voorflander der geleei< 
den; waar van onder anderen de Hooge School vaa Ealüf 
de Sociëteit der weetenfchappen » en de Ridderlijke Akade- 
juie te Berlijn kunnen getuigen. Lunigs ReUhs^Archiy. 
fnrt. fpeciaL Conf. II. c. 4« /• 3. ». 54» 7^» 8d, 93. Cfnt. 
il. Supfi. aUer^ pag. p88* Crundfefie Eufip. Pa. P. //• 
pag. 358 , 400. Lundorp T. X/II. c. 45. Cellarii Hifi. inau* 
gur. Fnbri itsati-Canceleij' P. IF, cap. 9. pag. 447. P. f. 
Pip. 3» pag. ie. eap. u n. 8* P. XIF. eap, x & a« 

Fridebzc dr I, Keurvorst en Paltsgraaf aaa deo Rhi/o, 
bijgenoemd DR ovsRwmirAAR » anders ook de kwaads rairz 
^enoen^d. Zijn vader was lodrwtk jmrt drn baard, en 
zijne moeder bucutald van Savoije. Ma de dood via zf]- 
oen oudden broeder lodrwtk kreeg bij de voogdijfchap 
over deszelfs nagelaten zoon rrups; maar dewijl hij bad 
voorgenomen buijen echt te leven, en deezen Fiurs coc 
zijn erfgenaam te verklaaren, kreeg hij de Keurvor&eIi]ke 
waardigheid en Regeering. ï\x. eigendom. Keizer fbrdsiik 
9R Ui was wel daar mede niet te vrede» om disc dit legen 
^e Gouden BuU^ (Ireed; maar dewijl filips 's moeder en de 
Landllanden daar in bevf illigden , ook de Pau^ hicolads ea 
ét «verlge KeurvorOen hem voor Keurvorst erkenden, b^ 
hidd bij deeze waardigheid zo bmg als bij leefde* Schoon 
bij ia den Jaare 1471 van dea c^n^<l^i^ Keizer wiejl ia den 

ba 



Digitized by 



Google 



PRÊDÉRiK DÈ I, Keurkrsi yan ie Pa^l 3^7 



btn gedm, agtte hij het cgter niet. om cht nieiwnd dorst 
onderfltto, ilenzelvea nittevoereo. Ja bi] matkte bij HH" 
delherg een fterk Slot, bet welk^hij, als men wil, 
Trutz Keizer (zo veel willende zeggen als: tot fpijt van den 
Keizer) noemde. Hij voerde voorts verfclielde oorlogen, ia 
welke b!j alt»Jd gelukkig was. In het eerst bad hij onlasten 
met de Graaven van ÏMUetflein , jakob en wilhklm , welke 
kjj lilt hun Land verjoeg; en dewijl zij beide in balIlngArhap 
zonder kinderen (Kerven, trok hfj in het Jaar 1452 dit Graaf» 
fchap aan zig Ook bfagt bij looewyk van Twetbrugge. 
zijn nabeftaaiide, als die het met zijne vijanden hield, ab 
mede de Graaven van Leiningeu^ den Bisfchop van Spiers^ 
eii anderen, tot beter gedagten. Maar bet merkwaardigife M 
de ootiog^ welken hij wegens diztherus, Graave ivan Ifen^ 
hurg^ eo den Keurvorst van Mentz voerde. Want als dé 
Paus deezen BiiTHzntJS, om dat hi; hem niet ..wilde beloo- 
ven . zonder des Panzen töeftemming de Kenrvorften ooit té 
latten te kamen komen, voor geen Keurvorst van Mentx 
wilde erkennen , maar in den ban deed, en in deszelfs plaats 
ADOLPB van Nasfau aanftelde , raakten deeze twee daar over 
in oorlog. Nu waren de Keizer, de Paus, de Paltsgraaf van ^ 
Tweehrugge^ de Markgraaf van itaden^ de Gruf van fFir^ 
HmBerg^ co de Bisfchop van Mhz op adolphs zijde; maar 
des nietiegei^bande maakte vjiSDKtpt geen zwarigheid, ne- 
vens LOOtWTK.OBH RTBlif, Hercog vao Beijeren^ de partij, 
van BiATHXKus aaateneemen; ja, als het' in den Jaare i^% 
bij Seekenheim toe een flag kwam , was >fxeoerjk zo geluk* 
kig, datki} niet aHeen eene volkomene overwinabigbehaaide» 
maar ook den Bisfchop van Metz oeoeq, en karxl. Mark* 
fiaaven van Baden ^ faisgelijks ulbioh van fflrtemherg^ nt« 
veos veele tndere Graaven en Heeren , gevangen kreeg. Oee« 
xe oorlog ^erd wel door des Keizers gezag bijgelégt, dog 
noeften de gevangenen voor hunne loslaating eene grooce 
femme c^s opbrengen, en de Keurvorst dixtbcïus van 
Vtnhurg gaf in 't Jaar 1463 de zogenoemde Bergfirast voor 
loo^ooo guldens in pand aan vezdextk , bij wiens nakomejlnt 
gen ze ook tot aan de fFeuphmalfche vrede ït gebleeven* 
Bckalveu dit bragt bij nog veete andere goederen door den 

Aa 3 oor« 



Digitized by 



Google 



}tfS FREPE^IK M II» Eturmn 9w4$ Mn^ 

^ , ^ , ■ J M l 

oorlog on lig, di he( Amp( Box^erf. het wtU^ bsi èm 
He^ Tin Rüfinhrg * «1* iti>cdc TurckMm , dat bij den Gm« 
▼^ van teiningeuf ea bet Appc MUnhfim^ dpt hi) den 
t*alrsgraave lodxwtk v^ Twftbmgge ootwefdigde« Ook beeft 
hij io den jaare 1441 bet CraaflTcbap Leeuwnfiein voor 14000 
Rhijnfcbe goudguldens van den biatlten bezitaer» i.omnrK« 
gekogt. Weihalven» toen bij in den Jfatp.i4tf^^ Mtbewü- 
iiging van zijn broedefs zoon^ ii|.ipi> en dtr n^befimdea, 
ook der Landftanden, met eenc edele Jufer, cLAaa.viN t«t«> 
TiKCBir genaamd, trouwde, en bij dezelve twee jx>^^ leü^ 
^e, aan welke bij verfcbeide Heerlijkb^dfn uitdeelde» i^dm 
^eeze Heerlijkheden van gemelden zijna broedera 2pon« fi* 
l^iPi met het Ciaaflcbap Le^uwinfieim verwUfeld; m d«a 
fla^men van ^ztx^ faj^derijt af dd Cfaaveo van Leêwwew* 
fiiin, of iMenftêin^ en. fVerthiim- HU (Uerf den ia De* 
cember 4ei Jaari I47<^* Jokamv Tri$ktmi9f 40 rees gejk^ 
frideri£i '«A>/« Parmu$ hifi. PmhU Mg- «aA >/• i>4ifM 

Sfener Sijlhgff 

Frbderik os II, Paligra^f am den aU|B en Kenrvorsr, 
bijgenoemd ob wijz^, wegena zijn groot verfland, en bi) de 
ProteOanten di teoms* wagena zijne genegetdieid vfarden 
Vrotelfamtfidien Godsdienst, wna de zoon van Keeraoisc ri^ 
MPa mttf oPBKCRTzv, en van HAncAaiTA, Henaghi via 
Meijêfin. Hij was dm 19 December des Jaais 1483 p^mmsk^ 
en werd in zijne jeugd aan bet Hof des Konbigs van fysmji, 
91LIPS DKV I gezonden, om aldaar in allerbande Voffftelajto 
oeflTenhig^ opgevoed te worden. In zlfne ftudien bi^hlj 
het niet verre , om dat de pedantetij zijner Leermeeflereo hem 
daar van terug hield; maar in de Ridderlijke oefSpfthigen, 
voomamenlijk in ' bet te paard rijde» , maakte bf} z% zo be- 
kwaam , dat hi| bijna zijn weerga in dien t!}d niet hmê^ liif 
toonde de eerfie Mijkeo van zifne dapperheid in den OtUif 
/ihen en Fene$iê0njcken oorlog. Na de dood van fiups, 
bij wien hij in groot aaozitn wat geweest, was hij bij deszdft 
oudftan aoon karbi., die nadprbaod onder da Keïzeren da V 
van dl^a miam was, Hotocefter, waar over ham wiLMui 

VA^i 

f 



Digitized by 



Google 



FREDBRK M I, lUurfêni M» * Mhb $S» 

WMH ciw^ Heer van €tóvr€i m AêrfiAêt^ benijdde, 41e lm 
ook door Éijoe Ifltceringea co Terre bfigt, dat hS} dtc HoC 
Boen verluten » voormmelijk coea zijne Hefde voor fïitVLt 
nucer, el^.oIToba* en haare wederHefde openbaar wkrdén^» 
I>aar op onthield bij t\g eea cijd Uftig te Airètrg , toe dat iii 
den Jaaie isi9 kaiil de V tot R^mtch Kelter werd verkoo^ 
in» wmnneer hen de gezamenlijke Kenr^orften opdfo^tti, 
om deozelven de gedaane verklesfng bekend te taaked. Daar 
door kwam hij op nieuw bij den Keizer in gunK, zo dat bem 
dezelve in de gewigtigOe i»ken gebruikte , en in zijne afwe« 
zendheid tot Ryksvifcarii, en in bet Jaar 1)28 tot eetdeil 
CommMIHs of Prcfident van den Rijksdag aanftelde. Voortth 
menlijk gebniik«e htm de Keizer toenmaalt oai de gerezene 
verlcifilien ever den Godsdienst bij ie leggen , gelijk fay 
ookt m fiAjaar 1550, op den Rijksdag ijtAugshurg het mee- 
fte diet 4e proceüeeieiide (landen vAhandelde. Daar benevens 
heeft hij tweemaü htt Rijinleger tegen de turken gekomman^ 
deen; en htt febenrde zeflv, dat de Tkrkfehê Kelder soLr- 
Hm, van c|Ae aankomst faoorende, het bdeg dtr Stad H^tt^ 
lun opbrak» In den Jaare 1544 volgde hij zijn overleeüe^ 
broeder uoOfcwtK ili de Keurvorllelijke waardigheid op, 
(bhoon deszelfs zoon, crro bendrix, nog in leven was: 
wint flMtt had reeds in den Jaare 1524» door bemkideling dea 
Bisfchope Van J^e^hgen , een, vergelijk gefafaakt, dat Ftiot. 
m de Kenrvor(Mi|ke waardigheid voor zijn leven lang zon 
hebben. Otro bbmikii werd wel van tommigen tegen f ae* 
Mknt opgehksi^j taaar gelijk hij het bij de gedaane febikking 
moest lat«A ber4titen « 10 motst hij ten laatfte zeJfs bekennen» 
dat de geadelde KearvorOalijfte waardigheid tot zijn eigen best' 
door ttt]>l*tK hiekleed was. Wilbilm» Hertog ^^Bèijenni 
fiofld dSlar in dien tijd éok wel naar, maar detd niets op| 
daarentegen vergunde de Keizer aan nsoznik» dek guldefl 
Rijksappel hi hel Paitfifeht wapen te mogen zenen, dèwtiké 
Itderband* «ia het afietcea vak Keurvorst VBtnikic kkH V« 
in het B^jérfche wapen is overgebngt. Voor bet Oterige» nt 
dit fato^aiz zig lang «e vergeeft had bemoeid, dé v^rfcbillea 
aver dea Godsdienst bij ie leggen, en zijn neef, otto hsv- 
BiiK, den ProtefiaaiTchan Godsdienst niet oagenugeb was» 

A a 4 om- 



»Ögitizedby Google 



S70 FREDBRIK Dfe II, Kiurvórtf vsn éh Falif. 

omhelide bij eindelijk ook denzelven, «o liet dtea Gcids*»; 
dienst t in bet Jaar 1546 , door paulus fagids^ dien hij jr&a 
Straatièttrg beriep , openlijk in de Palt invocien. Hier door 
verminderde des Keizers genegenheid voor hem, vooramen- 
lijk door aanraden van oiAKvsiXfi; wur bij nog die 
kwam , dat hij a^n zekere Rijksfianden Gezanten had gezon- 
den , en dezelve om hulp verzogt , om zijnen gewiaodea 
eisch op Denemarken uittevoeren, waar hi hij egtei zija 
oogmerk niet kon bereiken. Ondenuslcben als zig de Keixex 
tegen de Smalkaldi/che bondgenooten wapende, bemoeide zig 
de Keurvorit rBznzRiK, om de (landen, welke dit verbond 
hadden aangenomen, wederom met den Keizer te verzoenen i 
maar nieti kunnende uitrechten, zond hij den Qertc^ van 
jyuriernhrg 3^0 ruiters en óoo voetknechten ce holp» nit 
hoofde van een afzonderlijk verbond, tüsfcben hen beide ge» 
ilooten', want anders zou fAEOS&iK niet mede in dit Smaikah 
difche verbond zijn getreeden, l>etzt troepoi l:ire«t ^ 
tegen de Keizerlijken zeer wel ; weshalven KÜazer eakez, j>b 
*V een grooten haat tegen freperik opvaae; dog naardien de 
Keizer in den beginne van den oorlog gelukkig wu, verxoen* 
de hij zig weder met hem , en fbzd^xic kwam in perfooii bij 
hem, om hem om vergiffenis te bidden, of veel eer 'om tig to 
verontfchuidigen ; zijnde vervolgens door zijn toedoen ver^ 
fcheide andere Vorften wederom met den Keiger maomd. 
Wanneer m den Jaare 1548 het Inierim uitkwam, laaakie hij 
geen zwarigheid het lelve oanteneemen, op dat hij den Keizer 
niet van nieuw mogt beledigen. Eindelijk (tierf hij ia den 
Jaare 1556 » in den onderdom van 74 Jaaren. Deöe Keor« 
vorst FAZDXKiK heeft omtrent bet hawelijk xc 
ontmoetingen gehad. Eerst ho<^te hij 'ie tronwen 
BÜonoftA, zuster van Keizer ïï^mel dsk V, die hem ook, 
niet ongenegen was i doch om dat hij toenmaals no^ geca 
Keurvorst was, had dit geen voortgang, en zij urguwdemec 
9iiA9Vsi,t Koning van ?ortugali en als zij üi den Jaace 1511 
weduwe wierd, hield FRiozRiit op nieuw daar om aan» maai 
gnnder vrucht. Daar op wierd hem iaaxu , dogter van Her* 
tog witngLM VAN GuuK, en een^ge erfgenaame vaa hecffer* 
. logdom QuHkt aangeboden i mw dewijl hij al ce lang in b^ 

razi 



Digitized by 



Google 



FREDERIK Dk II , Kiurwsf van de falis. jjt 

nad mun, croowde zij met jOHAmru jdsk Ilf, Henogvan 
KUêf^ met l>ewiUigiag van Keiaer MAxmitiAiiir dxv I. Ver. 
votgens wierd hem mabia» Koniogin wedowe vtn HungarU^ 
voofgeiligCD , waar toe mes hem ook boop gaf, «ten einde 
hij het door zijn broeder daar been mögc bresgen» dat fbrdi^ 
VAUo Rêomseh Koaing wierd gemaakt; maar marxa had geea 
genegenheid daar coe» es gaf voor, dat zij voor ^de tweede 
maal niet wilde trouwen. MARGAazTUA, erfgeoaame van 
m9MTf2rrat, kwam ook in voorflag; dog- zij kteeg, door 
toedoen van oranvellz , den tiertog van Mantua. Omtrent 
HBDWio» dogter van-aiGiiMiiKDua, Koning van Pokn^ maak- 
te FRBDBStK zwarigheid, om dat hij zig bij dezelve geen groot 
hawetijk^ed beloofde; wtéhaiven deeze met joachuc osir 
II , Keurvorst van Btnndfnburg^ trouwde.. Vervolgens werd 
bem de zuster des Hertogs Van Kaiaèrie met een bruidschat 
van 66,ooGi dukaten voorgeflaagen; maar doordien hij tot geen 
befloit kwam, werd hem van den Koning van Frankrijk eene 
der drie Prinfesien, vaa Navarre^ van Guize^ en vao 
Fcndcmuy met een aanzienlijken bruidfchat, om te trou- 
wen voorgefteld, om hem dus van de Oouenrijkfche partij af 
te rekiten ; dog rRZDZRiK wierd daar door om den tuin 
geleid , en verwaarloosde het voosdel , rakende de zoster * 
des Hertogs van Kalabrie. Men . wil , . dat de Henog 
van Beijeren daar de meefte fchuld toe had, en dat hij deeze 
huwelijken onder de baud heeft belet. Ten biatfte trouwde hij 
in bet Jaai 153a met j>oroT£^a, dogger van den gevangen 
Konfaig van Denemarken chrzstiaa» hjüsl II, en van isabzl- 
1-1, zoster vau Keizer harzl jxë^ V, onder verzekering, dat 
men hem bet Koninkrijk vaa Denemarken ^ v^gtn cqristiaam 
J>ZH m^ zou verfchafien. Maar daar kwam niet van^ en alle 
moeite was verloorén, welke frzdeaik tot uitvoering van dit 
werk aanwendde. Hij teelde bij deeze Gemalinne geen kinde. 
ren. Voor het overige deed hij zijn best om zijn Land ia een 
goedeia Hand te brengen , en verfierde het zelve met heerlijke 
gebouwen. Leodinus in iib. XIK AntiaL de reb. geji» Frider. 
tl Eied. Palat. Paratis htfi. Palau Tolnerus Hifi. Palat. 
Sifidanus Comment. de ftatu reiigienis i.XVlf XVH, XVIII, 
XX. Thuatiui hifi. A /A Spener Sijllog. 

Aa 5 Frr- 



Digitized by 



Google 



ffi% FREDERIK db III» K0ur¥ér0 »ém St Paik . 

FftBDjitiK Of UU Jiij00ioetid w mikteochtigb, Yoleto 
0TDO HSirof r|[ op «1 lic KeuTvoHMiJte wfttrdigheld, gdifk 
<ieese »& osfttK mv U wts apc«violg4« ZijgN vtder ^ 
eikjivss »£ jovot* «e iimmerm^ Lid vaa *€ 
Spiers^ en üioe mofder BKitBU» Aaftef* i 
CffRifiTPmu» viin AmBp* «n H^ckè^rg. Hk wieid in her Jwm 
1545 gebooceo» en ttn veiiclieidet dai Rêtmfcieê God^ 
dlenic coegedaane hoven « als aan hec Lêikari^gfftke m 
iet des Bitfchopt vso Luik^ en vaa Keizer xaebi. mm 
y, oVgeuokkea. Det nietcegetiAtaode » nt dat hij aec 4a 
Brsn^nèitrgfcke MarkgfsVki mmia» nèc den Hoiie vaa A- 
/^/7tfA> (ecroaard wss, deed hij befdd^^ van den Prêêe^Mi» 
fcken Godsdiensc ia aijne jengd begaf hi) xig In dan omleg 
tegen de Turken^ wanneer hl) deplaact van Rijkavaamftaget 
bekleeddq. Daaf op vegaerde hij als Qowrarnenr de O/fer* 
faUs^ en efndelijk volgde hij lijn neef orto nBKntc in 
de KeorvorOelijke waardigheid op, TerwVf tn öieÊ dj4 
de verfcbtllen over hec H* Nachtmaal ondet de Praê0mmi§m 
meer en meer toeosnen • was hij de eerfie der UiktvocOen » 
die belijdenis van den Hervormden Godsdlaoü daed, gevend» 
TTLiMANNOs HfiSHUsius ziin sffeheld. Deswegan werd in 
deo Jaare 1560 te Heidelberg een mondgefprek fdioadsn» 
bij *c welk , van den kam der Lufherjchmi % MAXiaciifiair 
M^BLiJius en }()RANNis sTópricLiut , en van den ^m der 
Hervormden PEfsus BoQVinos en tnoxAS biustüI» eeaGe* 
neesheer, verfeheeneo. De nicflag W étese» <fan de laar- 
vorst zedert den Hervormden Godsdienst bleef toctedaaa, en 
om denzelven uiieebreideu , fchoolea, te tf^ukmut eo jÊmkerg^ 
en te Heideiètrg het zogenoemde Collegie der wijsbeU 
(^CoHegium SapieniU) opreéhtte. Hij Wts In^geKjka op de 
bi)eenkoms( te Naumburg^ la het Jaar 1561 gehouden, dsar 
gehandeld wterd , of men de veranderde of de onvenndeide 
Augshurgfthe Belijdenis zon aanneemen. Daar op lletUj 
den Htidelhfrgfchen Caceehismus in dmk nitgaan» welke ia 
alle Gereformeerde Kerken is aatigehomen. lo hec volgëade 
Jaar werd het beruchte mondgefprek te Mauièrun betert, bij 
het welke paEnaitin icichibl DiLflcaa, nrairs noQinsnh^ 
cASf. OLsviAifus, pxraus patbsnvs^ suauaiaa unanios. 



Digitized by 



Google 






eli diiwnffffn aHAiffrovfsLr Uéfco^ :vuiH^ürfembgrg ^ jo. 

HlflJBItf SnVnVS ^ tAit. AM0RtS^ T8B0D. «RPrfüS , BALTIft 

piüAiBACfliiis n ^u<^ iWASDCA ttddo bragu Men verbaih 

lleiae M^lisr fr«MDiaii|M|jk htc fiük vut de lic!htBMll)ke tegaf; 

«oocdiglbsld tas jaévi: chmsto6 Sa *t H. Nacbtmaalt doch 

deeza «teen^niik, geUjfc h^ 'ef gemeeiJil}k mede gaat, lie^ 

vnigtaloot «f s Wtmt «U mcd nadÉfbaod een kort verhaal daat 

vin in bec Mgc gkf , ontltond daar óvm tvsfchen de Paitfi/cke 

8D ^^temèer^fühi Theok)0BMea van nfeaw veiffhfl. In het 

volgeode ijaar jg^i weid ookt op bevel van dèezsn Kenn» 

vorsc, tep a uud gg fiw g k Boafthea de Hervermdeu éh Wederdo- 

pera gehouden »-^ welke zig i» aljne en de naburige Landen 

IwddcK v^rmeolgTiildlgt. IMt^gefprek dUurde van den ^8 Maij 

totdeo i^Joriij» öiM' b^ ^M' aï^^ vrogceloos, want de eehe 

pafd} wiUe VBor de andere nier wijken; en om dat de Weder* 

dopert geenshitf wilden coegeeven, werd hen verbooden; 

voorttaa In ^jne Landen te ieeraaren. Hij wis anderzints 

wegena den 'Hervormde» Godsdienst bi| veelen gehaat, zoda. 

Big, dat ineir ook op den Rijksdag te R^^^ixi^urg, in den Jaa. 

ie 15O69 voor had» hem van de Keurvorfteiijke waardigheid te 

heiooven; doch ^alka werd door bealddelhig van Keorvorss 

Auourrui van Saxtn htXeu Den Hugenotten in Frankrijk 

deed bet goeden dieoac, dat een zo magiig Vorst In DuihcA* . 

Und bonne Kerke totgedaan' ^ku ; want hij onderOeunde hen 

niet alleen met goedea raad en met zijne voofQ>take bij den 

Koning 1911 Vtênktéjkt mux zond ben ook, In bet Jaar 1567» 

onder het opperbevel van zijnen zoone, jodAii casimir; 6ooq 

mea t^ ptard en S^oo ie voet «e.Wpe; wdk Krijgsvolk zig 

In den Jaare 1568 met den Prinfe van Condi vereenigde, en 

na de gemaakte vrede wederom na« buit trok. In bet Jaar 

1569 zood rRananr den femetdea Prtnfe een ander JLeger 

nn 14000 man, oadet wotroAHO van Tyg^rtigge, teliulp, 

en in het Jaar 1575 nog eeA ander teger, onder den gemei*' 

den lOHAV cMSJMia, aa dat V rosibhen hem en andt sekere 

ittiantie geiea^t waa. Zijne grooce genegenheid jegens ziino 

gtlooOtfenooien ^ragi ham ook ao verre, dat bij behvmjl 

nu VAUou i Kpaing >vaa fp^lm^ en aadeAand vaa^r^i^ 

.1 riji. 



Dig^tizedby Google 



374 FREDEltlK DB Ï7 » ÉtMfMdrtt van de Paiif^ 

rijkt wifloeer dezelve op zijae veize ntar PwUm door de 
Palts trok , den jx^noemdeo Parij fchen IwQlioft niec 
woorden varweeu Nkst inioder toonde hij d«r !n xifne ; 
derÜDge geaegenheid tot den Hervormden Godfdiensc. dac fr^ 
étNederlanden^ ak iM de wtpeoeo legen Spsnie opvtneden, 
kragtig onderfteunde , hoe wel ook zijn howeUjk met de w^ 
duwe van hsvdrik v«b Mreéfrode^ en de wreedidd. Man 
zijnen zwager» den Gruve vav Bgmané^ gepleegt» seec 
veel daar toe deed. Hij zond hen derhalven zijnen joo^fkni 
zoon cHBisTOFfzLt in denjaaie 1574, te hulp, die egier w 
gelukkig was , doordien hij nog in het zelfde Jair In den ili^ 
op de Mokerheide ^ nevens lodbwvk en huozik, GiamA 
van Nasfau^ den 17 April hec leven verloor, Hij^vergmde 
ook de vlugcelingen nit de Nederlanden zig te P^ankemhei 
neder te zetten. Hij (Uerf den 2Ó Oaober 'des Jaars 1576. 
Zijne eerde Gemalin was mazia, dogter van Msrfcgraave 
CASXMIR van Anfpacb; de tweede was jouua^ dogtti vtm 
HUMBEZT, Graave van Neuenaar^ en weduwe va^ hzadcix | 
v»n Brederode. Bij de laatfle verwekte hij geënt kinderen » < 
maar bij de eerfte had hij lodbwtk, die ie Bsiirges in 
p^ankrijkf daar hij zig om te ftudeeren onthield, den i ]qBj, 
des Jaars 1556 verdronk; johaM casimiz, die zig na tijni 
oudften broeders dood bet bellier van hec Keorvorflodoa 
en de voogdij over deszelfs zoone aanmatigde ; en CHUfTOfi' I 
FZL, dewelke in den flag o^ de MeierUeide , ^If^ boven 
gezegd is» fneuvelde. Ji^n^if. Hifi. Uk. XXVm, X^Vl, 
L, LVIl, LXIl. Parieus Hifi. Paiat. p. 2$^ fii. AMng 
Hifi. Ecciff. Palai. p. 169* Ottius Anna/. AnabéÊpu ai mu 
1571. Ameld KerkeL Hifi. P. IL Uk. XVI. c. 17. S* !$• 
Spentr SiJU^e. 

Fredbrii^ I» IV» bijgenoemd de ovaicbtz , wit de z«ym 
vzn Keurvorst lodzwyk, en van cusabzth» Landgnina 
v«n lles/en , des Laodgraaven filips dogter. Hij werd óea 
5 Maan, des Jaars 1574 gebooren » en wu rtdm 9 Jaaroi 
and. toen hij den 12 Odober» des Jaars 1583 xijn vader 
verloor» waqneer *er wegens de voogdijfchap een hevig ver 
'fchil oncfiond* Namelijk 9 lodxwts bid zijnen broeder jo* 

BAS 



Digitized by 



Google 



FREDERJK üb IV « Keuntêrti 9ém êe Paus. 37$ 

mtn CASfWi» dleo aaders de voogd^fdiip (oekwam, bij 
cesmneiir nog drie «ndeic voogden toegevoegt, ali OEOiie 
3ntxi»BAity MtrkgrtBf vsn Brandenburg, lodewtk» Ltnd* 
^Mf rm Hêifen^ ea lobewyk.. Hertog van fFmrttmherg^ 
zoekende diar door te betetüQ, dat joban cisimir wèderon» 
den Hervormdeo GedsdhsDsc zou Invoeren. Maar joba» ca» 
amift wilde geen medevoogden dolden; werd ook van den 
Keizer \A het beiliec van de KeiMrHjke waardigheid en voog- 
dijfchap beveatigd» waar op hij niet alleen den Hervormden 
GodidleiMt hivoerdet maar ook yacDuuc oav IV ln.deDzel<* 
ven liet opnekkeo. Maar .waaneer.de bdUerder {aéminiftra* 
tor) in den Jaare ispa ftieaf, ooibraken *er nog maar twee 
anaaiiden aan de. naeiderjarighdid van f&EpaiiK , dua omtrend 
t8 Jaaien ond zijnde; en evenwel wilde zichard vav sim* 
IUKBN9 broeder van zijnen grootvader raBDzaic dcn ill, 
de voogdl)fchaf en 't beMer der Keurvorftelijke Landen op 
xtgnemeo; *twelk» egter» noch taiDiaic , noch iljnen Raden » 
eene verandeiliif \$n Godidlenst vrezende, aanllood; waar* 
om FRtMatK. zonder djdverzaim de Regeerfaig zelf aanvaard» 
de» Maar naardien iohau casiiiib zonder erven ftierf, kwam 
hec Voffflendom Lauurm en het Ampt Neufiad daar door we» 
derom aan bet Keorvorüendom van de Faltt. FaBnaaiK zelf 
deed ook^ zijn beit om zijn Land in een goeden Oaod ie 
brengen. Ten dien ebide begon hij In den Jaare ido6 de 
Stad en 'vettiiig: Maitèeim te bouwen^ en vergunde de Nt* 
derlandjche vlngtelingen aldaar te woonen : waar door desim 
plaats in 'het tert met in woonerf vervuld werd, hoe wel 
deeze Keurvorat de ' veadng bij zije leven niet voltooide , *a 
welk zijn neef» Keurvorst XAaai. lod^wtk, heeft gedaan». 
Voons werd, voornamelijk op aanraden van deezen ^enr* 
▼orsc, in den Jaare j6io de bekende Unie. der Vtoitfianf 
fckê Rijksftanden te Halk^ hi Zwaèéu opkeiecht, waar vait 
'c oogmerk was» den Kr«/is/2e«<A>tfit Godadienit, nevens de 
Religievredet te.v^fdedlgeii; in de.opvoigiag van Guiik en 
terg den Keurvorst . vao BratÊ^nkmrg en takuNtukurg te 
begnnftigcsB, eo voona de PrüieSsmtin, om den Godsdieose 
gefkokt wordende» voor te ilaan. Maar wat gev<dg deeze 
Unie hadA?» is itf t de Hiiode vao^daB denigjaiiigee Mrio^ 

ge*^ 



Digitized by 



Google 



^^6 PRÏDKRHt WiLHÊtM, vam Oréitmhurg. 



genoeg beibend. De Ketwom Tttr^de Pali9 iwalm ^9 
hier door bü den Keizer es bij- eesjge «ndeita gduac^ wam 
V9n i\\n zooa en neef BAderètoé *t' gevoM tfebad liriiln m\ 
Hij ftiof den 9 September, des Jtois iéipé AtfJenisis ms 
dee£e freoerik een gcoot liefkebbes der ftteidoft; WMtt Wj 
ontzag.* geene koscen om de Uoiwfit^c v» NeidMerg in 
een goeden ftaer te bceftgn. 2Jine Oemtlin^. iiRU Ldna jv 
X.IAHA» dogttf vin wiLHXLBff» Vfinfe Ymr QraHje, Wj «dU 
bij, bdialven eenige dogceren» ^RsontiK otn V, die Imb In 
de KearvorfteKJke wterdigheid opvolgde?, en naaam n# 
1,1 ps, vaa Simm9rtu en Lamtmm^ lidérc venkielBu jnHtfnw 
HHl. Mè. CIV. FiirMi Hifi. Fstat^ Sfentr 9ijïh§t. G^etf 
JfeiMf. Ec^lèf. M XVU. ^^ L ^. 40. JÜMbZ/M SêhmUtm 

\ FtsDBiiK WILHELM üft iiaoen« Bêaivor^iFai Brgmiem 
4«rg, WM te ir#ti/»r atD> de .^<#v* dept tf ^bmnil de» 
Jtars i6%Or gebooren. -Zijn ^fieder was e^otu laiuiCLiry 
Keurvorst vtn BrandtHèurg , zqne moeder -EuraiMU caEs« 
ltf>rrjiy dogtcr ven Keorvortt riCDiKRiK be» IV iren d6 
JWrr. Doofdien de Ktk^rUjke troepen Affiurk ArMüAnr*»^ 
neer tntvetüg maakten , wtrd liij te* Üa^t^ » Aai aoade 1* 
^W/tf#, bij den Hertog aooisLAi» » opgevoede In htc/ea^ 
1^34 ging hij naar Leiden ^ alwaar hij aig voomümeUjÉ of^ 
de oudheden en gefirl^ieilknmfe jooeicidèf. sttar begaf aif Inrt 
daar na» wegene de woedende ^m naar ÜAmiMi bij da lo* 
tfiflgimie vin Beéetmen. Daar op* oeftvdb bij ^g te 
jémhem t- en beaogr van diar dttcwiü Wbskt nammit 
BfeHOElk Tan ar4aa/p, dié ^omi ScfténkenPB^nthké faefegerd; 
hebbende ook veel ommej|ttig diet iii^iKi^ïÉISir*'en- |OMn'»o^ 
KIT» van Nas/ku^ iasgenfk^ nftft G^Mve" sttliDktt Va»iiW 
xEvov en meDond^ Oénerialsii Ia déjflreir 1630. eo id^}^ 
bezogt htj no^nnHllEllr A&riiMtoi4AMi^,f'^^ il{< Jaoif ia 
^sCravHtkggïï bif den Hrtofei van CMrafp/^lie hemook ig 
het Leger voor. BrüéarnmÊs oam^.ei» in^vBefodhigai ondet^ 
mcbtte. Ih het!]ur' stfgS. moeat bij, voi^ina alfw wden 
wtUe. ie hula Jaomen, om dac men ideaKelvan kéd aang*ngQ 
dat de Ifetrpiina.eenifciQeèaiHi^ittihei.Biiia vwét Béü 

wil. 



Digitized by 



Google 



wilde tMB€ir» en de KUeffeke Linden, tegeo des va Iers wil, 
endir ét èeMeming des Prinfen ttn Oranje en der Ne^ 
êirUméèri^ ia beielc flemeD» Kort nt; xijne tankoim viel hij 
In ettie «ntte krwAie, welke, gehjk WJ tfg «ivoos beeft 
mbedd» van eenig vergtft wa^ ontiHia», het Welk hem doof 
een groot' Staaiidienaar -was bij^ebiagt , die zelf tragtte 
Keuivorsi ce worden. ïn bet Jaar i<>3v reisde hij mer zijn ys- 
der naar Fruiiftn^ alwaar zi) beide een heete koonë kreegen» 
welke bem wel een geheel Jaar lang bijbleef, etf den vadet 
zodanig aantastte , dat hij 'er in den Jtere 1640 aan overleed; 
Hij vond zijne Landeo ib zo een ftaac , als mei> in bet leven 
van den Reorvortt vsoad wilhelm zien kan. Toe nu toe 
was faec Hof mee^t 'nor bet goeddunken , van adam, Graave 
van Swaftzettlf;eirg\ geregeerd. Dezelve was door den over- 
leeden Keutvorst tot Groottneeftbr van de Orde van S^ Jan en tot 
Stadhouder van de Mkrk Brandenburg aangèfteld"; maar hij was 
iodanig voor des Keizers belang» dat men hem alles ce last 
lelde, wat tot nü toe tot nadeel der Zweedén was voorgeval* 
len. De nieuwe Keurvorst vane kwaad Vermoeden tegen dee* 
Ml Graave op, waarom hij gelegenheid zógt». om hem met 
eere te laiten gaïn; Duè gaf hi] hem altijd goede woorden , 
maar maakte ond^rtusfthen » dat het voorneemen van den 
Oraave, om dis vestingen Cuflrin^ Spandau en Veit% den 
Keteer In handen te leveren , 'geen voortgang had ;. hebbende 
de Steden, die tot nu toe* den Keizer en Keurvorst te gelijk 
noellesbuidigen, order gezonden, om In \ geheel geene Keu 
meriijkt földaaten fai te laateii. De Graaf bevrijdde eindelijk 
den- Keurvorst van vM moeite, wannMr bij In den Jaare 1641 
tan eeoe béloeate •ftierf, na dkt hl) zer dagen te vooren doot 
brieveir van *é Keorvorflen ongenade Was vérwhtigdl Doch de 
Beveibcbbef s van SpdndSau , tetf eb Berlijn maakten de^ 
8e«rvorst nog veel 4>els, al^ die niet alléén van den Graave 
afbingen, maar ook als Keizerlijke bedienden wilden aange- 
«mkt xijtt; maar zij' wierden van den Markgraave cxhst van 
^ëgerneiorf \xï verzekering genoomen» en waren blijde, daf 
lij bet anar het KeiterUJkt Hof konden ontvlugten ; waar pver 
vin wsérzllden bezwaamislbn wierden ingebragt, die doot 
iMdoM fw dat «Ttdiodcft Gxwreft ¥tti Zwarlzenierg zoone 

▼er« 



Digitized by 



Google 



j^8 FREDEUK WILHELM, van Bra^dénèurg^ 

vermeerderden» doordien dezelve zekere eifclieD voorwendde 
op het Grootmeefterfchap vau de 5. JsnsorJe, eo op veriüiei^ 
de Keurvorftelijke goederen ; pp bet eerQe, om dat faem zlja 
vader tot medehelper bad verkooreot en op de iastüo» om dai 
dezelve den Keurvorst osoRO wilhum geld daar pp liad ge» 
fchooten. Dog beide zijne eifchen werden van de htM ge- 
ifpeezen* en hij moest, wegens eenige brieven, in wdJ^eAij 
den Keurvorst bij bet Keizerlijke Hof voor deszelfs vijand» 
en een vriend der Zweéden had uitgemaakt, bij nacht van ter' 
lijn vlugten, en zig la Keizerlijke befcherming begeevett.'Na 
dat deeze gevaarlijke Staatsdienaars van het Hof verwijderd 
waren» bemoeide hij zig met allen vlijt, om de ^eheei ver- 
woede Landen wederom in ilaat en tot rust ce bieogea* 
Hij gaf dus den p Januari] , des Jaars 'i6^i een Plakkaat aaa 
alle zijne ^ndêr4aanen , dat men nie( tegen de Zweeien be« 
ledigendcr , maar, des nood zijnde ,. verdedigeoderwijse 
zou te werk gaan, en niet zo zeer Qiet de wapeoeo, als ved 
e«r door het geeven van brandfchattli^eo, ais anderz/nts, 
^ig zou zoeken te redden. Hij liet ook de vesdng fPerben^ 
die veel kostte aan onderhoud, en de nabnurlge plaatzeia 
meer kwaad dan goed deed , flegten. Aan den Keizer liet bij 
het meefte gedeelte van zijde Ruiterij over, naardien deselve 
tog met/haare flrooperijen (egen de Zweeien het Landgrooce 
fchade toebragt, Zelfs werd *cr den' 14 Julij, des Jas» id^i 
te Stokholm een lliliïand van wapenen voor twee Jasmi ge- 
lloocen: doch de uitwisfeling is tot op de volkomeoe vrede nit- 
gedeld, zo dat egter geene vijandlijkheden meer zonden gf. 
pleegt worden. . Daar op verzogt hij van de Kroon van PeeltM 
Jet verlei (^invefiieure j wegeni» fruisfin^ welke hij ia per 
foou te fFarJchau den 8 Odober, des Jaars 1641 ootfia^, 
en zig verpligtce « niet alleen . dea Rüemsck-KatkeUjkn 
éenige vrijheden te vergunnen', ' door Koninklijke gevofaiis€« 
clgden zijne vestingen te laten bezigtigen^ en . het tot na me 
gewoone penfloen van 30,000 guldens^ welke,. des nood ziio* 
de, moeden verdubbeld worden, te betaalen; maar ook Jaar- 
hjks 100,000 guldens van de tollen aan den Koning uit te kec- 
ren: om nU niet tefpreekenvan anderedingen, welkezljoe So9« 
verainiteitzcer bepaalden. In de/flark belette, «ler, de gcoof- 

f ea 



Digitized by 



Google 



t^tbSDERIK WlLHËUMt Vak Èrsndenbirg. S9» 

fea mUfaaid oet d6 Zwee4ot nWr, dat de onderclaanen doot 

veele krijgiioften, inkwaiiierkigeo en contribucfen via de Kiu 

oerlfJieM. en Zweedin uitgeput wierden. De eeiMgemelden > 

fjMiardni ^deea6 Landen ^e minder , om dat lien de veelé ge* 

iancfqhapfieii dea Keorvorften baar Zweêien vetdagt voorkwa* 

ven, weüie ti/, ttn deele om ngter iroorwaaiden voor zij* 

ne ovderdaaoen;: te.bedipgeo, ceD deeio. ook om oniierde 

èand «an het te vooren op het tapijt, geweest tijAde fauwdijk 

met de Joag^ KQningione cniiiaTiNA , te arbeiden, derwaaida 

afvaardigde. Doch omtrent het eecAe werd w^oig, en an« 

gaande het tweede niet met aloitgtfedic? tot groote bifjdicbttp 

des Komfa^s^ van PqoU^ » dié\ sig geweldig daar tegen aas* 

kantte, en infevalle van ao eeae. verbindmisfe het PruUfii 

fcht Leem dreigde incetiekken. «^ ' AAngaatade de Landen, wei« 

)Le de Markgraaf in AT/^ becac^. biagt het dezelve zo verre, 

dat dooi de £&Vrfi, die dezelve badden ingenomen, hem KaU 

kar^ nevens, veiichelden andere plaatsen, ten westen van den 

Rhijn geleegen-, in den Jaare 4645 wederom werdeft Inge* 

xuimd« In het voorgaande Jaar boodi.hij aig als middetaat 

tttsfchen de ^uéen en Dêemtn aan; maar de laatften wMdea 

hem niec erk(enQaa, De bijeenkomst te Frank/%rt beratfmda 

Keurvom FaftMiiK juist niec» om dat *es iets tot voordeel 

van hec Rijk, of van zljae- Landen ,' aldaar kon uitgevoen 

worden , maar aitoenUjk ten dielifttf van ded KetKer : y^arom 

hij ook *c "meest daar op aandrong, dat deeze zamenkomst 

ifgebrooken , «a met te grooter ernst aan de H^cstphaalfihè 

tnaaamn gearbeid werd, warwaarts hIJ ook in MÉart, des 

Jaatrs' 1545 zijne Gezanten, van welke Jak, Öraaf vsn 

ff^itgenfitiny het hoofB was r liet trekken. Wanneer nn de 

Keizerlijken voofi had<fen de Gezanten der Rijksvorften véa 

de vredebabdeliégen uit te fluiten , kante zf^ deeze Keurvorst 

net ' alle mëgt tegen deeze en andere dingen , als waar dóór 

tten hcC 'Voordeel óer' Prüiefianfen Zogt te weeren; en hij 

Wigt het 9 nevens den Ltndgraave ^van ttesfen-Kasfet^ na 

veele dispiuén zo < vertt , dat'-de Getibfonnéerdéa al zo wei 

tis de Lucberfcheii ia deHkeHgiè.vrëdé begreepen werden , «n 

een ^eadMIfèe vrijheid zouden «enteten. 'X>mrxiiS!iR&ï xV]^^ 

Utt èt Kev^o^c, *f^ '#'var2bëll*dtt tfóa|s vffi V^kn en 

^VLdisu Bb des 



Digitized by 



Google 



|80 FRSDERIS WILHEUff, rM B^MJiOvr/. 



des AtrtiWtIbbopi van Gnezem » toe » dac eenigen vu UjoeTteo* 
loginten vm Kênimgsb^gén eo Ffwnèfori ( Ui iMke zig ook 
4e .Ugmfisdfché Godftleenle gkoa« ciuimit op dos Kev- 
torftea verzoek voegde) op bet zogeooeiiide €êU $fmimm «fa. 
ritsiifum^ of miDoetijk jnoodgefprek te TAerm tigbcgivw. 
Bïy de frt%tphmV(^hi vrede tiofc ket xlg de K«iir««m leer 
ü», dat \A\ Pmêren zoo oteigeevén; eo hi} kon vodi door 
endere voocftettiiigettf noch door hec op irieiiw vMifldta vea 
eeo fanweUfk aec de Konlogkiae CMtltnHA, zlja oogneik \»e- 
felken^ alz» de Kéiterfikem m de overige Aaiden den Zwie- 
éêtk liefsc so eene voldoeokig wilden gceven» wette bn niet 
daar te ftaao kwam; eo óf^Frsnfihenf Fêotm^ en endene, 
neer mee boorden dan met der daad bet belang van den Kev- 
vont voorftoaden. Eiodet^ werd , door beniddeliqg via dei 
Pranfehim Gezant, den Qmtft i>*avai7X, den nS Jaantii), 
dea Jaau 1047, daar omtrend een vergelijk wegna/VnwrM gf 
troffen , *c welk naderhand door de IVeitphméÊlfcke vmde is be- 
vestigd* en in dezelve bigelast. Uit kragt van dit vaself jk 
liet de Kewvorat, aan de Kruoa Zw§Uen^ Vrnf-f^fÊmm^ n^ 
vena hec Eiland RM%m% en van /fckfer-Fêmenu^ Suuim, 
Dam. Oart»f Gohau^ fFolUn^ enz. als nit de voorwaaidea 
van die vrede breder te zien is» Voons werd bedong^, dit 
sig de Keurvorst wel » g^jk Zwetden , van den gantikbett 19- 
iel der. Pom^r/c^ê^ Landen, behaWen bet VoeOnndam ÊtÊgen, 
sou bedienen; m^r na 'c aflRerven van de menneU)ke Hnie 
van dit l^uls zou alles» wat ooit tot Fêor* of jfcAier^mtren 
had behoort» geh^ aan Zwêeden vervallen. Daar^otea 100 
de Keurvorst voor zig en xijn gantTche buis de volgnide ver 
goediAg .oDtfangen , namelijk het 5dcbt Haibirllsd^ nevens bet 
i^ oqd^ belioorend^ Gra|ii<rhap Hoh^nfteim^ voocis JAtdea 
^n Kamin » zo di|t liij een vierde gedeelte van de KannaaikeB 
in de beide eerstgemelde Stichten kon laten uitOervcn» o bet 
Uatae ngar zijn. goedvinden geheel wereldlijk mnken. Hair 
het beste was het Aartsfticfit van Moétgddnkmrg^ hec vdk 
Brandenburg t met den tijtel van Hertogdom non bobben, docb 
niet eerder. in. bezit neemen, voor dat hec door dnw dood» of 
4oor hecvetkrijgnn van de Kenrvorfie^jke waasdigheid, oTook 

dooc eene «adem ovtrdrap vamtal rywmUgw beJierder lo- 

oui« 



Digitized by 



Google 



FREDESüC WILHELM, vm Brandenburg: üt 

ousTDS i«o Satsen , wtfs open gevtllen ; doch de «rf huldiging 

zou terftond, na dit de vrede geflooten was, gefchieden. Voor 

hec overige gaven de Zwetden^ uit hoofde van dit.traaaat, al 

liet oveiJgB, wat sij toe mi toe in de KeurvorMijke Ltnden 

beseeten hadden p ««der over* Men aibeidde te veigeefsdi 

aan de bcrftelUttg van het Hertogdom Jagerndorf^ vermic» de 

Keizer hetzelve ali een Leen van de Kroon van Bsheemen aaa« 

meritte. Al zo weinig vorderde mee mét de geheele bevrijding 

der KUeffcie Landen vui iit Keinerlijke tn Hêliandfthê \i» 

zettingeii. In liet Jaar 164C vond de Keorvont gelegenheid 

wegens zijne Pruisjtfche Landen eenig voordeel ce erkngent 

vmnt hebbende , na den dood van Kontig OLAOisLAUf van Po^len^ 

de yericiezhig van joiuimBt casimii helpen bevorderen» ftond ' 

hem dezelve toe, dat lilj het Leen door zijne Gezanten zoii 

mogen oatftsgen. Oodeitusfehen was de Westphaaifehe vref 

de geOooien, .en na eenfge iwer^beden werden den Keurvorst 

de Biadommcn Haiètrftad en Minden Ingeruimd. JMaar mer 

Pomeren giog hec langzaamer toe , voornamelijk , om dat mee 

het niet Icon eens worden , wat de Zweeden aan de oostzijde 

vau den Oder zonden hebben. !>e Keurvorst bood dikwila 

den Zweeden de drie Bisdommen , Maagdenburg ^^aiherfiad 

en Minden 9 nevens twee miiltoenen daalders aan, indien zij 

hem Pemeren geheel wilden afRaan ; maar htt was ce ver- 

geefsch. Na lang twisten werd eindelijk ie Seettin den 4 Mei/, 

des Jaars jésS een veiyeflyk getroffen, bij *t welke de grenzen 

tQsibhen Eweedsch en irandenburgtck Pemeren naauwkeurig 

bepaald werden, en de Keurvorst veornamclijk 't geen 

tot de Ampten Steain en fyeiUn behoorde, ais mede de Stad 

Kamin^ moest laaten vaaren* Ook verbond hij zig, dat hif 

ifêt Kapitid te Kamin niet, gelijk men hem bij de vredestsae}» 

«aten hed loegeliaan, wereldlijk zou maken, maar ten-besie 

van den suiel onderhouden* Ook ontfiog Zweeden de verwadu 

xiag op de IMieewe Mait, Sterrmèergt H^errèden en L%cm 

hniez^ «Is hebbende veortijds tot fomeren behoord, ingeval- 

Ie het Brandenbnrgfeke Oeflagt Irwam uit te ilerven ; en van 

^ toHen, welke de Zweeden atfn den Oder, naar den Ar^sar 

denhnrgfchen kant hadden aangelegt , zon de Kewrvorèt de 

taft entfangen. 9e werkelijke oveifave geTeUedde deo ^ Ju- 



I 



Digitized by 



Google 



39« FREDERIK WILHELM, van BhtttienHrg. 



nij, dea Jmk i6s3- De Keurrom had; om.deeze metaa- 

ten voort ce seccen, in November /des voongen ]iar< eene 

reis oaar ^cn Keizer te Praag gedien, en wn op de tenig 

reize itDresden vanden Keucvorst wtsi Saxen metdefewoooe 

plegtlgheden in de zogenoemde Kearvorfteiljke Unie ondn. 

gen. Straks na de H^estpkaalfihê vrede geraalcte nxDmmtm 

wtLHiLM in onmin mee deri PaUsgraave wolfgakg wilbblm» 

om dat hri de Prêtejtnntèn in liet OuUkfifkg tegen de btfde 

handelingen van . den Paltsgitavè befchermde • en met eenig 

Krijgsvolk in bec Laad vnr den Palisg^aave viel. Dezelve 

had leeds een tamelij Ie getal JD^/Ainnrii^yhfes fa alpbenden bij 

een, en het icheen tot een gevnarlijken Oortogte zallen uif 

barftea , vooruameiijk na - dat deeze twee Vorften in perfbon 

eene vrochtelooze onderhandeling .ol^ef een beOand badden 

gehouden. Maar deeze zaak werd door KaiterU^ke GevoW 

magtigden in Oétober «des Jaacs 1651 bijgeiegt, en alles we- 

derom op den ouden voei.gebnigt.. Iq den Jaane i6s3 load 

Iti) zijne Gezftotên op bei.Lu^ekfeke congres, om de vredt 

insfclien Püolen en Zweeden te bevorderen; alwaar» egter, ont 

dat het den beiden partijen geen ernst war, aieu werd ultge- 

recht. Niet gelukkiger waten zijne Gesanten ia het leVfde 

]aar bij de verkiezing van fsrdinakd dsn IV tot Buwmnh 

KoniDg. Hun last behelsde, niec eer daar in ie t>ewiUigea » 

.voor <lat zij van het KeinerUjie Hof de toenmaals nog niet 

gevolgde inniiming van ^cbnnPomennf Insgelijks de weder 

faerftelllng van het Hertogdom Jagernderf, fia de bewsUag 

van de Brejlautiftht icbuid, veiif reegen badden. Maai.doo^ 

dien %\\ te laat aankwamen-, na dMide verkiesing leeds ge* 

fchied was, ^as hun aanbrengen vruehteloos. Na de vediie- 

2ing werd die zaak evenwel met Poêneren afgedaan ; de geki- 

fonmien werden ook voldaan ; maar met het Heftqgdom Ja» 

gerndoff bleef toenmaals de zaak hangen » dewijl de KHw- 

Ujken^ niet meer dan tot de 100,000 rijksdaalders wilden vet* 

iban , ep de Keurvorst een Huk Lands eischte. £ven zo 

^ weinig ingang vohd ook toenmaals zijne voorfpraak voor de 

bedrukte Luiherfikin in dé Keizerlijkt Erflanden. Waaneer 

vervolgens de oodog tusfchen Zwetdin en P^len vin nieov 

begon, zogt hij met aUen ijver vred^ te «aken j «1 naardi<» 

L X al- 



Digitized by 



Google 



FRÉDfeMS^ WILHELM, fan trahdenhiérg» 3S3 

alle 2^e |H>6gio|pen» tea dieo. eifidt gedaan, vrugtdoos wa« 
rea , togc, bij . zijae Ptuisfifckt .Lao^en in ^en goeden ftaac te 
biengea^ m floot* ceo dleo ^idd^ den 27 {uUj, des Jaars 165$ 
eeo defenflve «lUaniie aet de Siaaien der vereenigde Neder* 
landtlt^ toe f;ej^lieid van den Koophaodel dier beider Landen* 
Ooiczogc }ii\io^^9isxkéyak\^tKeiurMjke Hof, daar . men egter 
wel tot «e^-miuo^lijk verdrag,. naar. geenzinis to{ weriieiijke 
liuipe wilde verilaao. Daarow ooxdeelde de Keurvorst best 
ai€t zIjD beteqg overeen te kooi(3Q, met Zweede^n in onder* 
hamlèlin^ te treden ; waar over if^M^ttin langen tljjd met -^x» 
big. voortgang werd g^rbeid* , .. Opdertusfchen trok bij. roet 
zijo KffifgaViOlk lil JPmst/iit^ .nuiakte aldaar zo goede bellel- 
lio^^ étiji Mi niec behoefde -gedwongen te zijn om het Land 
«er dtfbrerie der fliyd^de fsarti jen over celaten; v^eenjgde 
zig óMKMÓpf door zekjer yerdrig' van den 12 November ,. dea 
]a«s t<5S;met ós Po^lscX^Prüss/en , dat meo alleenlijk tegen 
Zweeden^^niêBdigcQdttwljie zou te werk gaan, en In de bes- 
te ip\MUuai Brandenburg fche bezeuing leggen en onderbou- 
den. Daar btnevens verkreeg de Keurvorst van den Czaar van 
Muskovit verzekering, dat Pmisfen in. den oorlog itgen Poa* 
Urn zóu ongetnoeid blijven. Dit behaagde den Koning vas 
PwUn^ ymin caisimir zodanig, dat hij den Keurvorst de 
Sonverefaiitehoyer Prui%fen\ nevens andere vo«(rdeelen aan«. 
bood, om hem daar mede nog nader tot zgn bdang over te 
i»alen» Doch de indringende Zvteedfché Krijgsmagr verijdelde 
toenmaals deeze tfadaiten : want na dar de Z)veidm bj|fna het 
gamfcbe Koninklijk, ja zelfs, de Legers, onder hun geweld 
hadden gebragt, en zig overal laten huldigen, was bet ten 
eenemaal te vergeefsch , hen. te willtn wederftaan : waarom de 
Keurvorst in den Jaare 16^6 '\itt Koningibérger tradtaat moest 
aannemen,' volgens hetVeUte bii beloofde, in het toekomende, 
Pruisfen als een Leen van de Kroon Zweeden te ontfangen. 
Dog hem wierd»van den Koning de ]aarliik(bhe fehatting 'kwijt 
gefcholden, de beroeping aan den rechten Opperhcer {appel* 
latio ad dominum re^m) vernietigd, en het Bisdom Erme- 
ijii^,«behalven F^amnèuri^ het welk Zweeden behield, on- 
der den tijtel' van een Vorttendom, op dezelfde voorwaarden, 
als Pmis/en^ aan 'hem overgegeeven* Door dUuit nood ge. 



Digitized by 



Google 



iU PRBDERIK^ WllHELM f 90ir armit^tf^l 



mtikte beftand haalde txg dö Kwvomc de uicêffle 
der />wtoi, en den nill^ vin 't «eiuHijke Hof, öp dea 
Ml. Ten einde nu zijne DuUfike Sntcen in deeceo toeilairf 
van zaken niet te vrezen hadden, wierd in den Janre lóyd, 
den 24 Oaober, te KoningtHft^ ^^^ alllÉndfc mee ffrMJb- 
H/> gellooten, voornameiifk daar tod diettende dm de A^x^ 
phaaifihe vrede te doen ftind (riiP^* Frankrifk torn Üea 
Keurvorst, dea nood lijnde, met ^5^ > ^ ^ Kettrvois :vas 
Frankrijk met iooo ftaa bijftaaUé UÊêx iM Pruiifim tebOi 
houden wai geen ander middel overig dan is een naanw vo^ 
bond met Zweedên te treden, *c wdk van diïez« KtMn weid 
gezogt, en door de harde bthaaddtafen en bedf«l^iiieii der 
F^km genoegzaam fcheen geregtvaaidigt te worden; bebbca* 
de di Konmg onder anderen eene pingtign betofie fndaan <m 
alie de Protêfianten in zijne Landen nitteroeijen. Vervolgaf 
werd m Msrienèmrg den 15 Jnnij, des ]aa» i6j0 tei ver- 
bond geflooten, met oogmexjk» om van den oorfng In tw* 
Urn een efaide te maken, en hüonderheid van de Eèomirfiellj* 
ke zijde zlg van het uit P^oün gedreigde geviar m redden, ük 
kragt van dit verbond zou de Keurvpcat aHe de gienei «als 
vijanden handelen, die- deir Konhig van Zweeém in of buiten 
het veroverde ?^Un zouden aanvallen, en inzooderiidA ald j< 
.4000 man tot ê^ti Konloga dienst gereed houden; g^jk daar. 
entegen de Koning den. Keurvorst mee óopo ints kt ajioe 
Pnsr/ij^^^ Landen betoofde ce befbheimen* I>och deXeamoisc 
bedoog daar bij, dat hij Mwtkê^e en Litihêtuen niet bahoeHe 
Ie keer ce gaan, als wittende wA dat Rijk in vrede Uijica, 
In de geheime artikelen van dit verdsag werd bedoogcn, èt 
het Koninkrijk van Hak» zodanig onder hen zoo verdeeU 
worden, dat de Keurvorst de Waiwoodfduqipeo van t$m^ 
GaUuk^ Siradie en Uncnitz, en Zmeékn d ,wat verieC 
veroverd zou worden, zou behouden, oi dat de een daan 
deren to het bezit daar van zoo befchennen. CK* wcnl'ct 
bij deeze gelegenheid eene verktearing over het Kèmimgsktrf 
fvhe Leentradaat opgeteld. Men fpoedde zig verv^gcns oai 
de Pookn^ die zig wederom herfteid, iFsrfchM IngenotNneo, 
en een Leger van 39000 man aMur verzameld hndden, mee 
itfooo man 9p hei lijf te vatten, wanneer den g, 9 eo 10 ]»• 



Digitized by 



Google 



BJ de Unichce (hg bij H^arfthum voorviel, in w«ltai de P«^- 
Itn^ die <ig legen hec Koniakiiike vfouwenvolk hadden kien 
verloldeo» dat zij niet l)ttnne fabels» maar alleen iiiuioe kar« 
bit&ben zouden gebruiken , mee verllea van raim 4000 man 
op de ?lngt gedteeven wefden , terwijl men nn de ;(ijde 4ef: 
Bondgenoocen niet meef dan 400 vermistte. De Z^^dfn pi^ 
deezen flag bemerkende » hoe out hen de bnlp van d^ Ken^ 
Torat ^raa » bediende zig deeze laatfte van die gelegenheid om 
|ec KaningsèergfcAê Leentraaaai geheel te doen vernietigen « 
en de ,5onverainiteit ove^ PruisJ^n te erlangd; wette he^ 
ook iii het Labiaujche travaat van den 10 November, dea 
}aira IJ^ werd toegedaan; doch zodanig» dat na het jiitfter* 
ven van de mannelijke li^ie des gaotfchen Huizes ^f^Bran- 
Jemèurg, aile Fruiififche Landen aan de Kropn van Zwuden 
flpaden veryaUeftt en in ,zo. een geval den ki leven zijndt 
Mi^kgcavinnc^ van dezelve bet Ampt Infterèurg ala een bijpo^ 
theek van ^ jooyooo Rijksdaalders zon overgegeeven wordeiy 
Ook ^erd den Keurvorst de icA,\t fi^mtf ikl Piilau voor 
xao^oc{o rijksdaalders «Ueen gelaatene en vo^ts vaMgefield^ 
dat l{€fde Mogendheden malkander in lijd van nood mee 4000 
man aoodea bijftaan* Eindelijk weiden *er nog e^i^ ver* 
klaaringeo over 4e geheime artikelen van bet verdrag van Marh 
€nhurg bijgevoegde Schoen nu deeze gisaUtSerden tot nog toe 
vrij gdnkkig w/ir^ gewefesi» verminderde egier hun Leger ^ 
lerwijl dat vuk hunne vJlfanden aangrpekief Oe P99UB vielen 
in de Keor?pr(leiijk^ Mark» 4;jjnde de JR^eetfng aldaar, zelft 
l^en de9 zin van den Keurvont» genoodzaakt hen ep harde 
voor weerden hei l^and te d^ep -mimen» Oe Zweedm kr^en 
met de ZVenMr. met welke de Xenrvorsc zig te vergeeftcfc 
bemoeide de vrede ie bemiddelen» de banden zo vol» dat de 
Koninf aile stjne treepen nit P^êkn derwaerda moeet trekken^ 
De overige Mogendheden konden of wilden den Keurvorst 
«einig helpen. Deeze omfiandigheden bevoogen hem» me^ al^ 
Icn eram een verUndcenia mee Pee/ni te zoeken » waar coe dea 
Krarvorien moeder en de K.oningm van PwUn door haare 
krievcia haat best deden. Men maakte dan » om dé Zwn^fM 
h mIaMden »; den; 22, Angnscus» des Jaars 1657 mi interims* 
HtitÊg^ bij 'c welke een fiüiand werd bedongen, ala 

B b 4 SN 



Digitized by 



Google 



38< FREWRlK''WILmH*M< ¥ati Sr^nSenkvrg: 

mÊmÊiiim^0iÊmmmmmmammmmmmÊma^fi^maÊÊmimi^immm0ÊiÊÈÊÊÊÊÊmÊUmAmt^^g 

mede .dat ^tes in d^n [famt; wasr in het tkam wits, zou Mij- 
ven; maar door een geheim ^irdkel werd liet gantlbhe verdrag 
met Zweêden vernietigd Het waaragtlge vergelijk werd, 
dóór Oostenrijkfche bemiddeling» te fTelau den 19 Sepren- 
bèf' geflooien, en te IhomSergy oï Bijdgo/it^ bevestigd. Uit 
Inicht^vandeeïen vrede moest de Keurvörsi het Bisdom Er^ 
meland^ en wtft hij voorts» met bnlp der Zwceden , had ma 
2ig gebrngty wederom overgeeven^ waar voor hem td zi/ne 
aKmnél4j1t& fafkömeüAgeB de vollcoome Sonverainiceit over he: 
MettogdoiAPrwïs/en biilneil'de grenzen, zoals het zefire voor 
den oorlog' wa» geweekt» gegeefven 'werd; doch dat óivPr^'S' 
f en na 'c uitfflerveo van 'wettige loannettjke 'erven wederom 
als een Poohch Leen aiia die Kroon zon vervallen, daaien* 
boven werd -'ér bedongen,' als 'er wederom ^een over* 
dragt van dit Leen moest gedaan -worden-, men voorn AneKjit 
op de KeurvorKelijke nibedaanden van de FraéJti/cX» \\m 
zou agt geven, oni hen het zelve op' dezelve voomraoixleff» 
als het des Keui'vbrden voorvaderen 'hadden bezetei», zou 
fivergeeven; aitt mtde bif uitOerveh, ^an de vrouwefijlre tf^ 
komeüngen, of andere naafte aanverwanten des ¥ieur*tften. 
inflerèPfrg^ zo lan^e fff ie Vuimen , tot At^zij i«6,ooo- rijto» 
daalders' daar uit hadden getrokken.' • In>^è Brambtrgfcke sr- 
tijkels werd den Keurvorst ook Lauénbutg, Buiow'tnEh 
kingen overgelSften , . witlk<9 laatfte plaats, q|ter, de ICear. 
vorst voor 400,000 ri{ktdaa|<lers bdöofde wedetom aan P^ 
Un aüeflaaiu Voons^kwam men overeen» dat men gesaneD». 
liikerhand de tweeden uit Poolen en Pfisisfin zou- doen 
verhoizfo, on< hoedanig men, wanneer IM de gemaakte vie- 
de, de Mn of de ander door Zweedon biotveo tien Jasiea 
werd overvallen, elliander zou te hulp Icomen. • Eindelijk 
weid den Keurvorst belooft, dathem, toc zijne KrijgstoemstiBg 
tegen Zweeden, 120,000 rijksdaalders van de Kroon Pookn 
in drie Jaaren djds zouden geteld worden t en hem, tot veN 
zekering van d>en ,> de Stad en Stacostdij Drakeim aasgewe* 
yen. Aüe deeze overeenkomflen zijn door den Koning vtt 
Poolen t den Keurvorst, en de Poolfche Raadsheeren mee eei 
plegtigen eed bezwopren. De Keurvorat, van Aen Zweedfche% 
Upt m\ ?eel goeds termoedcnd^y daordiea l|em d^eho 

km* 



Digitized by 



Google 



ntBtM^K 'WILHELM , ^an Sf^ndenturg: 3I7 

Imsaa^OegieD vooitgang^ in: TMen te hrsi lê!den, vond vei* 
iigsc» ^ ook tAti' Déun^airken te vébihdénj \ wtfk dètt 
|o 0€t4ibev des JMfs-iiSisr -gefthieddie, wiimeaf dflez;^ belde 
Mofeo^heden imceiierheid betooMca,' den borl(^ fed«r» 
VTMr hy hec toeec zoBoerdtelen, met olle-miigt tegen >Z«v«* 
^i»y voou ie- stftien, en geen bifimidefe yrede té maken. 
Denimark4n flood dsAcenboven .in vo6r- de nkkoaiïnge van 
4e fVtlqufche vrede j en de Keunrom voor dte viéde». wel- 
ke (usfchen dee^.:. Kroon en Po^n gemaakt .wa«« - Voiorcf. 
werd *6r iqep^itiPjPQtfOUS» toeomaais Koning y$xk üung^fi^ 
aa Atf^^m^ff^-een travaat igefiooten, en den^&7 FQbniaiM> 
des Jaa^i idjS b^veuigd, uit kcachc van *t welke de Koning: 
dea keurvorst m&i 6009 » en deeM' dm eerstg^noemden :Wtc. 
3500 mao^ii^ zijne Jijden en recbceu tegen alle, vijaaden». 
vooxnamelijk,. d».. Zwfè^n^ zou.,Ji^fi;b^rmeq. pii de.vmkie^ 
zing van LxoroiDUs ^cot (^ei«er ipiai^ n^n weder van de 
preieofie op Jagêrndorf^ wordfftde van, de (h^tiwiikfhhe 
zijde »90jpoo rijksdaalders c^ar voor geboden; doch deJKenc* 
vorst Qam l^t kv. beraad » en wilde deeze zaak liefst; l^ten 
fieken. Na dai men vecvoligens- te vergeefscb aan een- vetfe^ 
lijk met ^^u^e^^^m^.bad gearbeid » wetd.*er beflooteq^ D^nr- 
marken^ *i welk van decze. Kroon zeer benaau^vd werd, mee 
olie magt te onderftei^penv en ten dipn. einde den. 21 Janua* 
lij, des Jaars 1658 een afzonderlijk verdrag gefloot^n^ waar 
op in Holftiin^ Pruisfen en i^tfor^^x^ de. vijaqdlijkjieden. be« 
gonnen» wanneer Pruiifeu van de Zweeden gezuiverd » en in 
tiolfiein denzelven Frederik-Oede en be^ ^iland Fufi0n we* 
detom afgenomen werd. In Pomerê» werden ff^oiUn^ Dam' 
we eo Demmim vero^verd, vaMf./Sutfin en CfiJpswaJde te 
vergeefscb belegerd. Docb bij de OUv^feke vrede , geOooieii 
den 22 April, des ]aars 1660, gaf de Keurvorst alles n^eder^ 
om over, wat brj den Zweedén .had ingenomen, en kzeeg^ 
dar voor d(e plegtige renunciatie van de K99ing$&£s:gfeAe ^ 
Marienburgfehe en l^biaufche traaaaten, en dal weinige; *c 
welk de Zvfeedên van zijn Pruisfen ^og bezaten* Maar fa!j 
kon het niet doordringen , dat. zijne pretenfle op ElbiMgtn in 
4e vredesartikelen ingelascbc , en van de Zweeden terftond aan 
b«m ovargegeeren werd, maar allecoiijk.» dat ^et Bijigffii^ 

Bb5 ^fche 



Digitized by 



Google 



)te, FRBDBBIK WILHELM, vfm Brmè^mèmrg^ 

fthê befittcl door detM, vrdi» f IjB knigt niet loii 
wMiro» d« PmAw n«derhaod fekytiriieid hiddai, 
Icrhaod^ .nitvlugctu hem deese Sttd ie weigmiu DoA éi 
{eunrorN . wilde deswctc» <«« aieiimD oorlog bcgiVMB» 
mir sogc vmI eer sijo Lend w ed ero m io nut ie fmngen» 
m ce behoiideo ; on welke ledea onder eedereo mee kamml 
wm ii vea Engeland zekere commeide cmaieieii werieo ge* 
flootee- VervDlgeoi zogc kif de iwrkreege Souvenkiinit over 
Ptiiisfin m beyeidgen» ita de hol<flgiog dür vu te oeiAfl« 
geo « waar over vcele zwarlghedea oacftoiideD , doofdiee de 
Pruhfrn^ Topmtmetijk die vao Kêningièergtn ^ een Soove* 
leine keérfchappl] • ce otdeelig v(k>r hunne vrfjhedeo oonM* 
den: ie iheer» alzo zi} deer heimelijk aanhitzen der PêêUm^ 
als ook voornamelijk door openlijk aanüoken van HisaosT* 
jtoi MODiua, in hunne wederfpannigheid geftefkc werden, 
zo dat zij rrfeds op Zweedfcke hulp wagtten* Mur na dit 
üle middelen; om de gemoederen te winnen, vra^telooa wf 
ren geweest, en hhoDius gevangen was gezet, gebeurde het 
eindelijk, dat de Landtlanden in den Jttre 1663, den f8 
OAober, In 'tegenwoordig heid\der Paolfihi Geianten, den 
Keurvorst, als hunnen Sonverain, op die wfjze, t\s bet fFr 
biuijche craébat behelsde, boldfgdeti. In het volgende Jmf 
werd hel ' oude verbond met Frankrijk wederom vemlettvd, 
en omtrent eeoige dhigen verandert. Den 27 Maar, des 
]aars i66tf maakte men een nienw verbond met Zwteient bij 
*c welk deeze den Kenrvorsc zijne Pruiififche Sooverahti^ 
telt, en de Keurvorst hen, wat zij in tstken en Ltifani 
hadden , en beide malkander de bij de H^estpkaalfche vrede 
verkseegcne Landen gwandeerden; ten welken ehide ^ee» 
éhn den Keurvorst met 300a, en de Keurvorst het zelve oer 
2500 man bij te flaan 1 zig te verbonden In het zdfde Jaar 
ipaakce de< Kemrvorst ook van de (Mjdigheden met Paifs^ 
LlieuiÊburg wegens de Kkèff€he erffènisfe, door een beden- 
dlg erfverdrag, een geweoscht einde, waar over mes het tf^ 
dket, ecLizacfiB svccbssib-statd kan nazien.^ Oaderms^ 
fchen was in den Jaore 1663 de TurkfAe ootiog begomies» 
wanneer men voorfloeg , Keurvorst FatnzRrK wtlhelv het 
eppecbevd over het gaaifehe KeitifUfti Leger opiednsigcn; 

doch 



Digitized by 



Google 



FREDS&IK WILHELM, f4m Brmdenliffg; ^g^ 

doelr koe «el mkf niet gsfchieMe/ sood bij égter Krl]g9« 

Toik tDtèer voonsétcen vn deezen ooilog;» hec'welk onder 

óen Eêi7ÊtrU)ken Genend var soüchks goede dieofleodeed* 

Ook kolf W\ door zijne bénüddlfig liet vefdrtg nafeliett de 

HeRogeB«v«ti'L«nie2^jyr^, oeoro wilhelm iran ZêU^ eir jo* 

BAv FUiHLKiit non TCaleiÊAeri, bevorderen, en meer endere 

verföbiHen , oAder tndlereD de onloi len tnsftben ZweeOeh en 

de SumI Breïmen tï dóen. Hij -int ook' zo gelukkig, dat 

U/ de bedi^ tttk nopens* JkfaagdignHrg ^ wefke Sttd op 

den H^kidtg betre gtnt^e exemcfe nic bet Sdgt onmidddijk 

gezogt, en reeds ttmetQken ingsulg btd gevonden, fcMélf/k^ 

n ^ondetr Moeddonen ten ebde brtgt , doordien dié Sctd , 

lo biut tls tXj bet nederen van 't Se#vórae11}ke> Léger be^ 

Berkte, de eventuaale Ifaldfg^g (oei dit itSoKifkke ftdaiat- 

ftiator oog leefde) deed, en ^}wlUlg Keiavorfleiijbe J^mu 

iinkmrgfBhë beiettlog' Inntia. Waaneer vervolgens de cR>r« 

log cosfcbea Hüitaudw 'Engeland^ als mede de tmUuxmnm 

den Blflidiop van Munfitr^ begeitteo, zogc de Kseiirvorsr re 

veigeefs bi| de HMmdén de inmitilng ran zlJnè Klerffdk' 

vesdngen; maar tiaa egeirbi een verwekend verbpad met deb 

zelve, \ welk den 6 F^bruérij, des ]aers iö6d vt .KUéf 

ivetd gefloown; wnr bij bedongen werd, dat de Staaien den 

teurvostt. Indien dezelve overvallen werd,* mei 3000 mao^ 

en bij den Sonuco k> eeo gelQk geval met 2000 nan zou te 

hulp komen. De • onlnsüo met den BlsTobop van Munfier 

tamgamide, men vond bij eeo ander mAaat geraden, dat de 

Keonrorst allen vlijc zoo aaAweodénom dezelve in der min» 

oe bij te lcg|«n ; en indien zulks yrogteloos afliep , 

om den BIsicbop met f2000 man tot de vrede te dwingen» 

De Bliibbop nam hec eerfte aan , en op dat dea Keurvonc 

ia vervolg vnn tijd geen moeiellikbeid uit deeze alliantie 

oogt overkomen, werd by ook lo de Bndafehe vrede be* 

Gieepen. Ui} maifcte neg in dk Jaar, tot meerder zekeibeid 

voor zig, eene alltaatte voor egt Jaaren met BtM^markem^ 

<Ha malkander met 4000 man ee hulp te komen; als mede dé 

>ogenoemde vlerdubbetde atlianife luaicben dezelve Kroon « 

^ Keorvont, de Hertogen van Lunibitrg^ en de AVtffr- 

ii^ndttu Ais de oorlog tttslkhen Sfatt^ §ê J^mnMJJt lo ce 



Digitized by 



Google 



§9e FRQDERlfc WILHELïl» rM tranden^mrg: 

derfanden begoo^ Q9<K dt Kearvoftt itt den Jtflre.1^7 ma 
den laacft^n ecu .traajai»::.wa8r bij de Koning beloofde, z^ 
bij de ttnftiaiide verkkziBg ten* .Koolngi van PcnUm oiec 
voot dea JPrinfe van Condé, maar voor den Palcagmve na 
IKewtbur^ te verklaar^ » en dat. hi] aan dair.Kqarvocit eeae 
volkome neutraliteit en verleenuig van bet BJUjm/cheiV&boBdt 
In het welke bij zX^ In *c Jaar 1664 bcgecven had, V9W dea 
djd van drie }aaren tpeClond. De reden , waaron> zig de Keor- 
vorst aan de P^o^4:^#.faccejfie zodanig liet geleegea ajn> wai 
zeker verdrag,. 't welk bij. in het vqocgaande. Jaar «iet fnks^ 
Nieuwburg had gemaakt,. waa|: bij aan den Faltsfcaave «ai 
belopfc^/h^m zo veel mogelijk tot tt'Ba^lfche Kroon rebel* 
pen , waar voor hem van- de^ Faltigraave RjtckUngihm(fl€m 
belooft w^d. Uir kracht van, deeze. belofte bcagi de.Kev- 
vorst la bet Jaar*-r66f ook de Zwtfden op ie zijde va» dici 
Vofsr, ZQi dat vd^elye Mi zeker afiü^oderltjk gemaakt traa» 
bdPofiien ^ zig. geduureede de tegfowoord^e Tajfcbeoregeep 
ringe voor geen -anderen te vecklaareii. In du Jaar kreeg ein« 1 
«dijk de Keurvorat het bezit van de Swroitdij Dn^Êeim, wel- 
ke hij toe nu toe te vergeefs gesogt had. Doch zline 
moeite, n| den vrijwtUigen afllandivan -Konfaig josas ciHi 
jiitA.iam I^pakfl yoor Nieuwburg utaffiwend-^ waa vnigieloos, 
Jioeüvel hem oo^^ de veckiezlng van- den Koning wcbibl io zo 
veae niet -onaangenaam was , om dat door hem , als door eea 
ioboorling, Fatdekun geen bttitenfaiadscb Vont, ^Pruü/en 
nadedig 'kOn zijn » kwam. Toen de oorlog tusiclien den Ko- 
ning van Frankrijk , en HeUand begon, 'zogt de eota den 
Keurvorst op alle wijzen op zi;piezij(lt> te. krijgen, of ten nna- 
He om ''bcm neuteaal ,te doen idijven; Maar hij oonieefaie 
i'aadzamer,! de partij der Heliandert te kiezen, en floot der* 
faarvenden 26 April, des Jaarsió/ï een verbond met dettlve, 
waar bij hij beiopfde, de RepuUiek met.2o»ooo man» san 
.welke zij de halve foldij zou geven, bij te ftaan. Ook ver- 
kreeg hij van den Keizer, dat hij hem laooo man beloof<)e, 
boe wel hij van deeze laatje weinig voordeel bad , om dai da 
Keizer te vooren den Koning van Frankrijk hdmeHjk had be* 
looft, zig in dit. Jaar in geen oorlog te zullen mengen* De 
Franfchen hadden /ondercosichen niet alleeii eea gedeelte dei 

Ver. 



Digitized by 



Google 



FREnCRIIf WILHELM^ ^m Êrmtêinkérg. 391 

—^1— r ^ ■! ■ mr i i M i i i i ■ i i 

Vereènigde NiderUnden^, maar ook' dé KleefTche vestmgeii 

van deo ICéorvorsc, in *vn\\s^oUBndfcht\^%t\t\ixg lag, inge« 

Boomeo, zelfs de KenrvoraeHjke tezéuing^nit Emmen'Jt g^* 

}aflgd, en wegMs hec gantfche Land, 'zooder een. woord van 

d^ Kenrvont te gewagen,' zig laten hntdigen. i^ns witde de 

Kenrvorat mee zijn Léger recht naar ff^stpkaakn trekken; 

maar door de Kandenarijen ier Keizerlijke Staatsdienaaren, 

voornamelijk van den Gruve' van Lobkfneitz^ bngtmen den 

geheelea zon^r des Jaars 167% door met te vergeefs hier en 

daar te zoeken over den Rhijn te komen , tot dai men einde^' 

lijk in d« door de Fttmfchm » en zonderling door den Bis^ 

rcbop vtn Munfier^ deizelfa bondgenoot, verwoefte Landen 

van den Keurvorst kwan, en wegens de. daar o^ volgendes 

winter niets v«i belang nicvoerde. .Deeze en andere redenen 

bewogen den Keurvorst om met Frankrijk eene afzoaderlijko 

vrede te maken , dewelke te Fet/em den j6 Ju^ij des Jaars 

1673 geflooten weed, bij welke hem zijne KUeffche pJaaczen> 

welke. FrtfiiinfyA ^éai H(fU4m4m bftd afgenomen, nevens 

loo.oQD rijksdaalders , belooft werden ; waar t^n bij zig 

moest. verbinden» voostaan de HolloMdert tegen Frankrijk niet 

te znllen bijfpringeo. In Fo^lm baarde ondertusCbhen chbis* 

TXAAN .LomawTK KA-LCKSTsiN, den. Keurvorst veel verdriet* 

Onder di)t voorwenzel werd over de bevestiging vaok het^e/^W- 

ffhe crA^nc door den nieuwen Koning eeuige zwarigheid genaakt; 

maar eindelijk werd btit zelve in bet Jaar 16/2, den 15 Maart 

bevestigd; eo na den dood van den Koning michizl werd lu 

het geheel geen «pht meer .op deeze zaak geOagen. Wanneer 

de oorlog tuaTdien Frankrijk en Heiland overhand nam« ver 

Dianwdeide Keurvorst in den Jaare i<$73, den i December « 

die van *i jgnx léM mjct Zweeden gemaakte defenfive alliantie , 

filet eenige vemnderiog 4iaar -de ge(cbapenbdd van dien tijd* 

Vervolgens bemoeiden zig zo wei de H%llaBderi en de Keufr 

vorst van de FaUVt ^ OOk had 'Degopneo. de Franfehen vij: 

aodlijk te hamdden, als medn de Koning: van Frankrijk^ den 

keurvorst ip een nader verbond te trekken; en de hiaistge- 

Aoemde Koning' vond zig gepoodzaakt , wegens den nieuwett 

oorlog met Sfanji^ de Klerffche vestingen #)éf/, Reett esk 



Digitized by 



Google 



592* FREDSaiK WILHBLlM, mh Bnnimbufgm 

Sehênkenfekam, watf toe hl) toe ;iog toe Wffn% lost bad 
gebed, in Meij» ^es Jaen 1(^74 «ife'de KeurvorfteüjkeQ k 
te ruimen. Egter hid de Senrvorst neer reden on 2% in 
een alliantie met Ua Keizer , .S>m/> eo flMsnd In ie Itiei, 
oordeelende« du Frankrijk met reden daar over alet te w 
vrede Icon zi}n, naardien ^ij het gemaakte beOaad ter e«Bt» 
door zo groote fchade in de Kltiffehe Landen te veroorza- 
ken, had gebroofcen, en door dien de Kenrvont zig bad 
voorbehouden, dat bi) cijn fcholdigen piigt, omtfcat bei 
Rijlc, bet welk tbant van Frankrijk in de FaUs ea de Zkas 
vijandellfk werd gehandeld, niet iron te buiten gaan. Deexe 
alliantie, welke te Keulen aan de ^ee den ^4 Jnnij, des 
Jaars 1674 gefloocen werd, «oaeigcaiijk dienea om de alga> 
meene vrede te herftellen, en de Keurvortc verbond zy, 
tóooo man ten dienfte der gealiieerden , doch nMest ep 
Spaanfcke en HolUindfehe foldij, in hec veld te bfengea; 
waar tegen alle drie de Mogendheden bekN»fdeo, zijn Lead 
voor fcbade vrij te honden , en geen aftooderiijke vrede tt 1 
zullen maken. De Keurvorst bragt zijn Lager in perfbon ia I 
den £/ms, maar kon, behalven een rcheraiutzcAng, tnsfcben 
bem en tuuennb bij Keizersberg voorgevallen , aieu vai 
belang uitvoeren , otp dat de KeinerUfke Generaal aovaaon- 
VXLLB zijne ondetneeminge^ op allerlei wijze beletia. Onderms* 
Ibhen liet zig Zweeden door den Koning van Frankrijk be* 
wegen , het verbond met den Keurvorst ie brekea, eo zijne 
troepen op bet einde des Jaars 1674 jo dé Mnri te iKen 
trekken, en terwijl de Keu^vorat, om dat aijn Krijgsvolk vaa 
de hand was gezonden, niet in ibUK wetf^ hea aiet geweld a 
wederlbtan, gaf hij bevel, het Zmteedf^fke Kr^^gsvolk of«ai 
vrijwillig inteneemen, om daar door de niterfte vefwoesdag 
des Lands voor te komen, vermids de Zweeden deeze taie^ 
gedng nog «Ta geen vredebreuk wilden aangemerkt hcfaben. 
Wanneer de Koning michivl van Feeien overieedea «as, 
kwam de Keurvorst xjiaBL eviliüs In aanmerkiog, gcUjk 
reeds te vooren bfj het ope»f)aan van den Tiooa was ge- 
beurde l>och de voorwaarden» wdke neö hem wilde voor. 
fthrijven, waien aodanig, dat de Keurvorst weinig luat éem 
toe bad. Mbt den nieuwen Koning ^ joHANaea aoouizT, 



Digitized by 



Google 



FRBDSRllT WILRBLM/Mit BroHientkrg. 39) 

oBdetbield h\\ eertt goede Vriendfieimp, ea zond hem twaalf 
Comptgnfeo Ongonders tegen de Turken te hulp. Mur wtiu 
neer de Ketwonc de Franfckê pan)] weigerde aan te kleven» 
verfluinwde deete vriendibhcp. Ondertasfchen was de Ken» 
vorst hezigy sijne troepen nit den Eizas wederom in cijne 
Landen te toengen, en de Smaten der Véreenigde Nederian» 
ÜHj nevens de Dienen^ tot een oorlog met de Zwuden te 
beweegen » dfe onder den name van vrede, voornamelijk zo 
lang de Generaal wn angel ziek Wis , en zijn broeder wolc« 
MAR het opperbevel had opgedragen, de wreedfte bufcenfpo* 
righedeu in de Mark pleegden. Doch de Keurvorst viel hen , 
zonder de Hollandfche en Keizerlijke hnipbenden af te wag- 
ten, fctaielijk op het lijf, vieroverde den 15 Junij, des Jaars 
167$ Ratenau^ met groot verlies der ZweedeHf en taste den 
18 Jonlj bij Fehrbellin met zi}ne Raiterij , het Zweeé/ehe Le* 
ger met een zo goed gevolg aan , dat ter/ minde 1500 vijaii' 
den op de plaats dood bleven ; waarentegen naauwlijks bec 
tiende gedeelte van de Brandenburgers vermist werd. Door 
deeze groote overwinning , door welke de Zweeden geheel uit 
het Lznd gejaagd werden , befloot de Keizer en het Rijk , dé 
Zweeden den oorlog mede openlijk aan te zeggen, en de 
Hoiianders deden bet zelve ; met den Koning van Denémar» 
ken werd den 25 Septembe^ eèn geheim verboird geflootén'^ 
dat men namelijk det gezamefttlijke magt den oorlog zou 
toonzetten, tot dat de Koning Schbanèny Halland en DM- 
kingen f als hebbende voortijds tot de Deenjehe Kroon be- 
hoord, nevens de vrijheid van den tol in de Zend^ ais mede 
bet Eiland Itugen en de Siad U^imar^ en de Keurvorst 
gantsch Pomereri wederom van dè Zweeden had hernomen. 
Deeze nam noch In dit jaar ^^/Z/ii eaM^^^'^^weg, welke 
haifte Stad de Zweeden in hét volgende Jaar te vergeefs bele- 
gerden» én nog daarenboven Anklam en Demmin veriooren* 
Ondenusfchen had de Keurvorst bij hei Poolfehe ILoï V9cik% 
genoeg, om de aa»iflagen der Franfchen^ die hem de Poolen 
gaarne op den hals wilden zenden, té verijdelen. In de ver- 
deeling des Henogdoms Breemen , als zijnde qieest in handen 
der geallieerden tegen Zweeden , en aan de erfveréenlging met 
Ooitinrijk arbeidde nen te vergeeft » maar met beier voorN 



Digitized by 



Google 



Q94 FREyDElUK WILHELM /if^^: BroAdMBütg. 

giif}g:afHK het buw«lilk dei Keuers vuk derPrit^esfe wi dê 
JP0ÜSi 't w«lk de. Keurvorst op.het ^piïl brogt, en^deed ge- 
;iukkeu. Ook werd 'er in den ]aar&i6?tfeea nader verhoud 
net. Denemarken gemaakt» en vooroamelijk befloocen, dat 
.geeo van beifie afzpnderlijk vrede zou maken, ^en kwam om« 
trein 't zelve met den Hertog van Ze//, en mee den BisAbof 
vau Mun/ler» die thans op •sKeizera zijde was getreeden, 
overeen. In den Jaare 1677 verkreeg eindelijk ICeurvom fm- 
jD£RtE WILHELM na veel moeite de vernieuwing van het ^^* 
iauijche vredesverbond , en het Leen wegens Lauenbu-g&k 
Bufau , en daar door meer zekerheid in zijne Fruis^fcke en 
Toolfche Landen; en fchopii hij nog de onderftaodgeiden Fan 
Spanje en Holland.^ nog de hulpl?enden van den Keizer krecg^ 
dwong hl] egter den 14 December deezes laatstgemelden Jiars 
Stettin^ den 18 Oftober, dt% Jaars 1678 Straalzónd, en dca 
II November GreiptM^alde met vuur lot overgave. OndertBs- 
fchen maakten de andere bondgehooten vrede met Frankrijk^ 
en de Keurvorst zette den oorlog nog eenigen c/;d alleen 
voort. Gec^uUreude deeze onlusten verkreeg hij van den SLck* 
zer,de bevestiging vao het beflendig erf-vergelijk mei P^ ^r« 
Neuburg^ aangaande de Kleeffcke Landen, fchoon hii wegeaj 
dezelve (tem en zitting op de Rijksdagen niet kern verwer?ec. 
De Zweeden badden » na dat zij Pomeren verlooren haddeo # 
bunne meede hoop op een gelukkigen togt derwaar<is geves< 
ïigd; vielen derhalven op het einde des Jaars 107K nii Lijf- 
j^d met 16000 man in het zelve, en veroverden, in afwe- 
«oiheid der Keurvorftelljke volkeren, verfcheide pluizen; 
jnaar de Keurvorst fpoedde zig met een Leger in de felfle koo* 
de om zijnen onderdaanen te hulp ce komen, en kwam, na veel 
ongemak, den ^10 Jatiuarij, des Jaars 1679 in Mariinwirder. 
De vijand, naauwlijks van zijne aankomst verwittigd zijade, 
.zette bet op een. lopen , maar werd dpor verfcheide fcbenont- 
zelingen, geduurig vervolgt/ ali ook door zwaare ziektens 
en honger, zodanig klein gemaakt, dat van 16000 man naauw- 
Ujks looo"^ gezond in Lijfland wederom te rug kwamen. Daar 
door. werden ook de a^'flagen des Konings van Pooien ^ di» 
'de Zweeden hadden beloofd he^ Hèrtoglijke Pruisfen te leve- 
ren », verijdeld^ doch de KeUfvorst oordeelde thaas niet md- 

zaaa 



Digitized by 



Google 



PREOERIK WILHELM, yam Èranienhurg, 395 

nam om 'er sig openlijk over te 'bezwaaren. Maar dat hf} 
van ^eezt overwinning op de Zweedem^ geen voordeel genoeg 
bebiaMe » werd veroorzukt » wijl inmiddels ook de Kei* 
zirUjktn eo Luniburgen te Ifijmeegen mee* Ftankriji eo 
ZweeJen, met uitilniiinge van Dèmtmarktn en Brandtnburg^ 
vrede bnddeo .gemaakt; waar tegen de twee laatfte te vergeefs 
protefteerden , en de bekrachting zogten te beletten. Naardiea 
de Keurvorst dus van de over^e gealliéefden verlaaten was » 
en de Franfcken in het Hertogdom Kleef üux liun zin huls 
bielden, tegen welk& de Keurvorst met zijne dooo man wei* 
oig koo uitvoeren , en zijn ander Krijgsvolk iti Pruis fen niec 
kon misfen» moest hij eerst in een ftUftaod vóo/ eene maani 
In April» des Jaars 1679 bewilligen, daar van de verlenging 
voor 14 dagen verkrijgende; voorts Wezel en Lipfiad den 
franfchen inruimen , en eindelijk , wanneer de vijandiijkbeden 
van nieuw begonnen , zelfs de vrede van S. Germain aannee- 
men, welke den 29 Janij, des Jaars 1679 geflooten werdf 
volgens welke vrede alles op den voet van de iVettphaalfche 
werd vastgefteld, en de 'Kt^urvorst vw al H^at hij had veroverd ' 
niet meer behield, dan dat geene,^ net welk hij bij het Steu 
Unjche verdrag, in den Jaare 1653 van Achter^p^meren aan 
Zweeden had moeten aftlaan : namelijk 4e landHreek naast detf 
Oder, behalven Dam en Golnau^ welke plaatzen bij de iTss/- 
fhaalfche vrede aan de Zweeden waren gekoomen ; doch zoip 
de Keurvorst Oolnau zo lang behouden, tot dat hem deZwee^ 
den 50,000 rijksdaalders badden betaald. Voona Honden 4e 
Zweeden hun aandeel aan de tollen in Aehten^omeren aan 
hem af, en de Koning van Frankrijk beloofde den Keurvorst 
alle zijne Landen en vestingen wederom te geven; 3oo,oo(? 
li.kidaalders te betaalen , en hem in zijne eifchen op eenige 
kleine ftinden des Roemfcken Rijks bevorderlijk te lijn. Nog 
in dit zelfde Jaar werd door des Keurvorften bemiddeling \ 
Verfchil cusfchen Denemarken en de Stad Hamburg weg ge. 
Hoornen, bij welke gelegenheid deeze Stad ook 1250000 rijkst 
daalders voor de winterlegeriiigen van den V09rigen oorlog be- 
taalde. In het einde deezes Jaars kwam een Tartaaneh Ge- 
zant te Berlijn y wiens aanbrengen egter alleen in complimen* 
Kea en in 't vereeren vaor een ichoon pajrd (Mltoad, waar voor 
XVL siiL. Cc iiij 



Digitized by 



Google 



^ Wederik wilhelm, ran Brmdtnhai. 

li) met MnzienKJkc geftheftkeo wederom wird te rug gesoa- 
4eii. Zijn tolk had een boute wiif en geen ooren. Terwi)^ 
de KeurvOTK ki den Fran/cke$f ooT\ogf voornanetifk ces 
▼ooFdeele van bet Rfjk , de vrede mèt Frankrijk en Zweedn 
hftd gebroöken» en hem derbal ven a door een Rijksbeflmt n 
kegensburg de indemntratie was. beloofd, begeerde bi| ihf of » 
dat hem cco dien ehide de verwachting op Oüsr-^rksUmd, 
voorts de drie Rijksfteden*MvM^«zfif, NordBanen fAlkri^ 
mnd^ en da^r benevens de vrijheid mogt gegeeven woideoi 
'om eenige Kanunnikdijen in zijne Stichten In te trekken ; mtf 
bij kon geen deezer dingen veikrfjgen. In Spanje had ót 
Keurvorst ook nog 1 800,000 rijksdaalders onderfhmdgeldeB te 
vorderen; en alzo het Spaanjche Hof de fchuld wel nietoat' 
kende, maar geen geld» noch het Eiland 7Wffi74ri/(^i ïnAmiriH 
tot betalinge wilde geven , gaf de Kenrvorst zijne acht Oor> 
lügfchepen , dfe htj gednurende den oorlog in de Bmkhifih 
^ee had gehad, tn thans, om de commercJe op re rechten » 
'nt^xGuintt zond, bevel* om op de Spaan f eie Schepen reprea- 
failjeir w gebruiken , hebbende te vooren de onde dtfenfive ai« 
Itantie met Fi^ankrijk geOooten , en voornamelijk bij dk voor* 
yil zijne Kleeffckè Landen tegen den Inval der Spanjaardn 
van deeze Kroon laaten guftrandeeren* Dit fiualdeel was ook 
In to verre gelukkig, dat het een Schip voor OojiiMée, en 
^ l^ee andere in Amerika opbragt; maar als het bij bet voorge- 
bergte Vin S. f^ncent op de Zilvervloot kruiste, werd *t 2el« 
ve van twaalf Spaan fcht Oorlogfehepen aangetast, en moesi 
^Ig, hoe wel zonder groot verlies, in de FortugetfeH\x9m 
lag$s bergen. Het Huis Èrandènburg was in den )aare i6lii^ 
20 gelukkig , dat het zelve , door den dood vaA den toi hiei 
'toe geweeten adrainiftrator é^% Stichts Maagdenburg^ werke* 
Sjk in destetfs bezit werd gefield , gelijk hi) dan ionder eeai- 
ge tegenfprake, of zwarigheid, wegens dat Stkht (tem en zh- 
ring op den tlijksdag verkreeg. In het Jaar itfSl floocde 
Keurvorst mét Hanover en Saxen deflenfive aiyantlea, tot on- 
derhouding van Ai ff^euphaaireke etk Nijmtercke ^ns^z bmt 
met (te Poolen bad de Keurvorst eenige onlnsteb , Om dat z| 
het hnwelijk vin Markgraave loobw^k met de Prinièale van 
AADZifXL fOfteo te belenen 9 aia wakr doomaieidijkc goe- 

d^ 



Digitized by 



Google 



FRETVERIR WILHELM, vsii Èrandenhnrg. ^ 

deren fn Pd^ti aan het BrarédMburg/dke Huls koadeti vtdeni 
waoaeer nea inzoodevheld wilde aandriogen , dac die buweUïk 
hvAttïï wtua des Koniiigs als opptrftea Tóogd was gefchied, 
en Je Kewvonc deiwegen van het jus indigtnatus ver(look« 
wat. Doeh die zaak werd eooder veel moeue bi|gelegc» ta 
ia het Jaar 1<S83 een afóonderHjk verJrag geoMokt, bi) \ wel- 
ke de Konlog sig verbood, den Markgraave en zijne Gemalhi 
Jn hvme in P^lem en Utthawivtn leggende goederen te be- 
Schennen* in dit. zelfde Jaar werd den Keurvorst , nit kracht» 
^an zijn cwdireitêrUim van den fVettphaalfthtn kreits opgp* 
draagen, de ilanden van Opü Friesiand ^ die sig over b«t 
krenken van hunne vrijheden bezwaarden, te hnlp te kdineo» 
wanneer hij eerst een verdrag aanried » en zijne bemiddeling 
iianl>ood : maar als dit niet wHde helpen , liet hij , volgens hoc 
te kmkdtn met de (landen gemaakte vergelijk, GHetziJ/nM 
Sooo man bezetten, om zig, des nood, van dezelve (t 
bedienen ; waar toe ook de flanden beloofden maandelijks 1150 
rijksdaalders te geven« Dceze rerbindtenia met de Oosf-Friê- 
zen gaf den Keurvorst gelegenheid, de jlfHkaanfche Compaq 
Die, en den handel op Guinee^ weike hun Comptoir te £wi* 
den heeft, beter voort te zetten, gelijk coemnasis de vesting 
Frederikskerg f op den berg Montfort^ een mijl van de Kaap 
der drie Punten aangeiegt^ en met de inwoonera verfcheide 
vergelijken gemaakt werden. Wanneer vervotgens. de verfchil« 
ien tusfbhen Duiisehiand en Frankrijk weder begdünen , trad 
de Keurvorst niet, gelijk hij verzogt werd, In^de zogenoemdt 
asfociatle met den Keizer, Engeland en Holland ^ maar maak« 
te veel eer in den Jure 14582, den 12 Jamutfij , te BtrUjn met 
Frankrijk een nieuw verbond, waar bij hij zig verpllgtte, en 
op alle wijze de vrede tusfchen hec Duitfeke Rijk en deeae 
Kroon te bevorderen; daarentegen zou Frankrijk de kamers 
nn reunie wegdoen, en zo lang, als *er hoop tot vrede was, 
de wapenen niet opvatten. Hij hield ook zijn woord getron-* 
«elijk > en liet de vrede te Regentburg met den grooeden na- 
druk aanraden , voorftellende , dat men zig door de re A^/- 
reegen fchlelijk gemaakte traasateti geheel buiten fhar had ge- 
iWld om In het toekomende dé Franfche wapenen te kuniiea 
^ederllaan» Hij kaniie zig ook tegen het Launhurgfihe vet* 

Cc 9 bottdL 



Digitized by 



Google 



99S FREDERIK WILHELM, fan BranienHrt. 

bond, waar door de oorlog w«rd bevoiderc. lusgeHjks maal^ 
te htj met den Kpning vaa Denemarken een verbood, om b^ 
de, nat \\m ulierfte vetmogeo, de vrede te helpen ömd 
èouden; doch anderzintit dat ieder 10,000 man op de bees 
tovL houden, om net dezelve '^unne neutraliteit te verdedigen. 
In deeze verbJndienisfè werd ook de Bisfchop ^an MuMfier^ 
en naderhand de Keurvorst van Keulen t mede aangenoomeo. 
Van de andere zijde liet de Keurvorst ook niet. na, dea Fra»- 
feken de noodwikelijiiheld der gemeene ruw voor te OetleD , en 
begeerde» dat meo hem onderHandgelden aou bijzeuai,oia 
zig daar door te becer te knnnen in (laat (lellen om de eeozii- 
digheid tegen deszelfs vijanden, in gevalle van nood, met 
kracht tè verdedigen , hoe wel hij in beide ftukkea fledit ge- 
hoor kreeg. Wanneer ondenusfchen de Turken groote vooiv 
gangen maakten, en in den Jaare 1683 zelfs fTeenen belegen 
den, wilde de Keurvorst den Keizer met laooe man te hu^ 
Jtoomen. Maar de Franfche Gezant wist de zaafreo zodanig it 
draaien , dat de Keizer begon te vrezen , deeze volkereo mo^* 
len order hebben , de %iUfifche Vorfteodommeo , op welke het 
Huis Brandenhurg pretenfie heef^, in bezit te neemen, en 
deswegen zulke harde voorwaarden voorilelde , dat de Keur- 
vont dezelve onmogelijk koa aauneemen. Doch hl) liet ^ 
Koning van Poolen 1200 mai^ over, die egter eerst wegens dea 
langduurigen togt uit Pruisfen na bét ontzet der Stad^ra^ 
aankwamen, doch in bet veroveren van Gnm. enaodenints, 
goede dienden deden» Wkoneer ondertusfcben de Keurvorst 
aijn uuerlle best deed om den oorlog tuslchen Denemarken 
ca Luneburg voor te koomen, en veel eer het laatfte huis me- 
de in hunne alliantie te trekken. Ook bemoeide hij zig ie 
Yergeelsch, den Koning van Frahkrijk van de harde proce. 
douren tegen de Landen des Prinfen van Oranje in Frankrijk 
af te houden, op welke de Keurvorst wegens zijqe eerde Ge- 
Bialinne verwachting had. Eindelijk werd in den Jaare 16&4 
jnet het Huis van LuneBurg^ het welk tot nu toe dea Keur 
Yorden voomeemen bad wederflaan, eene defenfive alliantie 
geHooten, gelijk drie Jaaren te vooren alleen met Hmnêytr 
was gemaakt, en terftond daar op volgde, wel voomaoiefiik 
door toedoen van Keurvorst ruMKis wiim.M , eea cwb- 



Digitized by 



Google 



PREDERIL ynUVSLM, 9m BrandênlufgV jpfi 

^ ■ ,.1^ 

tigi«iri^ befbnd ctisrcheti het Rijk en Frankrijk, in At Jnr 
zond de Keurvorst den Koning van Poolen sooo man tegen 
de TMréetg te hulp; muur dezdve badden geen gelegen* 
heid^ om hunne dapperheid te laaten blijken» EmdeHjk naai 
hij ook itt die Jaar den tijcel van zijn aloud Stadhuis der 
Gnaven van Hohênzolleren wederom aan ^ om ziin huis bi{ 
gelegenheid van de opvolging te verzekeren, in bet begin de» 
volgenden Jaars verkreeg hij de plegiige Leenverheffing van 
Maagdên'burg^ en de Leenbrieven over de overige bij d# 
Weuphaal^hB vrede bekoome